Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC MÔN ÂM NHẠC LỚP 3 1. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Dạy học Cho đến nay có khá nhiều quan điểm về dạy học và mỗi quan điểm được các nhà nghiên cứu giáo dục học diễn đạt theo những cách khác nhau. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu giáo dục: Dạy học là toàn bộ các thao tác có mục đích nhằm chuyển các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các giá trị văn hóa mà nhân loại hoặc cộng đồng đã đạt được vào bên trong một con người.
Quan niệm này lí giải đầy đủ cách mà nền giáo dục đang cố gắng đào tạo những con người thích ứng với những nhu cầu hiện tại của xã hội. Tuy nhiên quan niệm này làm cho nền giáo dục luôn đi sau sự phát triển của xã hội. Bởi vì nó chỉ có nhiệm vụ tái hiện lại các giá trị tinh thần xã hội đã được vật chất hóa bằng cách nào đó để trở lại thành giá trị tinh thần bên trong người học. Theo quan điểm của L.
Vưgotxky (1896-1934) và nhiều nhà giáo dục đương thời, dạy học là quá trình tương tác giữa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của HS. Hai hoạt động dạy và học được tiến hành phối hợp, tương tác với nhau, mục đích cuối cùng của hoạt động này nhằm hình thành cho HS những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, phát triển năng lực và những phẩm chất nhân cách của người công dân. Theo tác giả Trần Thị Tuyết Oanh và các cộng sự cho rằng: “Dạy học là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm giúp cho người học lĩnh hội những tri thức khoa học, kỹ năng hoạt động nhận thức và thực tiễn, phát triển các năng lực hoạt động sáng tạo, trên cơ sở đó hình thành thế giới quan và các phẩm chất nhân cách của người học theo mục đích giáo dục” [16, tr. Các tác giả trên đều cho rằng dạy học là một quá trình phối hợp hoạt động của hai chủ thể: giáo viên và học sinh; người dạy và người học, trong đó 7 GV là chủ thể của hoạt động giảng dạy, giữ vai trò chủ đạo trong toàn bộ quá trình dạy học, là người xây dựng kế hoạch và trực tiếp tổ chức thực hiện, hướng dẫn thực hành, còn HS tích cực, tự giác, chủ động nhằm đạt được mục đích giáo dục.
Một số quan điểm khác dựa trên sự phát triển, nhất là phát triển về khoa học và công nghệ cho rằng: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các vấn đề thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học một cách sáng tạo và hiệu quả. Quan điểm trên cho chúng ta thấy dạy học luôn gắn liền với thực tiễn và đi cùng sự phát triển của xã hội. Ngoài nhiệm vụ tái hiện lại các giá trị mà nhân loại và cộng đồng đạt được nó còn có nhiệm vụ giúp người học phát triển năng lực để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống một cách sáng tạo và hiệu quả. Như vậy có thể thấy rằng để đưa ra một khái niệm tổng quát và chính xác nhất về dạy học không phải là một việc đơn giản.
Vậy chúng ta có thể hiểu khái quát như sau: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước hình thành các năng lực cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề thực tế đặt ra trong cuộc sống của mỗi người học một cách sáng tạo và hiệu quả. Âm nhạc và dạy học Âm nhạc Âm nhạc là nghệ thuật của âm thanh, gồm âm thanh của giọng hát và âm thanh của các loại nhạc cụ. Những âm thanh đó vang lên có lúc nhanh, lúc chậm, khi mạnh, khi nhẹ hợp thành nhịp điệu. Những âm thanh đó lại có lúc bổng, lúc trầm, với độ cao thấp khác nhau hợp thành âm điệu.
Ngô Thị Nam trong tài liệu Âm nhạc và phương pháp giáo dục âm nhạc tập 2 có đưa ra định nghĩa về dạy học âm nhạc như sau: “Dạy học âm nhạc là quá trình trong đó giáo viên là người tổ chức, sử dụng các 8 phương pháp phù hợp, giúp trẻ tích lũy kinh nghiệm âm nhạc, bằng những hoạt động của mình để nắm được kiến thức, kỹ năng âm nhạc cơ sở chung nhất” [14, tr. Dựa vào khái niệm về dạy học và âm nhạc, ta cũng có thể hiểu rằng: Dạy học âm nhạc là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm giúp cho người học lĩnh hội những tri thức khoa học, kỹ năng hoạt động nhận thức và thực tiễn, phát triển các năng lực hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực âm nhạc, trên cơ sở đó hình thành thế giới quan và các phẩm chất nhân cách của người học theo mục đích giáo dục nói chung và mục đích giáo dục âm nhạc nói riêng. Qua khái niệm trên có thể nhận thấy rằng, dạy học âm nhạc là một quá trình toàn vẹn, được cấu trúc bởi các thành tố cơ bản sau: mục đích, nhiệm vụ dạy học âm nhạc; nội dung dạy học âm nhạc; phương pháp, phương tiện dạy học âm nhạc; hình thức tổ chức dạy học âm nhạc và kết quả dạy học âm nhạc. Như vậy, từ những khái niệm trên có thể đưa ra khái niệm về Dạy học Âm nhạc cho học sinh tiểu học là quá trình trong đó GV là người tổ chức, sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp, giúp HS tiếp thu kiến thức, khái niệm âm nhạc một cách cụ thể, tích lũy kinh nghiệm ca hát, từ đó hình thành HS năng lực cảm thụ âm nhạc, đẩy mạnh khả năng hoạt động âm nhạc.
