Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA CÁC TỘI PHẠM VỀ MA TÚY 1. Khái niệm và đặc điểm tội phạm về ma túy 1. Khái niệm * Khái niệm tội phạm Như chúng ta đều biết luật pháp mỗi một quốc gia trên thế giới đều không giống nhau và các khái niệm về tội phạm cũng khác nhau. Khái niệm tội phạm luôn là vấn đề quan trọng nhất của luật Hình sự.
Việc đưa ra khái niệm về tội phạm choi phép phân biệt hành vi nào là tội phạm hành vi nào không phải là tội phạm. Ở các nước tư bản, những luật gia nhấn mạnh tính hình thức của tội phạm. Như vậy, yếu tố luật Hình sự quy định, luật Hình sự cấm, luật Hình sự trừng trị là đặc điểm duy nhất của tội phạm. Điều này hết sức nguy hiểm ở chỗ trong nhiều trường hợp, quy định đó cho phép nhà làm luật đưa ý chí chủ quan của mình vào việc quy định hành vi nào là tội phạm.
Tuy nhiên, yếu tố luật định của tội phạm mà luật Hình sự của các nước tư bản đưa ra đã cho thấy được tiến bộ vượt bậc. So với pháp luật Hình sự phong kiến, nói đã tránh được sự tùy tiện khi co một hành vi nào đó là tội phạm. Được quy định tội phạm luật Hình sự hay Bộ luật Hình sự chỉ là dấu hiệu hình thức của tội phạm, tội phạm còn được xác định thông qua dấu hiệu về mặt nội dung. Tuy nhiên, việc đánh giá thế nào là hành vi nguy hiểm cho xã hội là vấn đề cần được làm sáng tỏ nếu không dễ rơi vào việc định đoạt một cách chủ quan, duy ý chí khi quy định tội phạm.
Các tiêu chí để xác định tính nguy hiểm cho xã hội ở mức độ tội phạm bao gồm: Tính chất của các quan hệ xã hội bị xâm hại; 10 luan an Hậu quả do hành vi phạm tội gây ra; Tính chất và mức độ lỗi: các hình thức lỗi, các dạng lỗi, động cơ mục đích phạm tội.; Các yếu tố đặc trưng cho hành vi phạm tội như thời gian, địa điểm, hoàn cảnh, công cụ phạm tội. [2] Tội phạm còn được thể hiện thông qua các dấu hiệu sau: Năng lực trách nhiệm hình sự của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Có thể nói đây là một đặc tính cực kỳ quan trọng, không thể bỏ qua khi quy định khái niệm về tội phạm. Năng lực trách nhiệm hình sự của một người thể hiện ở khả năng người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức và điều khiển được hành vi của mình.
Điều đó cho thấy rằng dù hành vi nguy hiểm gây thiệt hại cho quan hệ xã hội nào đó nhưng nếu người thực hiện không nhận thức được hay không điều khiển được hành vi của mình thì đó không là hành vi tội phạm. Tính có lỗi: Tội phạm là hành vi có lỗi. Ranh giới g ữa các loại lỗi là rất nhỏ và ranh giới giữa các lỗi trong cấu thành một tội phạm tương tự cũng rất khó để phân biệt. Nên xác định được các lỗi chính là cơ sở để định tội chuẩn xác.
Cũng có lúc, có Bộ luật Hình sự coi những hành vi không có lỗi là tội phạm. Đây là nguyên tắc “quy tội khách quan”, có nghĩa là chỉ căn cứ vào hành vi để buộc tội trong khi tội phạm là tổng hợp các yếu tố chủ quan và khách quan. Yếu tố khách quan là các hành vi, yếu tố chủ quan là lỗi. Lỗi là tháii độ tâm lý chủ quan bên trong của người phạm tội đối với hành vi gây nguy hiểm cho xã hội của mình và hậu quả do hành vi đó gây ra.
Lỗi thể hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý Lỗi hình thành từ khi phát sinh nhu cầu, xác định động cơ, mục đích, nhận thức các yếu tố chủ quan, khách quan của hành vi và cuối cùng là lựa chọn và quyết định thực hiện hành vi. 11 luan an Do đó, căn cứ vào Điều 8 bộ luật hình sự có thể đưa ra khái niệm tội phạm một cách khái quát và đầy đủ. * Khái niệm chất ma tuý Từ xưa do nền y học còn hạn chế nên chữa bệnh chủ yếu bằng các cây, cỏ có trong tự nhiên, người ta đã phát hiện ra một số loại cây như: thuốc phiện, cây cocain, cây cần sa chữa được một số bệnh rất hiệu quả. nhưng khi dùng nhiều họ bị lệ thuộc vào các cây cỏ này.
Các cây cỏ này chính là cây thuốc phiện, cây cô ca và cây cần sa. Khi các chất này bị lạm dụng, sử dụng ngoài mục đích y học nó làm cho con người mê mẩn, ngây ngất, không làm chủ được hành vi, vi phạm pháp luật, hành xử lệch lạc chuẩn mực đạo đức xã hội, gây hậu quả nghiêm trọng cho người sử dụng nó và cho toàn xã hội. Hiện nay có rất nhiều quan điểm để định nghĩa về ma túy hay chất ma túy. Theo định nghĩa của tổ chức y tế thế giới năm 1982: “Ma túy, theo định nghĩa rộng nhất là mọi thực thể hóa học hoặc là những thực thể hỗn hợp, khác với tất cả những cái được đòi hỏi để duy trì một sức khỏe bình thường, việc sử dụng những chất đó sẽ làm biến đổi chức năng sinh học và có thể cả cấu trúc của vật”.
