Đặt vấn đề Côn trùng là những loài động vật thân mềm, là loài nhóm chiếm số lượng đông đảo nhất trên thế giới động vật. Các nhà khoa học ước tính rằng có hơn 1 triệu loài côn trùng trên hành tinh, chúng sống trong mọi môi trường từ núi lửa, sa mạc, đầm lầy cho đến những dòng sông băng giá[1]. Tuy nhiên, côn trùng có thể gây thiệt hai cho chúng ta, chẳng hạn như: Gây hại cho sức khỏe con người (muỗi, ruồi, kiến, gián, bọ chét, rệp gường, nhiện). Gây hại cho cây trồng (bọ xít, rệp vừng, sâu bướm).
Làm hư hỏng nhà cửa (mối)[1]. Vấn đề mối phá hoại các công trình xây dựng, kho tàng, khu bảo tồn di tích, đê điều, cây trồng … hiện nay là rất nghiêm trọng. Dù chưa có số liệu thống kê chính thức nào, nhưng thiệt hại hàng năm do mối gây ra không phải là nhỏ. Mối không những xâm nhập vào nhà tranh, vách nứa, mà còn xâm nhập vào những nhà xây dựng kiên cố, bê tông cốt thép; thâm nhập đường hầm cáp, nhà xưởng, nhà kho, thuỷ điện, gây chập mạch điện, ảnh hưởng các công trình kỹ thuật.
Để khắc phục hậu quả, mỗi công trình phải cần kinh phí hàng chục triệu đồng để sửa chữa. Đặc biệt là các vật tư, nguyên liệu quý hiếm, các lưu trữ, các thư tịch cổ, các hiện vật bảo tồn, bảo tàng, giá trị không thể tính bằng tiền bạc. Hàng năm mối gây ra những thiệt hại không nhỏ về tài chính cho nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam chúng ta. Tại các công trình đang sử dụng, mỗi năm chúng ta phải bỏ ra một lượng kinh phí khổng lồ để duy trì, sửa chữa và thế các thiệt hại và khiếm khuyết mà mối đã gây ra.
Các công trình xây dựng hiện nay đang có nguy cơ tiềm ẩn về sự phá hoại của loài mối. Mỗi đối tượng nhà cửa, kho tàng và cây. bị các loài mối gây hại ở mức độ khác nhau. Riêng với nhà cửa, kho tàng ở nước ta thì mức độ gây hại nghiêm trọng nhất thuộc về các loài mối thuộc giống coptotermes (còn gọi là h 2 mối gỗ ẩm), tiếp theo là các loài thuộc nhóm mối đất, tập trung trong 2 giống Odontotermes và Macrotermes, cuối cùng là nhóm mối gỗ khô, thuộc giống Cryptotermes.
Các loài mối coptotermes làm tổ ngầm trong nền móng công trình, trong cây, hoặc kết cấu khác của công trình, đường mui chủ yếu là đơn lẻ, chúng hoạt động ở nhiều tầng cao thấp khác nhau của công trình. Xuất phát từ thực tế đó, để có những dẫn liệu cụ thể cho việc đề xuất các giải pháp phòng trừ mối chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Đánh giá hiệu quả của phương pháp diệt mối lây nhiễm tại Phường Phan Đình Phùng – TP Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại Phường Phan Đình Phùng - TP. Thái Nguyên - Tỉnh Thái Nguyên từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ.
Mục tiêu nghiên cứu - Đáng giá được thực trạng mối gây hại trong các công trình xây dựng tại Phường Phan Đình Phùng – TP. Thái Nguyên – Tỉnh Thái Nguyên - Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ phù hợp. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu rõ thêm về mối một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và hiểu biết thêm và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ.
Giúp sinh viên học tập rèn luyện được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài liệu phát huy tinh thần học độc lập sáng tạo trong học tập nghiên cứu khoa học. Biết phân bổ thời gian hợp lý để đạt được kết quả cao trong quá trình làm việc, h 3 đồng thời là cơ sở để củng cố những kiến thức đã học trong nhà trường vào hoạt động thực tiễn. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng việc khoanh vùng gây hại, đánh giá mức độ gây hại của chúng đối với từng vùng để từ đó đề xuất các phương pháp phòng trừ mối cho các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho công trình Phường Phan Đình Phùng – TP. Thái Nguyên – Tỉnh Thái Nguyên.
h 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối là một nhóm côn trùng có tính xã hội cao, chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là (kiến trắng) nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với họ kiến (thậm chí chúng còn không giống nhau) chúng chỉ có mỗi qua hệ: đều là họ côn trùng, mối được phân loại như bộ cánh đều (danh pháp khoa học: isoptera) tuy nhiên dựa trên chứng cứ của người ta thấy có sự ủng hộ của một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Crytoocercus). Gần đây, điều này đã dấn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại như là một họ duy nhất, gọi là termidae, trong phạm vi bộ Balttodea, một bộ chứa các loài gián, tuy nhiên phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối là một nhóm có tên gọi khoa học isopteran, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối[1].
