Tổng quan nghiên cứu

Bảo hiểm y tế đóng vai trò là một trong những trụ cột an sinh xã hội quan trọng hàng đầu tại Việt Nam, vận hành theo cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính nhằm bảo vệ người dân trước chi phí y tế đột biến khi đau ốm. Theo thống kê trên phạm vi toàn quốc, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đã đạt khoảng 71% dân số trong giai đoạn trước và hướng tới mục tiêu đạt trên 90% theo Nghị quyết số 21-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tuy nhiên, việc duy trì tính bền vững của diện bao phủ tại các địa bàn miền núi, biên giới vẫn đối diện với vô vàn thách thức do tính chất việc làm bấp bênh và đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn.

Huyện Đắk Mil, tỉnh Đắk Nông là địa bàn biên giới trọng điểm với diện tích tự nhiên 682.990 ha, dân số trung bình đạt 101.497 người sinh sống tại 10 đơn vị hành chính cấp xã. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng thực thi chính sách bảo hiểm y tế tại địa phương trong giai đoạn 2015 - 2020, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy lộ trình bảo hiểm y tế toàn dân đến năm 2025.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán phát triển nhóm đối tượng bảo hiểm y tế hộ gia đình vốn chiếm tới 50% dân số toàn huyện, tương đương khoảng 51.000 người. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao thu nhập bình quân đầu người từ mức 48,8 triệu đồng/năm gắn liền với bảo đảm an sinh xã hội bền vững, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện quy trình tổ chức thực thi chính sách công ở cấp cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng khoa học chính sách công hiện đại, kế thừa quan điểm của Harold Lasswell và định nghĩa của Thomas Dye về bản chất của chính sách công là tập hợp các quyết định hành động của Nhà nước nhằm giải quyết các vấn đề xã hội. Khung phân tích vận dụng mô hình chu trình chính sách của Wayne Hayes với 4 trạng thái thực thi: chính sách tốt thực hiện tốt mang lại thành công; chính sách tốt thực hiện tồi dẫn đến thất bại; chính sách tồi thực hiện tốt dẫn đến thành công cục bộ; và chính sách tồi thực hiện tồi dẫn đến thất bại kép. Bên cạnh đó, luận văn tiếp cận lý thuyết thực thi chính sách của Ottoson, Green, Amy DeGroff và Margaret Cargo, xem thực thi chính sách là quá trình chuyển hóa các quyết định pháp lý thành hành động xã hội cụ thể.

Luận văn tích hợp 4 khái niệm nền tảng:

  • Chính sách công: Chương trình hành động hướng đích của chủ thể nắm quyền lực công cộng nhằm phân bổ nguồn lực xã hội.
  • Bảo hiểm y tế: Hình thức bảo hiểm bắt buộc theo Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi số 46/2014/QH13, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và tuân thủ Công ước số 102 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).
  • An sinh xã hội: Hệ thống các biện pháp của Nhà nước và xã hội nhằm bảo đảm thu nhập tối thiểu và chăm sóc sức khỏe cho người dân trước các biến cố rủi ro.
  • Chu trình thực hiện chính sách bảo hiểm y tế: Gồm 6 bước khép kín từ lập kế hoạch, phổ biến tuyên truyền, phân công phối hợp, duy trì điều chỉnh, kiểm tra đôn đốc đến tổng kết và đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu bàn giấy với phân tích thực tiễn tại địa phương. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo phát triển kinh tế - xã hội của huyện Đắk Mil giai đoạn 2015 - 2020, hệ thống 59 văn bản chỉ đạo và 37 văn bản hướng dẫn liên ngành của Ủy ban nhân dân huyện, cùng các báo cáo chuyên đề của cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Đắk Mil.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế với cỡ mẫu gồm 150 người dân đại diện cho các hộ gia đình nông nghiệp và 30 cán bộ chuyên trách tại 10 xã, thị trấn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện cho cả vùng thuận lợi và các thôn, bon đồng bào dân tộc thiểu số.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả và so sánh liên thời gian là nhằm phản ánh chính xác tác động của các thay đổi thể chế đến tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế trong suốt chu kỳ 5 năm. Nghiên cứu cũng tham khảo bài học thực tiễn từ tỷ lệ vận động 80.531 trên tổng số 100.650 hội viên nông dân tham gia bảo hiểm y tế tại Cần Thơ và cơ chế hỗ trợ ngân sách cho hộ cận nghèo tại Phú Thọ để đối chiếu, luận giải.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu thực tế tại huyện Đắk Mil giai đoạn 2015 - 2020 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, công tác thể chế hóa và ban hành kế hoạch điều hành tại địa phương có sự gia tăng mạnh mẽ. Số lượng văn bản chỉ đạo tăng gấp 3 lần, từ 5 văn bản năm 2015 lên 15 văn bản năm 2020. Các quy chế phối hợp liên ngành cũng tăng liên tục từ 3 văn bản lên 8 văn bản trong cùng giai đoạn, tạo hành lang pháp lý chặt chẽ cho công tác quản lý thu và cấp phát thẻ.