[3] Một số chuyên gia đưa ra những định nghĩa về ma túy như: “ Ma túy là chất tự nhiên hoặc hóa học hợp thành, khi hấp thụ vào con người thì gây nguy hại cho con người." Bên cạnh đó cũng có định nghĩa khác như: “Ma túy là chỉ thuốc phiện, heroin, morphine, marijuana (đại ma), coocain và những dược phẩm ma túy và dược phẩm tinh thần có thể gây nghiện cho con người." [4] Theo Bộ Luật Hình sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã xác định rõ: Ma tuý bao gồm nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa, cao cô ca; lá, rễ, thân, cành, hoa, quả của cây cần sa; lá 12 luan an cây cô ca; lá khát (lá cây Catha edulis); quả thuốc phiện khô, quả thuốc phiện tươi; heroine, cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, MDMA hoặc XLR-11; các chất ma tuý khác ở thể lỏng và thể rắn. Các chất ma tuý khác nêu trong các điều luật là những chất ma tuý tuy không được nêu tên cụ thể nhưng nó được quy định trong Danh mục các chất ma tuý và tiền chất ban hành kèm theo Nghị định 73/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018. Cấu thành tội phạm của các tội phạm về ma túy: - Khách thể: Xâm phạm chế độ quản lý nhà nước về chất ma túy; - Mặt khách quan: Hành vi được quy định từ Điều 247 đến Điều 259, các tội phạm về ma túy được thể hiện ở sáu nhóm hành vi bao gồm: Nhóm hành vi thứ nhất : là hành vi trồng cây thuốc phiện hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy (Điều 247 - BLHS - 2015); Nhóm hành vi thứ hai : bao gồm các hành vi sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248); tàng trữ trái phép chất ma túy (Điều 249); vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250); mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251) và chiếm đoạt chất ma túy (Điều 252); Nhóm hành vi thứ ba: Bao gồm các hành vi tàng trữ, vận chuyển, mua bán hoặc chiếm đoạt tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy quy định tại (Điều 253); Nhóm hành vi thứ tư: Bao gồm các hành vi sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, mua bán các phương tiện, dụng cụ dùng vào việc sản xuất hoặc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 254); Nhóm hành vi thứ năm: Bao gồm các hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 255); chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 256); cưỡng bức người khác sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 257), lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 258); 13 luan an Nhóm hành vi thứ sáu: Các hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện,thuốc hướng thần (Điều 259). - Chủ thể: Người có đủ năng lực TNHS đạt độ tuổi theo quy định tại Điều 12 BLHS năm 2015; - Mặt chủ quan: Người thực hiện hành vi phạm tội là lỗi cố ý trực tiếp.
Đặc điểm tội phạm ma túy Tội phạm về ma túy là một loại tội phạm, nên cũng có những đặc điểm chung như các tội phạm khác đó là: Tính nguy hiểm cho xã hội, tính trái pháp luật, tính có lỗi và tính chịu hình phạt [45, tr. Tuy nhiên, đối với tội phạm về ma tuý có những đặc điểm riêng mà các tội phạm khác không có như: Tội phạm về ma túy là hành vi cố ý xâm phạm chế độ quản lý các chất ma túy của Nhà nước chứ không phải của một cá nhân hay tổ chức như các tội danh khác. Tội phạm về ma tuý đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe và sự phát triển bình thường của con người cũng như đến hạnh phúc gia đình và trật tự công cộng [45, tr. Loại tội phạm này đặc biệt có tính nguy hiểm rất cao, tính nguy hiểm cao hơn so với các tội phạm khác được quy định trong BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 chỉ sau các tội xâm phạm an ninh quốc gia.
Tội danh về ma túy được qui định trong chương XX từ điều 247 đến điều 259. Trong đó có 9 tội danh là tộ phạm đặc biệt nghiêm trọng, 3 tội danh là tội phạm rất nghiêm trọng, và mức hình phạt cao nhất có thể lên đến từ hình. Đó chính là lý do vì sao những nhà làm luật từ điều Việt Nam đã xây dựng riêng một chương “Các tội phạm về ma túy” trong BLHS. Qua mỗi lần sửa đổi bổ sung, chương các tội phạm về ma túy được luôn là nội dung được quan tâm, chú trọng xây dựng hoàn thiện một cách toàn diện nhất.
Khái niệm và đặc điểm thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra các tội phạm về ma túy 14 luan an 1. Khái niệm thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra các tội phạm về ma túy Từ “thực hành” được giải nghĩa trong từ điển tiếng Việt có nghĩa là “làm để áp dụng lý thuyết vào thực tiễn”, “thực hành”với “thực hiện” đồng nghĩa với nhau. VKSND sử dụng các quyền năng thuộc quyền công tố của trong suốt quá trình tố tụng.