Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất Theo Pháp Luật Việt Nam Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Thừa kế quyền sử dụng đất là một vấn đề pháp lý quan trọng tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có sự tập trung dân cư… 80 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2016.

• Tác giả: Phạm Nguyễn Hữu Lộc
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Kim Anh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất Tại Thành Phố Hồ Chí Minh: Thực Tiễn và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỪA KẾ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm thừa kế quyền sử dụng đất
• 1.2. Pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất - Sự thay đổi nhận thức trước khi Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực
• 1.3. Pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất Việt Nam từ sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/04/1975) đến trước ngày Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực
• 1.4. Thực trạng pháp luật Việt Nam về thừa kế quyền sử dụng đất
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT THỪA KẾ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Đặc điểm kinh tế - xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh và ảnh hưởng đến việc áp dụng pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất
• 2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT THỪA KẾ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện và một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất tại thành phố Hồ Chí Minh
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất Tại TP

Thừa kế quyền sử dụng đất là một vấn đề pháp lý quan trọng tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có sự tập trung dân cư cao và giá trị đất đai ngày càng gia tăng. Việc hiểu rõ về quy định pháp luật liên quan đến thừa kế quyền sử dụng đất giúp người dân thực hiện quyền lợi của mình một cách hợp pháp và hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển kinh tế, việc thừa kế quyền sử dụng đất không chỉ đơn thuần là chuyển giao tài sản mà còn là một phần quan trọng trong việc duy trì ổn định xã hội và gia đình.

1.1. Khái Niệm Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Thừa kế quyền sử dụng đất được hiểu là việc chuyển giao quyền sử dụng đất từ người đã mất sang người thừa kế theo quy định của pháp luật. Điều này không chỉ liên quan đến tài sản mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan.

1.2. Đặc Điểm Của Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Thừa kế quyền sử dụng đất có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính chất pháp lý của quyền sử dụng đất, sự ảnh hưởng của các quy định pháp luật và các yếu tố xã hội, kinh tế tại TP.HCM.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về thừa kế quyền sử dụng đất, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các tranh chấp về quyền sử dụng đất thường xuyên xảy ra, gây khó khăn trong việc thực hiện quyền thừa kế. Đặc biệt, sự phức tạp trong quy trình pháp lý và sự thiếu hiểu biết của người dân về quyền lợi của mình là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Các Tranh Chấp Phổ Biến Về Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất thường xảy ra giữa các thành viên trong gia đình, đặc biệt là khi có sự không đồng thuận về việc phân chia tài sản. Những tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi cá nhân mà còn gây ra những hệ lụy xã hội nghiêm trọng.

2.2. Khó Khăn Trong Quy Trình Giải Quyết Tranh Chấp

Quy trình giải quyết tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất thường kéo dài và phức tạp, dẫn đến sự không hài lòng của người dân. Việc áp dụng pháp luật chưa đồng bộ và thiếu sự nhất quán cũng là một trong những nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.

III. Phương Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất, cần có những phương pháp hoàn thiện quy định pháp luật. Việc cải cách quy trình giải quyết tranh chấp và nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi của mình là rất cần thiết.

3.1. Cải Cách Quy Trình Giải Quyết Tranh Chấp

Cần thiết phải đơn giản hóa quy trình giải quyết tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất, từ đó giúp người dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện quyền lợi của mình một cách nhanh chóng và hiệu quả.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Của Người Dân

Tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình, từ đó giảm thiểu các tranh chấp phát sinh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất Tại TP

Thực tiễn áp dụng pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất tại TP.HCM cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng còn tồn tại nhiều hạn chế. Việc thực hiện quyền thừa kế quyền sử dụng đất cần được giám sát và điều chỉnh để đảm bảo quyền lợi cho người dân.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Tiễn

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn cần phải cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân.

4.2. Những Hạn Chế Trong Ứng Dụng Pháp Luật

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật, nhưng việc thực hiện vẫn gặp khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong các quy định và sự phức tạp trong quy trình giải quyết tranh chấp.