Thứ hai, các hình thức tuyên truyền được mở rộng quy mô cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Tuyên truyền đối thoại trực tiếp tăng 150%, từ 24 cuộc năm 2015 lên 60 cuộc năm 2020. Hoạt động tuyên truyền trực quan bằng pa-nô, băng rôn duy trì ở mức 45 đến 60 sản phẩm mỗi năm, trong khi thời lượng phát thanh qua loa cơ sở tăng từ 800 lượt năm 2015 lên 1.440 lượt năm 2020.

Thứ ba, sự thay đổi tiêu chí phân vùng kinh tế - xã hội tạo ra biến động cục bộ rất lớn. Khi áp dụng Quyết định số 582/QĐ-TTg ngày 28/4/2017, huyện Đắk Mil chỉ còn 4 xã khó khăn so với 6 xã năm 2016, khiến số lượng người dân được ngân sách nhà nước cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí giảm đột ngột hơn 13.000 thẻ chỉ trong năm 2017.

Thứ tư, bộ máy thực thi cơ sở được chuẩn hóa đồng bộ với 20 cán bộ phụ trách công tác văn hóa - xã hội và tư pháp - hộ tịch tại 10 xã, thị trấn. Toàn bộ 100% cán bộ tuyến xã đều đạt trình độ chuyên môn từ cao đẳng trở lên, đảm nhiệm hiệu quả vai trò theo dõi biến động dân số và hướng dẫn kê khai hồ sơ bảo hiểm y tế.

Thảo luận kết quả

Diễn biến thực tế tại Đắk Mil phản ánh sự gián đoạn trong tính liên tục của việc tham gia bảo hiểm y tế khi chuyển đổi từ diện được bao cấp sang tự nguyện đóng góp. Tình trạng này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ dạng cột so sánh biến động số lượng người tham gia bảo hiểm y tế trước và sau năm 2017, kết hợp bảng cơ cấu nguồn thu nhằm làm nổi bật khoảng trống tài chính khi bị cắt giảm trợ cấp.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ đặc thù cơ cấu kinh tế khi lao động nông - lâm nghiệp chiếm 50% tổng số lao động có việc làm, thu nhập phụ thuộc nặng nề vào mùa vụ và giá cả nông sản. Thêm vào đó, tâm lý ỷ lại vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước vẫn còn tồn tại trong một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 8,6% dân số tại chỗ.

