Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lo lắng Khái niệm lo lắng Lo lắng - là trạng thái cảm xúc, thể chất, hành vi của con người trước những mối đe dọa của tự nhiên, xã hội. Lo lắng là một tín hiệu báo trước một nguy hiểm sắp xảy đến, cho phép con người sử dụng mọi biện pháp để đương đầu với sự đe dọa [60]. Với một số người lo lắng bình thường có thể được coi là một điều tốt, trước những tình huống căng thẳng như trước một kỳ thi, trước khi phỏng vấn, chuẩn bị nhận một công việc mới, khi bị nhập viện điều trị bệnh.
Nó sẽ kích thích cơ thể giải phóng các chất hóa học như adrenaline hay cortisol có chức năng điều chỉnh một số chức năng thần kinh, nhờ đó cơ thể có thêm sức mạnh để có thể “chiến đấu” với tình huống đó và nó sẽ không còn khi những tình huống căng thẳng được giải quyết [53]. Lo lắng này được coi là Lo ắng hay Lo âu bình thường của con người, nhưng nếu lo lắng ảnh hưởng đến hoạt động của con người có thể kèm theo những ý nghĩ hay hành động có vẻ như quá mức vô lý thì lo lắng bình thường sẽ chuyển sang trạng thái lo lắng bệnh lý [60]. Mức độ lo lắng Theo Halter và Varcarolis [34], lo lắng được phân thành 4 mức độ: Lo lắng ở mức độ nhẹ: Xảy ra trong trải nghiệm bình thường của cuộc sống hằng ngày và nó tích cực vì nó tác động đến cá nhân giải quyết vấn đề một cách hiệu quả hơn. Ở mức độ này, người lo lắng có thể hiện các triệu chứng như sự khó chịu nhẹ, bồn chồn hay cáu gắt.
4 Lo lắng ở mức độ trung bình: Dẫn đến nhận thức bị thu hẹp, khả năng suy nghĩ rõ ràng bị giới hạn. Nhưng việc học hỏi và giải quyết vấn đề vẫn có thể xảy ra mặc dù nó không ở mức tối ưu. Thay đổi cơ thể có thể được nhận thấy như căng thẳng, nhịp tim nhanh, nhức đầu, kích thích dạ dày. Lo lắng ở mức độ trung bình thì vẫn còn mang tính suy diễn.
Lo lắng ở mức độ nặng: Người này chỉ tập trung vào một chi tiết đặc biệt và có thể có khó khăn trong việc nhận thấy những gì đang xảy ra trong môi trường. Người chịu đựng sự lo lắng này có thể gặp giảm thông khí, choáng váng, bối rối hay không thể giải quyết vấn đề. Lo lắng hoảng sợ: Là hình thức khắc nghiệt nhất và có thể dẫn đến hành vi quấy rầy. Những người đó không thể nhận ra những gì đang xảy ra trong môi trường.
Họ có thể biểu hiện rối loạn, la hét hoặc co rút lại. Hành vi của họ có thể thiếu sự phối hợp và bốc đồng. Hành vi cá nhân để giảm lo lắng có thể là không hiệu quả và lo lắng hoảng sợ cấp tính có thể dẫn đến kiệt sức. Đặc điểm lâm sàng lo lắng Khi đứng trước những khó khăn, thử thách trạng thái tâm lý phổ biến của con người là hồi hộp và lo lắng.