V. Kết Luận Về Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất Tại TP

Thừa kế quyền sử dụng đất là một vấn đề quan trọng và phức tạp tại TP.HCM. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức của người dân là cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người thừa kế. Tương lai của thừa kế quyền sử dụng đất cần được nghiên cứu và điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội.

5.1. Tương Lai Của Thừa Kế Quyền Sử Dụng Đất

Tương lai của thừa kế quyền sử dụng đất tại TP.HCM sẽ phụ thuộc vào sự cải cách pháp luật và sự thay đổi trong nhận thức của người dân về quyền lợi của mình.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện

Cần có những giải pháp cụ thể để hoàn thiện quy định pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất, từ đó đảm bảo quyền lợi cho người dân và giảm thiểu tranh chấp phát sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thừa kế quyền sử dụng đất là chế định pháp lý quan trọng, trực tiếp bảo đảm quyền tài sản của công dân và sự ổn định của quan hệ đất đai trong nền kinh tế thị trường. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước với quy mô dân số trên 8 triệu người tại thời điểm năm 2016, áp lực đô thị hóa cùng biến động giá trị đất đai đã khiến các quan hệ thừa kế trở nên đặc biệt phức tạp. Trong giai đoạn 2012 - 2014, Tòa án nhân dân các cấp tại Thành phố Hồ Chí Minh đã thụ lý 3.988 vụ việc tranh chấp thừa kế, trong đó tranh chấp quyền sử dụng đất chiếm tỷ lệ ổn định từ 17,15% đến 17,53% (trên 228 vụ mỗi năm).

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật về thừa kế quyền sử dụng đất trên địa bàn thành phố từ sau năm 1975 đến năm 2016, tập trung vào khung điều chỉnh của Bộ luật Dân sự năm 2005, Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Đất đai năm 2013. Luận văn chỉ rõ những khoảng trống pháp lý, sự bất cập trong quy trình công chứng, đăng ký biến động và giải quyết tranh chấp tư pháp. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp các luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống quy phạm, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ án tranh chấp bị hủy sửa xuống dưới 2% và nâng cao hiệu quả hòa giải cơ sở tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết pháp lý nền tảng của luật học hiện đại:

• Lý thuyết sở hữu toàn dân về đất đai: Dựa trên quy định tại Điều 53 Hiến pháp năm 2013, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Quyền sử dụng đất của cá nhân là một loại quyền tài sản đặc thù (theo Điều 115 Bộ luật Dân sự năm 2015), vừa chịu sự chi phối của pháp luật dân sự, vừa chịu sự ràng buộc chặt chẽ của pháp luật đất đai.
• Lý thuyết dịch chuyển quyền tài sản qua thừa kế: Vận dụng nguyên lý chuyển dịch tài sản của người chết cho người còn sống theo Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015, xác lập các quyền năng chiếm hữu, sử dụng và định đoạt di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
• Hệ thống khái niệm chủ đạo: Bao gồm quyền sử dụng đất, di sản thừa kế là quyền sử dụng đất, đăng ký đất đai bắt buộc (khoản 3 Điều 188 Luật Đất đai năm 2013), và điều kiện thừa kế quyền sử dụng đất khi chưa có Giấy chứng nhận (khoản 1 Điều 168 Luật Đất đai năm 2013).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu thực chứng: Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 3.988 hồ sơ vụ việc tranh chấp thừa kế tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (giai đoạn 2012 - 2014) và 2.066 hồ sơ thừa kế, 1.521 hồ sơ di chúc tại Văn phòng công chứng Gia Định (giai đoạn 2012 đến tháng 5/2016). Dữ liệu thứ cấp gồm các văn bản luật từ năm 1975 đến 2016 (Hiến pháp 1980, 1992, 2013; Luật Đất đai 1993, 2003, 2013; Bộ luật Dân sự 1995, 2005, 2015).
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình toàn diện đối với các vụ việc thụ lý sơ thẩm tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với các tổ chức hành nghề công chứng trên địa bàn quận trung tâm (Quận 1) đại diện cho 61 tổ chức công chứng trên toàn thành phố tính đến tháng 6/2016.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, so sánh lịch sử pháp luật, thống kê mô tả và tổng kết thực tiễn xét xử. Phương pháp này giúp xác định chính xác mối tương quan giữa sự thay đổi chính sách pháp luật và diễn biến các tranh chấp trên thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đưa ra 4 phát hiện quan trọng từ thực tiễn áp dụng pháp luật:

