CHƯƠNG 1: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC DOANH NGHIỆP FDI 1. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp FDI 1. Khái niệm và đặc trưng của nguồn vốn đầu tư trực tiếp FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI có bản chất như đầu tư nói chung, đó là sự tìm kiếm lợi ích trong tương lai từ việc sử dụng các nguồn lực ở hiện tại để thực hiện một hoạt động. Tuy nhiên, FDI nhấn mạnh vào địa điểm thực hiện hoạt động này - là ở quốc gia khác quốc gia của tổ chức hoặc cá nhân sở hữu nguồn lực đầu tư (hay còn gọi là nhà đầu tư).
Như vậy, có thể hiểu FDI là sự di chuyển các nguồn lực từ quốc gia này sang quốc gia khác để tiến hành những hoạt động đầu tư nhằm tìm kiếm lợi ích hữu hình hoặc vô hình. FDI là một khái niệm kinh tế cơ bản. Hiện tại có nhiều khái niệm về Đầu tư trực tiếp nước ngoài dựa trên các góc độ nghiên cứu khác nhau. - Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Đầu tư trực tiếp nước ngoài xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó.
Phương diện quản lý là thứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong phần lớn trường hợp, nhà đầu tư thường hay được gọi là "công ty mẹ" và các tài sản được gọi là "công ty con" hay "chi nhánh công ty". - Theo Quỹ tiền tệ thế giới (IMF) thì Đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức đầu tư nhằm đạt được quyền lợi lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động ở một nền kinh tế khác với nền kinh tế nhà đầu tư. - Theo Luật đầu tư thì đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc tổ chức, cá nhân người nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào được chính phủ Việt Nam chấp thuận để hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hoặc thành lập xí nghiệp liên doanh hoặc doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài theo quy định của luật này.
Từ những khái niệm nêu trên có thể khái quát chung về đầu tư trực tiếp nước ngoài qua một số đặc trưng như sau: Thứ nhất, đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức đầu tư dài hạn. Thứ hai, đầu tư trực tiếp nước ngoài là một dạng quan hệ kinh tế có nhân KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP 4 tố nước ngoài. Nhân tố nước ngoài ở đây không chỉ thể hiện ở sự khác biệt về quốc tịch hoặc lãnh thổ cư trú thường xuyên của các bên tham gia vào quan hệ đầu tư trực tiếp nước ngoài mà còn thể hiện ở việc di chuyển tư bản trong đầu tư trực tiếp vượt ra khỏi biên giới một quốc gia. Thứ ba, nhà đầu tư ở một nước khác đưa vốn bằng tiền hoặc bất kỳ một tài sản nào khác vào quốc gia đó, để có được quyền sở hữu và quản lý hoặc quyền kiểm soát một thực thể kinh tế tại quốc gia đó với mục tiêu tối đa hoá lợi ích của mình.
Nói cách khác, các doanh nghiệp, các cá nhân người nước ngoài trực tiếp tham gia vào quá trình quản lý, sử dụng vốn đầu tư và vận hành các kết quả đầu tư nhằm thu hồi vốn đã bỏ ra. Doanh nghiệp FDI Doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (Doanh nghiệp FDI) là các doanh nghiệp do chủ đầu tư nước ngoài đầu tư toàn bộ hoặc một phần vốn đủ lớn để tham gia trực tiếp vào quá trình quản lý, điều hành, sử dụng vốn đầu tư, vận hành các kết quả đầu tư nhằm thu được lợi ích kinh tế. Trong thực tiễn, các doanh nghiệp FDI thường được vận hành dưới những hình thức phổ biến như: Thứ nhất, thành lập tổ chức kinh tế 100% vốn của nhà đầu tư nước ngoài. Đây là doanh nghiệp do các nhà đầu tư nước ngoài thành lập tại nước nhận đầu tư (nước chủ nhà) và tự họ quản lý, chịu trách nhiệm hoàn toàn về các kết quả sản xuất kinh doanh.
Có thể hiểu rằng, nhà đầu tư nước ngoài chính là các công ty đa quốc gia (MNC). Tại Việt Nam, các công ty đa quốc gia đầu tư theo hình thức 100% vốn để thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân theo quy định của Luật Doanh nghiệp và pháp luật có liên quan. Doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài được thành lập tại Việt Nam được hợp tác với nhau và với nhà đầu tư nước ngoài để đầu tư thành lập doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài mới. Hình thức này có ưu điểm đối với bản thân nước chủ nhà là không phải góp vốn và không phải chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh của đầu tư đối với những lĩnh vực có độ rủi ro cao hoặc với những ngành sản xuất mới.
Với phía nước ngoài thì đây cũng là hình thức đầu tư được ưa chuộng bởi ngoài việc phải tuân thủ những quy định có KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP 5 tính pháp luật của nước chủ nhà thì bên phía nước ngoài toàn quyền trong việc điều hành và quản lý doanh nghiệp của mình. Dựa vào cấu trúc phương tiện sản xuất mà các FDI theo hình thức này được phân loại thành 3 nhóm lớn như sau: - MNC “hàng ngang”: là việc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài mà hoạt động sản xuất kinh doanh các sản phẩm là cùng loại hoặc tương tự tại các quốc gia mà công ty này có mặt. Một công ty điển hình với cấu trúc này là công ty Mc Donalds. - MNC "chiều dọc”: là công ty có các cơ sở sản xuất hay các chi nhánh, công ty con tại một số quốc gia sản xuất ra các sản phẩm mà các sản phẩm này lại là đầu vào để sản xuất ra sản phẩm của các công ty con hay các chi nhánh tại các quốc gia khác.