Lo lắng là triệu chứng cốt lõi của bệnh tâm căn, biểu hiện lâm sàng phụ thuộc vào cá thể và mức độ lo lắng [50]. Một số triệu chứng điển hình như: Hồi hộp, bồn chồn hoặc căng thẳng; Cảm giác nguy hiểm, hoảng loạn hoặc sợ hãi; Nhịp tim nhanh hoặc thở nhanh; Run rẩy hoặc co giật cơ bắp; Khó tập trung hoặc suy nghĩ rõ ràng về bất cứ điều gì khác ngoài điều bạn lo lắng; Mất ngủ; Thực hiện một số hành vi nhất định nhiều lần. Thang đo tình trạng lo lắng trước phẫu thuật Có rất nhiều thang đo để đo lường mức độ lo âu của NB, các thang đo thường được sử dụng như: The Amsterdam Preoperative Anxiety and Information Scale (APAIS), Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A), The 5 State-Trait Anxiety Inventory (STAI),Visual Analog Scale for Anxiety (VAS- A), Hospital Anxiety and Depression Scale-Anxiety (HADS-A) … The State-Trait Anxiety Inventory (STAI) là công cụ tự báo cáo sự lo lắng, được Charles Spielberger và cộng sự xuất bản năm 1983 [56] được biết đến như một bằng chứng khoa học đáng tin cậy và được ghi nhận là một thử nghiệm đã được tiêu chuẩn hóa. Dạng Y là công cụ tuyệt đối để đo lường trước lo lắng hoạt động ở người lớn [57].
Thang đo STAI – Y1 cách dựa trên thang đo Likert 4 điểm và bao gồm 20 câu hỏi trên cơ sở tự đánh giá được ứng dụng trong nghiên cứu "Hiệu quả của liệu pháp âm nhạc đối với giảm lo lắng trước phẫu thuật ở bệnh nhân phẫu thuật ổ bụng tại, Bệnh viện Trung Ương Thái Nguyên" của Trần Vũ Sơn năm 2019 gồm 2 phần, mỗi phần 20 mục, mỗi mục được đánh giá theo thang điểm Likert từ 1 đến 4. Mức độ lo lắng trước phẫu thuật được chia thành 4 mức: Không lo lắng: 20 điểm; Lo lắng ít: 21 – 40 điểm; Lo lắng trung bình: 41 – 60 điểm; Lo lắng nhiều: 61 – 80 điểm [62]. Tâm lý và tình trạng lo lắng trước phẫu thuật của người bệnh Trạng thái tâm lý chung của người bệnh Khi mắc bệnh NB thường có cảm giác mặc cảm, lo sợ ảnh hưởng đến công việc và tương lai của những người thân trong gia đình. Tình trạng này kéo dài sẽ dẫn đến tình trạng bất lực, suy sụp về tinh thần, nặng hơn nữa NB sẽ bị trầm cảm.
Những biến đổi về bệnh tật và những biến đổi về tâm lý NB có sự tác động qua lại với nhau [31]. Khi NB khi nằm viện họ thường lo lắng về bệnh tật của mình, mong chờ sự giúp đỡ của thầy thuốc và mong muốn bệnh được mau lành, ít tốn kém về thời gian và kinh tế. Với NB có chỉ định phẫu thuật, Kagan và Bar-Tal (2006) khẳng định rằng sự lo lắng trước PT tỉ lệ thuận với nỗi đau, buồn nôn, mệt mỏi và khó chịu liều lượng, thuốc trong quá trình gây mê. Nhu cầu nghỉ ngơi tại giường, mức độ phục hồi sau phẫu thuật, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, thiếu vận động, chất lượng 6 cuộc sống giảm [37].
Tác giả M Leach đã chỉ rõ rằng thời điểm người bệnh lo lắng nhất là giai đoạn gần đến giờ làm thủ tục phẫu thuật, cụ thể là 1 giờ trước khi phẫu thuật trong thời gian chờ tại khu phẫu thuật [3]. Đặc điểm tâm lý của người bệnh trước phẫu thuật mắt Người bệnh trước phẫu thuật mắt cũng mang tâm lý chung của một NB trước mỗi ca PT. Lo lắng là một nguyên nhân phổ biến gây căng thẳng tâm lý cho NB mắt, vì hầu hết các ca mổ được thực hiện trong lúc họ tỉnh táo. NB phải thích nghi hoặc đối phó với tình huống này để lấy lại quyền kiểm soát cảm xúc của cá nhân [26].