1. Khối lượng giao dịch thừa kế gia tăng nhanh chóng: Tại Văn phòng công chứng Gia Định, số lượng hồ sơ thừa kế quyền sử dụng đất duy trì ở mức cao: năm 2012 giải quyết 473 hồ sơ, năm 2013 đạt 489 hồ sơ, năm 2014 là 401 hồ sơ, năm 2015 tăng lên 498 hồ sơ và 5 tháng đầu năm 2016 đạt 205 hồ sơ. Hoạt động lập di chúc cũng tăng trưởng từ 326 hồ sơ (năm 2012) lên 394 hồ sơ (năm 2015).
2. Tranh chấp quyền sử dụng đất chiếm tỷ trọng lớn: Trong tổng số án thừa kế thụ lý tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, tranh chấp đất đai luôn chiếm trên 17%: năm 2012 có 235/1.340 vụ (17,53%), năm 2013 có 228/1.313 vụ (17,36%), năm 2014 có 229/1.335 vụ (17,15%).
3. Tỷ lệ hòa giải thành công tại Tòa án còn thấp: Năm 2012 chỉ có 64 vụ công nhận sự thỏa thuận (chiếm 17,68% tổng số vụ đã giải quyết), năm 2013 là 36 vụ (11,69%), và năm 2014 là 65 vụ (18,11%). Số vụ phải mở phiên tòa xét xử thực tế chiếm từ 19% đến 22% số vụ giải quyết mỗi năm.
4. Hiện tượng vi phạm nghĩa vụ kê khai và sai sót hành chính: Phổ biến tình trạng thông đồng bỏ sót đồng thừa kế (như vụ tranh chấp tại số 46 Phú Định, Phường 16, Quận 8 năm 2016) và cơ quan hành chính cấp Giấy chứng nhận ghi thiếu thông tin về nguồn gốc tài sản (như trường hợp cấp Giấy chứng nhận CC 265787 ngày 12/05/2016 tại Quận 8).

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ sự gia tăng giá trị quyền sử dụng đất theo bảng giá đất định kỳ của Ủy ban nhân dân thành phố, tạo ra xung đột lợi ích vật chất gay gắt giữa các đồng thừa kế. Về mặt dữ liệu, các kết quả xét xử giai đoạn 2012 - 2014 có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch giữa lượng thụ lý và tỷ lệ giải quyết, cũng như bảng tổng hợp thể hiện tỷ lệ đình chỉ vụ án chiếm trên 50% (năm 2012: 199 vụ, năm 2013: 182 vụ, năm 2014: 187 vụ).