VAI TRÒ CỦA MÔN ÂM NHẠC TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC Âm nhạc có vai trò quan trọng trong đời sống của trẻ em nói riêng và con người nói chung. Âm nhạc có nhiều lợi ích thiết thực đối với trẻ như: góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ, toán học, phát triển trí tưởng tượng và sáng tạo,… Qua giáo dục âm nhạc còn hình thành cho các em lòng yêu thiên nhiên, Tổ quốc, tình yêu thương con người. Âm nhạc là phương tiện phát triển năng lực thẩm mĩ, đạo đức, trí tuệ, thể chất cho HS, tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện nhân cách, củng cố kiến thức cho các em trong học tập, vui chơi. Như chúng ta đã biết hầu hết trẻ em đều bị cuốn hút bởi âm nhạc.
Bởi vậy, giáo dục âm nhạc được đưa vào chương trình Tiểu học như một phương tiện hữu hiệu để giáo dục HS một cách toàn diện. Giáo dục thẩm mĩ “Cái đẹp cứu rỗi thế giới” - câu nói nhân văn bất hủ của đại văn hào Nga F. Dostoevsky vừa hàm ý tôn vinh giá trị của con người, tôn vinh vị thế của cái đẹp, đồng thời khẳng định bản chất con người là luôn hướng về cái đẹp, luôn mong ước được thụ hưởng và sáng tạo cái đẹp. Thế nên, nói đến GD thẩm mĩ là nói đến GD về cái đẹp, phạm trù cái đẹp, cái cao cả, GD về chân giá trị của cuộc sống.
Chương trình GD phổ thông quy định nội dung GD nhằm hình thành và phát triển năng lực thẩm mĩ được thực hiện qua các môn học thuộc lĩnh vực GD nghệ thuật (Âm nhạc và Mĩ thuật), môn Ngữ văn và hoạt động trải nghiệm. Bằng những đặc thù riêng của mình, âm nhạc được coi là một trong những phương tiện hữu hiệu để giáo dục thẩm mĩ cho trẻ, bồi dưỡng thị hiếu trong sáng, khuyến khích trẻ cảm nhận cái đẹp. Cái đẹp trong âm nhạc là những hình tượng nghệ thuật được diễn tả sống động qua những giai điệu trầm bổng, sự phong phú của tiết tấu, lời ca. Qua những tác phẩm âm nhạc HS được tiếp nhận cái hay, cái đẹp, khơi dậy những xúc cảm và rung động trong mình.
Từ đó các em biết bày tỏ, biết thể hiện tình cảm với mọi người và có ý thức hướng tới, làm theo cái đẹp. Khi dạy học các bài hát thuộc chủ đề về Bác Hồ, anh bộ đội, về cha mẹ… bằng những phương pháp và hình thức khác nhau của GV mà HS cảm nhận được vẻ đẹp của những hình tượng đó, từ đó HS tự đặt cho mình ý chí, nguyện vọng, lối sống tích cực theo tấm gương mà các em đã biết đến bởi các tác phẩm âm nhạc đó. Những giai điệu trầm bổng, sự phong phú của các âm hình tiết tấu, sự đa dạng của các thể loại âm nhạc… đã đưa các em vào thế giới của cái đẹp một cách hấp dẫn và lí thú. Những hình ảnh của con vật, của sự vật hiện tượng được nhân cách hóa, hòa quyện vào những nét đẹp của con người như: Chim chích bông (nhạc: Văn Dung - Lời thơ: Nguyễn Viết Bình, nằm trong chương trình âm nhạc lớp 2), Con chim non (dân ca Pháp, nằm trong chương trình âm nhạc lớp 3), Chú ếch con (nhạc và lời: Phan Nhân, nằm trong chương trình âm nhạc 10 lớp 2)… đã giúp trẻ cảm nhận, phân biệt, yêu quý cái đẹp và đây cũng là cơ sở hình thành thị hiếu âm nhạc.
Trong những tiết học Âm nhạc các em được cùng nhau múa, cùng nhau hát, cùng nhau tham gia vào các hoạt động Âm nhạc, từ đó giữa các em xuất hiện sự cảm thông, chia sẻ, giúp đỡ, quan tâm đến nhau, xây dựng lớp học đoàn kết. Những bài hát về tình bạn trong chương trình Tiểu học được phủ khắp các lớp như Tìm bạn thân (nhạc và lời Việt Anh, thuộc chương trình Âm nhạc lớp 1), Lớp chúng ta đoàn kết (Mộng Lân sáng tác, thuộc chương trình Âm nhạc lớp 3), Múa vui (lời Lưu Hữu Phước, thuộc chương trình Âm nhạc lớp 2),… giúp cho HS nhận thức về tình cảm bạn bè trong sáng, hồn nhiên lứa tuổi học trò, các em mong muốn đến trường hơn vì nơi đây có bạn bè thân thiện và cô giáo như mẹ hiền. Những hình ảnh, ca từ trong bài hát rất giản dị, có tính nghệ thuật, phù hợp với lứa tuổi sẽ hình thành ở trẻ thị hiếu âm nhạc trong sáng, lành mạnh, là cơ sở của tình cảm thẩm mĩ, đạo đức tốt đẹp.