Một ví dụ điển hình cho loại hình cấu trúc công ty “theo chiều dọc” là công ty Adidas. - MNC “nhiều chiều”: là công ty có nhiều chi nhánh hay công ty con tại nhiều quốc gia khác nhau mà các công ty này phát triển và hợp tác với nhau cả chiều ngang lẫn chiều dọc. Một ví dụ điển hình cho loại hình công ty đa quốc gia có cấu trúc như trên là Microsoft. Thứ hai, thành lập tổ chức kinh tế dưới hình thức liên doanh tại nước chủ nhà giữa các bên nước ngoài và nước chủ nhà trong đó các bên cùng góp vốn, cùng kinh doanh và cùng hưởng quyền lợi, nghĩa vụ theo tỉ lệ góp vốn.
Tại Việt Nam, nhà đầu tư nước ngoài được liên doanh với nhà đầu tư trong nước để đầu tư thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, công ty cổ phần, công ty hợp danh theo quy định của Luật Doanh nghiệp và pháp luật có liên quan. Doanh nghiệp được thành lập theo hình thức nêu trên được phép liên doanh với nhà đầu tư trong nước hoặc nhà đầu tư nước ngoài để thành lập một tổ chức kinh tế mới. Thứ ba, đầu tư theo hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh: là hình thức đầu tư mà các bên tham gia hợp đồng kí kết thỏa thuận để tiến hành một hoặc nhiều hoạt động sản xuất kinh doanh ở nước nhận đầu tư trên cơ sở quy định rõ đối tượng, nội dung kinh doanh, nghĩa vụ, trách nhiệm và phần chia các kết quả kinh doanh cho các bên tham gia. Hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà đầu tư tại Việt Nam: Trường hợp đầu tư theo hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa một hoặc KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP 6 nhiều nhà đầu tư nước ngoài với một hoặc nhiều nhà đầu tư trong nước (sau đây gọi tắt là các bên hợp doanh) thì nội dung hợp đồng hợp tác kinh doanh phải có quy định về quyền lợi, trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên hợp doanh.
Trong quá trình đầu tư, kinh doanh, các bên hợp doanh có quyền thoả thuận thành lập ban điều phối để thực hiện hợp đồng hợp tác kinh doanh. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của ban điều phối do các bên hợp doanh thỏa thuận. Ban điều phối không phải là cơ quan lãnh đạo của các bên hợp doanh. Văn phòng điều hành của bên hợp doanh nước ngoài có con dấu; được mở tài khoản, tuyển dụng lao động, ký hợp đồng và tiến hành các hoạt động kinh doanh trong phạm vi các quyền và nghĩa vụ quy định tại Giấy chứng nhận đầu tư và hợp đồng hợp tác kinh doanh.
Ngoài những hình thức đầu tư trên, còn một vài hình thức đầu tư 100% vốn nước ngoài khác như BOT (xây dựng – kinh doanh – chuyển giao), BTO (xây dựng – chuyển giao – kinh doanh) … 1. Chuyển giá trong các doanh nghiệp FDI 1. Khái niệm, phân loại chuyển giá 1. Khái niệm chuyển giá Chuyển giá là hành vi do các chủ thể kinh doanh thực hiện bằng cách thay đổi giá trị trao đổi hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ với các bên liên kết nhằm tối thiểu hóa tổng số thuế phải nộp của các đối tác liên kết.
Theo thông lệ quốc tế, chuyển giá được hiểu là “việc thực hiện chính sách giá, pricing policy”, đối với hàng hóa, dịch vụ giữa các thành viên trong cùng nhóm (hoặc tập đoàn) qua biên giới không theo giá thị trường nhằm tối thiểu hóa số thuế phải nộp vào ngân sách nhà nước nhận đầu tư trên toàn cầu. Sở dĩ, giá giao dịch có thể được xác định lại như vậy là do: (1) quyền tự do định đoạt trong kinh doanh; (2) các chủ thể trong cùng một tập đoàn hay nhóm liên kết có chung lợi ích nên sự khác biệt về giá không làm thay đổi lợi ích toàn cục và (3) việc thay đổi giá tuy không làm thay đổi tổng lợi ích nhưng lại làm thay đổi tổng nghĩa vụ thuế do nghĩa vụ thuế được chuyển từ nơi bị điều tiết cao sang nơi bị điều tiết thấp hơn và ngược lại. KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP 7 Như vậy, với các hình thức của doanh nghiệp FDI nói trên, hành vi chuyển giá chỉ có thể được thực hiện bởi các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài 100%, hay chính là các MNC. Để làm được điều này, các MNC phải vận dụng những khác biệt trong chính sách, ưu đãi thuế, chênh lệch thuế suất giữa các quốc gia để xây dựng chính sách về giá giao dịch trong nội bộ nhóm (hoặc tập đoàn).