phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án được bố cục làm 4 chương, 9 tiết. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Để xác định đúng và có cơ sở giải quyết thành công các nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi tiến hành khảo sát hai nhóm công trình đề cập trực tiếp đến các nội dung khoa học thuộc phạm vi đề tài nghiên cứu. Cụ thể như sau: 1. Tình hình nghiên cứu về dân chủ, thực hành dân chủ với phát huy vai trò của trí thức 1.
Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Đề cập tới tác động của dân chủ và thực hành dân chủ đối với phát huy vai trò của trí thức, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trên thế giới như: Samuel Huntington, “Democaracy‟s third wave” (Làn sóng dân chủ hóa lần thứ ba) [153]; Robert Dahl, Ian Shapiro, Jose Antonio,“The democracy sourcebook” (sách nguồn về dân chủ) [150]; Albert Enstein, “Thế giới như tôi thấy” [37]; v. Trong đó, phải kể tới những công trình chuyên sâu có giá trị lý luận và thực tiễn sau đây: John Dewey: “Democracy and Education” [20]. Công trình đã đi sâu phân tích mối quan hệ giữa giáo dục và dân chủ. Tác giả khẳng định: “Nền dân chủ là cái còn hơn cả một hình thái chính quyền; trên hết, nó là một phương thức của đời sống liên kết, của kinh nghiệm chung được truyền đạt” [20, tr.
Đó là một xã hội dân chủ lấy bình đẳng về lợi ích làm nền tảng để xác lập các quan hệ xã hội. Trong đó, giáo dục giữ vai trò quan trọng trong việc giúp con người trở thành những thành viên có ảnh hưởng trong xã hội dân chủ. Vì vậy, theo tác giả, vai trò của người trí thức hoạt động trên lĩnh vực giáo dục là vô cùng quan trọng trong việc xóa bỏ hình thức ban phát một chiều và thay vào đó cần hình thành những kinh nghiệm giáo dục mang tính cách dân chủ cho người học. Nói cách khác, tác giả chỉ rõ sự cần thiết phải thực hiện dân chủ trong giáo dục để người dạy và người học được trân trọng, bình đẳng và có trách nhiệm đối với xã hội.
7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “Về trí thức Nga” [111] là tập hợp 12 bài viết của nhiều tác giả (Nga) về đề tài trí thức. Công trình đã phản ánh những trăn trở, dồn nén, bức xúc của trí thức trước chính sách “cào bằng giá trị” và “đồng nhất xã hội” của Nhà nước Xô Viết trước đây đã làm thủ tiêu môi trường dân chủ - nền tảng cho sự “nổi loạn” và thăng hoa sáng tạo của giới trí thức. Kết quả là nước Nga thời kỳ hậu Xô Viết đã mất đi một nguồn nhân lực có chất lượng cao, do bị thui chột hoặc ra nước ngoài tìm môi trường thích hợp để phát triển. Đặc biệt, trong bài viết “Trí thức và nhận thức pháp quyền”[111], tác giả B.Kistiakovski đã phân tích sâu sắc những nguyên nhân dẫn tới sự yếu kém trong nhận thức về làm chủ và pháp quyền của giới trí thức Nga.
Theo tác giả, điều đó làm cho quyền tự do cá nhân trong xã hội không được coi trọng, pháp luật không chỉ bất lực mà còn chẳng cần thiết. Từ đó, tác giả đã kêu gọi: “chúng ta phải đấu tranh với cái nguyên nhân đang hủ hóa con người của ta ở chính trong ta” [111, tr. Tức là, bản thân người trí thức phải tự phóng năng lực, phát huy vai trò phản biện của mình trong nhận thức và đấu tranh để dân chủ và pháp quyền được thực hiện một cách cụ thể. Alvin Toffle: “Powershift” (Thăng trầm quyền lực) [135].
Công trình tập trung bàn về vị trí, vai trò và nội dung của 3 loại quyền lực (quyền lực bạo lực, quyền lực của cải, quyền lực tri thức) trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại. Trong đó, theo Alvin Toffle thì quyền lực tri thức tất yếu sẽ giữ địa vị thống trị với tư cách là loại quyền lực có phẩm chất cao nhất: “Tri thức mới là chìa khóa để mở cổng bá quyền kinh tế thế kỷ XXI” [135, tr.30] và “tri thức là cội nguồn quyền lực có tính cách dân chủ hơn cả” [135, tr. Trong tương lai, theo Alvin Toffle thì nguồn lực tri thức của con người, đặc biệt là của trí thức sẽ là yếu tố quyết định sự phát triển của mỗi quốc gia. Vì vậy, cần phải có những chiến lược, biện pháp để phát triển và phát huy tối đa tiềm năng trí tuệ của đội ngũ trí thức.
David Held: “Models of democracy” (Các mô hình quản lý nhà nước hiện đại) [43]. Trên cơ sở trình bày một cách có hệ thống về các mô hình dân chủ trong lịch sử, tác giả đã đưa ra gợi mở về một mô hình dân chủ quốc tế với nguyên tắc tự trị. Bản chất của nguyên tắc này là: 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Mọi người phải được hưởng quyền ngang nhau và vì vậy phải có trách nhiệm như nhau trong khuôn khổ của các tổ chức chính trị tạo ra và hạn chế những cơ hội của họ; nghĩa là họ phải được tự do và bình đẳng trong quá trình thảo luận về điều kiện sống của chính họ và trong việc quyết định những điều kiện này chừng nào họ không sử dụng tổ chức này nhằm phủ nhận quyền của những người khác [43, tr. Theo tác giả, mô hình dân chủ mới sẽ tạo ra sự bình đẳng thực sự về chính trị chứ không chỉ là bình đẳng về mặt đạo đức hoặc bình đẳng trước pháp luật.