Các vấn đề lo lắng của người bệnh trước phẫu thuật Sự biến đổi tâm lý của NB phụ thuộc rất nhiều vào các giai đoạn phẫu thuật. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra NB trước phẫu thuật thường lo lắng về các vấn đề như: - Không tỉnh hoặc tử vong sau gây mê hoặc PT [2] [35],[40]; - Phẫu thuật không thành công [19]; - Phẫu thuật có khả năng bị hoãn lại, biến chứng do sai sót trong phẫu thuật, đau sau phẫu thuật [2],[33]; - Thời gian chờ đợi phẫu thuật lâu, không có thu nhập [48]; - Không có khả năng trả viện phí [2]; - Môi trường bệnh viện không thoải mái [32]. Mất thị lực là một trong những khuyết tật đáng sợ nhất. Trước phẫu thuật NB hay lo lắng quan tâm đến những lời bàn tán về trình độ của bác sĩ phẫu thuật, về cách mổ và những vấn đề khác liên quan đến cuộc mổ [2].
NB có những nỗi lo sợ như sợ đau, sợ mắt không sáng, hoặc là còn băn khoăn về trình độ của bác sĩ, nghi ngờ vào chẩn đoán, vào kết quả PT… cũng có người phủ nhận tình trạng bệnh tật, che giấu triệu chứng hoặc cũng có NB quá lạc quan, cho rằng 7 sau mổ là mình khỏi bệnh hoàn toàn…Thực tế phẫu thuật không phải là sự kết thúc điều trị, mà chỉ là tạo nền tảng cho một điều trị mới tiếp theo [49]. Hậu quả của lo lắng trước phẫu thuật: Lo lắng trước phẫu thuật làm ảnh hưởng đến NB ở cả hai mặt thể chất và mức độ tâm lý. Về mặt tâm lý, nó có thể thay đổi cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động cá nhân. Về thể chất, lo lắng làm kích hoạt hệ thống thần kinh giao cảm, tăng giải phóng epinephrine vào tuần hoàn gây co thắt mạch máu, tăng nhịp tim và lực co bóp, dẫn đến tăng huyết áp và nhiệt độ, nóng bừng và đổ mồ hôi [8].
Những cơ chế này có thể làm phức tạp quy trình phẫu thuật của mắt do tăng nhãn áp [7]. Ở những người bệnh phẫu thuật vô cảm bằng gây tê tại chỗ, lo lắng gây ra mất khả năng tập trung hoặc khó khăn trong việc phối hợp với kíp phẫu thuật dẫn đến hoãn phẫu thuật làm lãng phí thời gian, tài chính cho cả người bệnh và cơ sở y tế. Lo lắng trước PT cũng là một trong các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng xấu tới kết quả sau PT cũng như tỉ lệ bệnh tật và tử vong [47]. Các phương pháp cải thiện sự lo lắng trước phẫu thuật: Có nhiều tác giả đã nghiên cứu thấy rằng các phương pháp để cải thiện sự lo lắng cho người bệnh trước phẫu thuật như: Thông tin đầy đủ: Một bước quan trọng trong việc đối phó với sự lo lắng về phẫu thuật là người bệnh phải được thông tin đầy đủ về bệnh, hướng xử lý và điều trị phù hợp.
Nếu người có một sự hiểu biết đầy đủ về các thủ tục cần thiết, lý do cần thực hiện và làm thế nào để thực hiện có thể làm giảm rất nhiều sự lo lắng. Được cung cấp một số kiến thức nhất định về gây mê và những rủi ro có thể xảy ra của việc gây mê cũng giúp giảm bớt lo lắng về phẫu thuật. Trò chuyện với bác sĩ phẫu thuật: Trong một số trường hợp, NB quá lo lắng vì họ không biết kết quả của phẫu thuật sẽ ra sao. Khi đó, các bác sĩ thực hiện phẫu thuật là người có thể cung cấp thông tin về những kết quả đạt được sau phẫu thuật và quá trình phục hồi sau phẫu thuật.
8 Sử dụng thuốc: Khi việc có đầy đủ thông tin không giúp giảm bớt lo lắng của người bệnh trước phẫu thuật, một số bác sĩ phẫu thuật sẽ khuyên NB nên điều trị bằng thuốc chống trầm cảm và thuốc chống lo lắng giúp NB bình tĩnh để phẫu thuật an toàn.