So sánh với kinh nghiệm tỉnh Bắc Ninh, người dân thường có xu hướng khám dịch vụ do chất lượng y tế cơ sở chưa đáp ứng kỳ vọng. Do đó, việc triển khai Thông tư liên tịch số 37/2015/TTLT-BYT-BTC điều chỉnh giá 1.887 dịch vụ y tế và quy định thông tuyến khám chữa bệnh theo Luật Bảo hiểm y tế đã từng bước tháo gỡ rào cản hành chính, tạo động lực khuyến khích người dân tự giác tham gia.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện quy trình thực hiện chính sách bảo hiểm y tế tại huyện Đắk Mil giai đoạn 2021 - 2025, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới toàn diện phương thức truyền thông chính sách theo hướng cá nhân hóa từng nhóm đối tượng. Bảo hiểm xã hội huyện Đắk Mil chủ trì phối hợp với Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên tổ chức định kỳ tối thiểu 80 cuộc đối thoại trực tiếp mỗi năm tại 10 xã, thị trấn. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ người dân hiểu đúng quyền lợi bảo hiểm y tế đạt trên 90%, hoàn thành chỉ tiêu bao phủ trên 92% dân số đến hết năm 2025.

Thứ hai, thiết lập cơ chế tài chính hỗ trợ cục bộ từ ngân sách địa phương và các quỹ an sinh xã hội. Ủy ban nhân dân huyện Đắk Mil cùng Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội xây dựng đề án trích ngân sách hỗ trợ từ 30% đến 50% mệnh giá mua thẻ cho khoảng 10.000 người thuộc diện thoát nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số bị ảnh hưởng bởi việc điều chỉnh phân vùng chính sách. Kế hoạch hỗ trợ triển khai xuyên suốt giai đoạn 2022 - 2024.

Thứ ba, nâng cấp toàn diện chất lượng khám chữa bệnh và tinh gọn quy trình thủ tục hành chính. Trung tâm Y tế huyện Đắk Mil kết hợp với 10 trạm y tế xã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, bảo đảm rút ngắn thời gian tiếp nhận hồ sơ khám bệnh xuống dưới 30 phút mỗi lượt. Đơn vị hướng tới đạt chỉ số hài lòng của người bệnh có thẻ bảo hiểm y tế trên 85% trong lộ trình 2021 - 2025.

Thứ tư, tăng cường hiệu lực thanh tra, giám sát liên ngành và đào tạo nâng cao kỹ năng cho đội ngũ thực thi cơ sở. Ban chỉ đạo Bảo hiểm y tế huyện thực hiện kiểm tra định kỳ 6 tháng một lần đối với 100% các đơn vị trực thuộc, đồng thời tổ chức 2 đợt tập huấn nghiệp vụ mỗi năm cho 20 cán bộ chuyên trách cấp xã nhằm ngăn chặn sai lệch dữ liệu và giải quyết khiếu nại phát sinh kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan Bảo hiểm xã hội cấp huyện và cấp tỉnh tại khu vực Tây Nguyên. Nghiên cứu cung cấp khung tham chiếu thực tiễn giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng phương án thích ứng hiệu quả khi có sự thay đổi quy chuẩn phân vùng kinh tế đối với 10 đơn vị hành chính cấp xã.

Nhóm thứ hai là đội ngũ cán bộ công chức phụ trách lĩnh vực văn hóa - xã hội, tư pháp - hộ tịch tại các xã, thị trấn. Luận văn cung cấp quy trình nghiệp vụ chuẩn hóa, cẩm nang xử lý dữ liệu và phương pháp tổ chức các đợt truyền thông vận động người dân tham gia bảo hiểm y tế hộ gia đình đạt chỉ tiêu giao hàng năm.

Nhóm thứ ba là học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Chính sách công, Quản lý công và Y tế công cộng. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về việc vận dụng các mô hình chu trình chính sách của Wayne Hayes và Thomas Dye vào giải quyết bài toán an sinh xã hội thực tế tại địa phương đa dân tộc.

Nhóm thứ tư là các tổ chức chính trị - xã hội như Hội Nông dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thiện nguyện. Tài liệu hỗ trợ các đoàn thể nắm bắt các mô hình vận động quần chúng thành công, từ đó xây dựng các chương trình trao tặng thẻ bảo hiểm y tế cho các nhóm đối tượng yếu thế.