Dân chủ thực chất phải đảm bảo các cá nhân được bình đẳng tham gia vào quá trình tranh luận và thảo luận công khai về các vấn đề cấp bách của xã hội. Nói cách khác, mỗi cá nhân sẽ được hưởng dụng các quyền cơ bản với tư cách công dân. Do đó, với tư cách là công dân của xã hội dân chủ, nếu nguyên tắc tự trị được thực hiện, tất yếu trí thức có đầy đủ điều kiện thuận lợi để phát huy vai trò giám sát, tư vấn và phản biện. Thẩm Vinh Hoa - Ngô Quốc Diệu (chủ biên): “Tôn trọng trí thức, tôn trọng nhân tài, kế lớn trăm năm chấn hưng đất nước” [47].
Qua công trình, các tác giả đã khẳng định được tầm nhìn chiến lược của Đặng Tiểu Bình trong đề xuất và thực hiện chủ trương “hai tôn trọng” đối với trí thức, nhân tài của Trung Quốc. Theo các tác giả thông qua việc tôn trọng và đãi ngộ xứng đáng đã góp phần phát huy tối đa tính tích cực và năng lực sáng tạo của trí thức trong môi trường thực sự tự do dân chủ. Đây là những kinh nghiệm quý báu, không chỉ đối với Trung Quốc mà còn là bài học tham khảo có giá trị đối với Việt Nam trong thực hành dân chủ nhằm phát huy vai trò của trí thức Việt Nam. Qua các công trình nghiên cứu, có thể nhận thấy, còn nhiều quan điểm khác nhau về quan niệm, nội dung, vai trò của dân chủ và trí thức.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng đã chỉ ra vai trò vô cùng quan trọng của thực hành dân chủ trong xã hội nói chung và đối với phát huy vai trò của trí thức nói riêng. Đây chính là một cơ sở quan trọng để triển khai nghiên cứu các nội dung nghiên cứu của luận án. Mặc dù, dân chủ còn mang tính lịch sử cụ thể, vì thế sẽ mang những nét đặc thù; nhưng 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhìn chung, các quốc gia đều hướng tới một nền văn hóa dân chủ mà mọi công dân, trong đó có trí thức đều được hưởng dụng các quyền cơ bản. Tình hình nghiên cứu trong nước Thứ nhất, các công trình nghiên cứu tiêu biểu về dân chủ, thực hành dân chủ với phát huy vai trò của trí thức được xuất bản thành sách Ở Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân chủ, thực hành dân chủ, vai trò và phát huy vai trò của trí thức được xuất bản thành sách như: Hồ Bá Thâm, Nguyễn Tôn Tường Thị Vân (đồng chủ biên), “Phản biện xã hội và phát huy dân chủ pháp quyền” [129]; Vũ Khiêu, “Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử” [71]; Phạm Quốc Bảo, Đoàn Thị Lịch, “Trí thức trong công cuộc đổi mới đất nước” [10]; v.
Trong đó, có những công trình trực tiếp liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án về dân chủ và thực hành dân chủ xã hội chủ nghĩa, vai trò của trí thức gắn với công cuộc đổi mới của đất nước, tiêu biểu như: Hồ Bá Thâm: “Dân chủ hóa và phát triển nội lực”[128]. Từ quan niệm “Dân chủ và phát huy nội lực có quan hệ gắn bó với nhau, bao hàm nhau tuy không phải hoàn toàn là một” [128, tr.6], tác giả đã khẳng định sự cần thiết phải phát huy vai trò động lực của dân chủ trong việc nâng cao tính độc lập, tự do, sáng tạo của mỗi cá nhân. Đó là việc đảm bảo sự phát huy một cách hài hòa dân chủ từ bên trên xuống và dân chủ từ bên dưới lên. Có như vậy, mới tạo ra môi trường thực sự dân chủ cho cá nhân phát huy vai trò trong xây dựng và phát triển đất nước.
Do đó, với tư cách là một động lực cơ bản của đất nước, việc thực hiện dân chủ hóa góp phần phát huy hơn nữa vai trò của trí thức trong xây dựng và bảo vệ đất nước. Vũ Hoàng Công: “Xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [19]. Tác giả tập trung làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ trên thế giới và Việt Nam trong nền kinh tế thị trường. Từ việc phân tích 3 mô hình dân chủ trên thế giới hiện nay: mô hình dân chủ tự do (tiêu biểu là Mỹ và Tây Âu), mô hình dân chủ ở các nước Bắc Âu, mô hình xã hội chủ nghĩa cũ (Liên Xô, Đông Âu và Trung Quốc trước cải cách), tác giả đã đưa ra 5 tiêu chí đánh giá dân chủ của các mô hình này 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com như: (1) Mô hình hệ thống chính trị và các thể chế đại diện; (2) Thể chế giám sát và kiểm soát quyền lực nhà nước; (3) Thể chế bầu cử và vấn đề quyền của người dân trong việc xây dựng nhà nước; (4) Thể chế bảo đảm ý chí của người dân; (5) Vai trò của báo chí, phương tiện thông tin đại chúng đối với việc giám sát quyền lực nhà nước và định hướng chính sách theo ý chí của công chúng.