Đặt vấn đề Bộ mối (Isoptera) hay còn gọi là bộ cánh đều thuộc lớp côn trùng. Mối là nhóm côn trùng đa hình thái và chức năng rõ rệt. Trong tổ mối có sự xuất hiện các đẳng cấp khác nhau bao gồm mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối cánh. Chúng sống dạng tập đoàn có tổ chức cao.
Tuy nhiên trong đặc điểm phân loại hình thái của mối người ta xác định hình thái phân loại của mối lính. Mối lính có hàm với hệ thống răng phức tạp, có mắt đơn và tấm lưng ngực trước chỉ có một thuỳ, túi tinh chúng còn số lượng nhiều và phân nhánh, chưa có sự phân hoá cao, sự phân công chưa rõ rệt (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [3]. Mối có đặc điểm hình thái: Hai cánh mỏng, cấu tạo hai cánh giống nhau, cánh mối chỉ có ở cá thể sinh sản trước khi giao hoan, sau khi giao hoan thì cánh rụng mất, các đẳng cấp khác đều không có cánh. Cơ quan miệng thuộc kiểu gặm nhai, chân dạng chân chạy.
Mối là loại biến thái không hoàn toàn, ấu trùng biến đổi hình dạng qua mỗi lần lột xác cho đến khi thành con trưởng thành (Trứng - Thiếu trùng - Trưởng thành) không có nhộng, thân có màu trắng xám (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [3]. Trong tự nhiên, mối tham gia vào các quá trình phân huỷ các chất hữu cơ có nguồn gốc Xenlulo để tạo thành các đường và các hợp chất đơn giản trong chu trình chuyển hoá vật chất, chúng được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tuy nhiên chúng cũng được xếp vào một trong những loại gây hại mạnh nhất các công trình xây dựng trên toàn thế giới (Lê Văn Nông, 1999) [4]. Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu rất phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối.
Khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho các loài thực vật phát triển mạnh mà mối là loài lấy nguồn thức ăn chính có chứa xenlulo đây chính là nguyên nhân chính làm cho mối phát triển mạnh và gây hại ngày càng lớn. Tác hại mà chúng gây ra chủ yếu là: Phá hủy các cấu kiện n 2 bằng gỗ trong các công trình, gây sụt lún nghiêm trọng cho nền móng các công trình, phá hủy các tài liệu, sách vở, các vật liệu có nguồn gốc từ gỗ như: Bàn, ghế, tủ giường, … Nhiều loài mối nhà chúng còn đục được cả vữa tường thông thường, vì thế mối có thể lên gây hại được tất cả các tầng trên cao. Chính vì vậy việc nghiên cứu mối từ lâu đã được các nhà khoa học quan tâm nhằm tìm ra các biện pháp hữu hiệu phòng trừ theo từng đối tượng gây hại. Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi phía bắc với tổng diện tích là 189,705 km2 và dân số 330.
Hiện nay trong thành phố có rất nhiều các công trình xây dựng đang bị mối tấn công như: Móng nhà, cửa gỗ, khung kính, tủ, bàn ghế, giấy tờ,. gây ra tổn thất về tiền bạc, thời gian sửa chữa cũng như gây ra tâm lý lo lắng không yên cho mọi người. Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên là một trong tám trường đại học thuộc Đại học Thái Nguyên. Trường có diện tích rộng lớn với trên tổng diện tích là 102,85 ha, đã xây dựng được 27.058 m2 nhà các loại bao gồm nhiều khoa, các phong ban, các khu giảng đường, khu ký túc xá với nhiều giấy tờ, tài liệu, sách vở và nhiều cấu kiện được làm bằng gỗ có nguy cơ bị mối tấn công và phá hoại.
Hiện nay, trường đang có rất nhiều các cấu kiện bị mối tấn công như: Cánh cửa, chân cửa, cửa sổ, cầu thang, tủ tài liệu, sách vở,… Gây ra tổn thất nặng nề về tiền của cũng như tâm lý, làm mất thông tin, mất số liệu, gián đoạn công việc. Nếu để cho mối tự do hoành hành không có biện pháp xử lý thì sẽ gây ra hậu quả nặng nề hơn. Chính vì vậy việc phòng trừ mối là vấn đề cần thiết và được nhiều người quan tâm. Xuất phát từ thực tế đó, được sự đồng ý của ban chủ nhiệm khoa Lâm nghiệp, trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
Cùng với sự hướng dẫn tận tình của cô giáo Nguyễn Thị Tuyên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng mối hại gỗ tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại trường Đại Nông Lâm Thái Nguyên. - Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập ra kế hoạch phòng trừ phù hợp.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Giúp cho sinh viên tích lũy được kĩ năng học tập quan sát và thực hành. Tập duyệt cho sinh viên có một phương pháp nghiên cứu khoa học trong giải quyết vấn đề đặt ra, biết phân bổ thời gian hợp lý để đạt được kết quả cao trong quá trình làm việc, đồng thời là cơ sở để củng cố những kiến thức đã học trong nhà trường vào hoạt động thực tiễn. Ý nghĩa thực tiễn Đánh giá được thực trạng mức độ gây hại và tổn thất mà mối đã gây ra đối với các công trình xây dựng tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
Phát hiện ra những điểm mà mối thường xuyên gây hại để diệt trừ. Đề xuất ra các phương pháp phòng trừ mối cho các vật dụng từ gỗ trong các công trình và khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại. Kết quả nghiên cứu còn là số liệu để các đơn vị trong trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên có thể tham khảo, đồng thời dựa vào số liệu cũng như thực trạng của mối để dự tính, dự báo về mức độ cũng như khả năng gây hại của mối trong thời gian tới. Là một học sinh, sinh viên khoa Lâm Nghiệp khi đi điều tra thực trạng về mối phát hiện thấy mối phá hại các công trình xây dựng tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, bản thân cảm thấy có trách nhiệm hơn với ngành nghề của mình.