Câu hỏi thường gặp

Việc điều chỉnh phân vùng theo Quyết định số 582/QĐ-TTg tác động như thế nào đến tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế tại Đắk Mil? Quyết định số 582/QĐ-TTg khiến huyện Đắk Mil giảm từ 6 xã khó khăn xuống còn 4 xã khó khăn, làm giảm đột ngột hơn 13.000 thẻ bảo hiểm y tế được cấp miễn phí năm 2017. Sự sụt giảm này tạo ra khoảng trống an sinh lớn, đòi hỏi chính quyền địa phương phải tái cơ cấu công tác vận động người dân tự nguyện đóng phí để duy trì diện bao phủ.

Tại sao việc duy trì bảo hiểm y tế hộ gia đình tại huyện Đắk Mil lại thiếu tính bền vững? Nhóm bảo hiểm y tế hộ gia đình chiếm khoảng 50% dân số toàn huyện, tương đương 51.000 người, phần lớn là lao động nông nghiệp có thu nhập không ổn định và chịu tác động của giá cả nông sản. Khi đời sống khó khăn, việc tự bỏ tiền mua thẻ thường bị trì hoãn, dẫn đến tỷ lệ duy trì thẻ tái tục hàng năm thiếu tính ổn định.

Mô hình phân công trách nhiệm thực thi chính sách bảo hiểm y tế ở cấp xã được thiết lập ra sao? Tại mỗi xã thuộc huyện Đắk Mil, Ủy ban nhân dân xã chịu trách nhiệm quản lý chung, trực tiếp phân công 2 cán bộ chuyên trách thuộc bộ phận Tư pháp - Hộ tịch và Văn hóa - Xã hội có trình độ từ cao đẳng trở lên. Đội ngũ này phụ trách việc rà soát nhân khẩu, quản lý danh sách tăng giảm và tiếp nhận hồ sơ cấp đổi thẻ cho người dân.

Luận văn đã kế thừa những bài học kinh nghiệm nào từ các địa phương khác trong nước? Luận văn đã tổng hợp và vận dụng bài học hỗ trợ 100% kinh phí mua thẻ cho hộ cận nghèo từ tỉnh Phú Thọ, mô hình huy động 80.531 hội viên nông dân tham gia bảo hiểm y tế của Cần Thơ, đồng thời rút kinh nghiệm từ tỉnh Bắc Ninh trong việc khắc phục tình trạng người dân e ngại chất lượng khám chữa bệnh tại trạm y tế cơ sở.

Những chỉ tiêu định lượng then chốt nào cần đạt được trong giai đoạn đến năm 2025? Huyện Đắk Mil hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế trên 92% dân số, tổ chức đều đặn 60 đến 80 cuộc đối thoại truyền thông trực tiếp mỗi năm tại 10 xã, thị trấn, và nâng tỷ lệ hài lòng của người dân đối với dịch vụ khám chữa bệnh tuyến cơ sở lên trên mức 85%.

Kết luận

  • Công trình nghiên cứu đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chu trình thực thi chính sách bảo hiểm y tế, làm rõ vai trò trụ cột của chính sách đối với hệ thống an sinh xã hội tại địa bàn miền núi.
  • Phân tích sâu sắc thực trạng tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm y tế trên địa bàn huyện Đắk Mil giai đoạn 2015 - 2020, làm rõ những thành tựu trong mở rộng văn bản điều hành từ 5 lên 15 văn bản và chỉ ra nút thắt sụt giảm hơn 13.000 thẻ do thay đổi chính sách.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao, gắn liền trách nhiệm của từng phòng, ban và mạng lưới 20 cán bộ cơ sở tại 10 xã, thị trấn đến năm 2025.
  • Cung cấp mô hình quản trị an sinh xã hội thực tiễn, đóng vai trò tài liệu tham khảo giá trị cho các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng trong khu vực Tây Nguyên.
  • Kế hoạch hành động giai đoạn tiếp theo cần tập trung tối ưu hóa nguồn lực ngân sách địa phương hỗ trợ các hộ cận nghèo, đẩy mạnh chuyển đổi số trong thủ tục cấp phát thẻ và nâng cao chất lượng khám chữa bệnh tuyến y tế cơ sở.