Quần thể mối h 5 Trên thế giới người ta đã giám định được trên 2.700 loài, ở nước ta đã giám định được trên 100 loài thuộc 6 giống, giữa các loài có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ. song đều giống nhau là chúng sống quần thể. Mỗi quần thể có sự phân chia theo công thức chức năng. Ví dụ: Loài mối nhà (comptermes, formosanus shir.) tổ mối trưởng thành có trên 10 triệu cá thể[1].
Tổ mối Hình 2. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ có khác nhau, về phương diện chống mối, chúng ta quan tâm đến vị trí tổ, có tể chia làm hai dạng * Tổ mối chỉ ở trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là mối gỗ khô (crypotermes domestics) tổ chỉ là các hanh rỗng, chúng thường đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu, căn cứ vào đặc điểm này có thê phát hiện ra chúng, tuy chúng ở trong gỗ nhưng cũng đục vào sách vở quần áo nơi cận kề tổ. Loài mối tổ khoảng ba bốn trăm con chỉ cần phát hiện tổ và dung thuốc đặc trị phun trực tiếp vào tổ là diệt được. * Tổ mối có liên quan đến đất và nguồn nước Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ.
Phần lớn các loài mối có cấu trúc một hệ thống một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp số lượng các thể lớn. Tổ chính có mối vua và mối chúa. Có nhiều loại sâu trong lòng đất từ 1-2m. Hệ thống tổ của loài mối nhà vừa ở dưới h 6 đất nền và trong cấu kiện phía trên, đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song song có đường nối với nguồn nước.
Đối với đê đập độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý. Thức ăn của mối Nguồn thức ăn chủ yếu là sản phẩm thực vật và các loại nấm được cấy trong tổ. Quá trình dinh dưỡng của mối được diễn ra như sau: Thức ăn do mối thợ nuốt vào trong cơ thể sau đó mối thợ đem thể dịch thức ăn đã được tiêu hóa một phần trong cơ thể ựa ra đường miệng hoặc bài tiết ra đường hậu môn để bón cho mối vua, mối lính, mối non, mà bản thân chúng cũng không lấy được thức ăn giữa những mối thợ cũng bón cho nhau bằng miệng. Quá trình thức ăn được diễn ra như vậy là nhờ trong ruột mối có những vi sinh vật cộng sinh và những vi sinh vật này có khả năng phân hủy Xenlulo thành monoacarit là sản phẩm mà mối có thể hấp thu được.
Mối ăn tất cả mọi thứ có nguồn gốc từ xenlulo, vì vậy mà đối tượng bị mối gây hại là rất đa dạng[1]. - Thực vật sống Nhiều loài mối lấy thức ăn từ cây sống đặc biệt là vào mùa khô hạn, cây sống còn cung cấp nước cho chúng, nhất là các cây còn non như bạch đàn, keo chè, sắn và các loại cây trồng khác. - Thực vật khô Ruột của loài mối là nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre nứa tất cả các sản phẩm chế biến được giấy, vải… đều bị chúng phá hoại. Trên đường dấn đến nguồn thức ăn mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác như xốp cách âm, cao su, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm nhiều máy móc bị hư hỏng theo.
Các loại mối khác nhau thường ăn chất xơ của gỗ ở trạng thái khác nhau. Mối nhà thích ăn gỗ thông màu trắng, trám trắng…còn tốt nguyên; một số loại mối đất lại ăn những loại gỗ đã hơi bị mục. Với kĩ thuật nhử mối để tiêu diệt cần quan sát và lựa chọn loại mồi thích hợp và tác động các chất dinh dưỡng như nước đường, nước cháo h 7 hoặc các chất dẫn tự khác. Tập quán của chúng là liếm và ăn phân lẫn nhau nên vi sinh vật cộng sinh cũng chuyển từ ruột con mối này sang ruột con khác.
Trong trường hợp những con mối thợ nuốt phải chất độc chúng lại ựa ra bón cho nhau và liếm, ăn phân của nhau chúng sẽ bị trúng độc lây truyền mà chết. Nghiên cứu này đã được vận dụng để diệt mối nhà phá hoại công trình xây dựng đã đem lại kết quả rất tốt[6]. Hình thái và chức năng của mối Mối là loại côn trùng có kích thước nhỏ, mềm râu đầu hình chuỗi hạt, miệng gặm nhai, bàn chân có 4 đốt, lông đuôi ngắn. Mối có cánh hoặc không có cánh.
- Mối vua, mối chúa Hình 2. Mối vua, mối chúa Trong tổ mối trưởng thành của các loài mối điển hình bao gồm các thành phần: mối vua, mối chúa, mối cánh, mối lính, mối thợ.