Sẽ thường xuyên học tập, nghiên cứu tìm ra những giải pháp mới trong việc phòng trừ mối cho các công trình. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián. Đôi khi người ta gọi chúng là kiến trắng nhưng thực tế chúng không có họ hàng với nhau, chúng chỉ có mối quan hệ đều là côn trùng.
Mối là nhóm côn trùng có “tính xã hội hóa” cao. Khác với nhiều loại côn trùng đơn sinh, mỗi tổ mối là một “đơn vị sống” hoặc được coi là một “xã hội” riêng biệt, trong mỗi tổ mối, tuỳ theo từng loài, có từ vài trăm con đến vài trục triệu con. Quần thể mối Trên thế giới mối có trên 2. Các loài có đặc điểm khác nhau.
Chúng khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ nổi trên mặt đất, có loài làm tổ chìm, có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp đường mui, có loài không đắp đường mui khi đi kiếm ăn, có loài ăn bên ngoài có loài chuyên ăn bên trong gỗ. Ở Việt Nam, hiện đã phát hiện 106 loài mối. Trong đó có một số nhóm loài gây hại thường gặp là các giống: Coptotermes, Odototermes, Macrotermes, Microtermes, Hypotermes, Cryptotermes. Giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, số lượng cá thể, cấu trúc,… song chúng đều sống trong quần thể.
Mỗi quẩn thể đều có sự phân công theo chức năng (Lê Văn Nông và cs) [5]. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì có cấu tạo tổ, vị trí tổ khác nhau. Mối thường làm tổ trong thân cây gỗ hay làm tổ trong đất. Tổ mối có loài đơn giản chỉ là những khe n 5 rỗng ở trong gỗ hay những tập đoàn nhỏ ở trong đất, có loài cấu tạo hết sức phức tạp.
Nguyên liệu chủ yếu để xây tổ là gỗ và đất được nhào với nước bọt của mối Theo cấu tạo tổ từ trên xuống ta thấy: - Phía trên cùng là một lớp rắn chắc dày từ 30 - 60 cm, trong lớp này có nhiều khoang thông khí đường giao thông và vườn cây nấm, lớp này có chức năng che mưa che nắng cho tổ. - Ở giữa là trung tâm của tổ, khoang này rộng hình quả lê. Phía trên là những cột đất giống như thạch nhũ, phía dưới là những lớp đất mỏng xếp chồng lên nhau tạo thành những buồng ngăn để điều hòa tiểu khí hậu và mối thợ đi lại. Xen giữa lớp đất này có nhiều vườn cây nấm hình bán cầu kích thước từ vài xentimet đến 60- 70 cm có nhiều lỗ giống tổ ong.
- Ở gần đáy tổ có một khối đất mịn trong rỗng có vách dày đến 1cm đó là hoàng cung nơi mối chúa và mối vua ở. - Trong tổ mối còn có phòng chứa cỏ rác và những khoang bằng phẳng là nơi để mối con đến nhận thức ăn do mối thợ mang đến. - Ngoài tổ chính một số loài mối còn có tổ phụ, khi gặp điều kiện bất lợi mối thường di chuyển từ tổ chính đến tổ phụ ở. Chính vì vậy tổ mối có tác dụng vừa bảo vệ vừa điều hòa tiểu khí hậu đảm bảo cuộc sống thích hợp cho mối.
Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng nhất là chất xơ (xenlulozo). Vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng. - Thực vật sống: Nhiều loài mối lấy thức ăn từ cây sống, vào mùa khô hạn cây sống cung cấp nước cho chúng, đặc biệt là các cây còn non như: Bạch đàn, sắn, keo, chè,… - Thực vật khô: Ruột của loài mối nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre, nứa, tất cả các sản phẩm chế biến từ thực vật như giấy, vải,… đều bị chúng phá hoại. Trên đường tìm đến nguồn thức ăn mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác nhau như cao su, xốp cách âm, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm máy móc thiết bị bị hư hỏng.
n 6 Các loại mối khác nhau thường ăn chất xơ của gỗ ở trạng thái khác nhau.