So với các công trình trước đây, nghiên cứu này làm rõ hơn sự xung đột giữa chế định di chúc chung của vợ chồng và quyền định đoạt tài sản khi một bên qua đời. Việc pháp luật chưa có cơ chế quản lý dữ liệu công chứng tập trung đã tạo kẽ hở cho các hành vi giấu di chúc hoặc khai sai hàng thừa kế. Điều này đòi hỏi phải có sự liên thông thông tin giữa 61 tổ chức hành nghề công chứng và các Văn phòng đăng ký đất đai tại 24 quận, huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật thừa kế quyền sử dụng đất, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện quy định Bộ luật Dân sự về di chúc chung của vợ chồng: Sửa đổi quy định cho phép người vợ hoặc chồng còn sống có quyền sửa đổi, hủy bỏ phần di chúc liên quan đến phần tài sản của mình khi người kia qua đời, bảo đảm quyền định đoạt tài sản hợp pháp và giải quyết nhu cầu sinh hoạt cấp bách.
2. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu công chứng và đăng ký đất đai liên thông: Sở Tư pháp phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh triển khai phần mềm quản lý hồ sơ công chứng di chúc và khai nhận di sản đồng bộ cho 61 tổ chức công chứng và 24 Văn phòng đăng ký đất đai, kiểm soát 100% nguy cơ bỏ sót đồng thừa kế hoặc lập nhiều di chúc trùng lặp trước năm 2018.
3. Chuẩn hóa quy trình cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Quy định bắt buộc cơ quan tài nguyên môi trường phải ghi rõ nguồn gốc thừa kế, nguồn gốc tạo lập tài sản trên Giấy chứng nhận nhằm giảm 30% thời gian xác minh và trích lục hồ sơ cho công chứng viên và thẩm phán.
4. Tăng cường hiệu quả hòa giải bắt buộc tại cơ sở: Ủy ban nhân dân cấp xã thuộc 24 quận, huyện cần nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp - hộ tịch và địa chính, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hòa giải thành công các tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất tại cơ sở lên tối thiểu 40% trong giai đoạn 2017 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Kiểm sát viên: Nắm vững các căn cứ pháp lý, kỹ năng thu thập chứng cứ, kiểm tra nguồn gốc đất và xác minh hàng thừa kế để giải quyết chính xác các vụ án tranh chấp di sản, hạn chế tình trạng án bị hủy, sửa.
• Công chứng viên tại các tổ chức hành nghề công chứng: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu quy trình kiểm tra di chúc, kiểm soát cam kết của người thừa kế, giải quyết các hồ sơ đất đai chưa có Giấy chứng nhận theo khoản 1 Điều 168 Luật Đất đai năm 2013.
• Cán bộ địa chính và Văn phòng đăng ký đất đai: Chuẩn hóa nghiệp vụ đăng ký biến động quyền sử dụng đất do thừa kế, tra cứu nguồn gốc đất và xử lý các vướng mắc về hạn mức sử dụng đất nông nghiệp.
• Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Khai thác hệ thống số liệu thực tiễn và cơ sở lý luận chuyên sâu về luật đất đai và luật dân sự phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Đất chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng có được để lại thừa kế không?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 168 Luật Đất đai năm 2013, trường hợp nhận thừa kế quyền sử dụng đất thì người sử dụng đất được thực hiện quyền khi có Giấy chứng nhận hoặc đủ điều kiện để cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Do đó, người đang sử dụng đất ổn định, không tranh chấp và đủ điều kiện luật định vẫn có quyền để lại di sản thừa kế hợp pháp.

Di chúc chung của vợ chồng phát sinh vướng mắc gì khi một người chết trước?

Theo quy định pháp luật dân sự, di chúc chung chỉ có hiệu lực toàn bộ khi cả hai người cùng chết. Nếu một người chết trước, người còn lại không thể bán hay thế chấp phần tài sản của mình, đồng thời việc đơn phương thay đổi nội dung di chúc đối với phần tài sản riêng gặp nhiều rào cản kỹ thuật pháp lý, gây khó khăn cho cuộc sống của người còn sống.

Thủ tục hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã có bắt buộc đối với tranh chấp thừa kế đất đai không?

Tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất về bản chất là tranh chấp dân sự về quyền thừa kế tài sản, nhưng đối tượng là đất đai nên căn cứ Điều 202 và Điều 203 Luật Đất đai năm 2013, việc hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất là thủ tục bắt buộc trước khi Tòa án nhân dân thụ lý hồ sơ khởi kiện.

Làm thế nào để hạn chế tình trạng người thừa kế cố tình giấu người đồng thừa kế khác?

Tổ chức hành nghề công chứng phải thực hiện nghiêm túc thủ tục niêm yết công khai 15 ngày tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản và nơi có đất. Đồng thời, cơ quan chức năng cần tích hợp cơ sở dữ liệu dân cư và cơ sở dữ liệu công chứng điện tử để đối soát nhân thân chính xác.

Người Việt Nam định cư ở nước ngoài nhận thừa kế quyền sử dụng đất như thế nào?

Theo quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 179 và Điều 186 Luật Đất đai năm 2013, nếu người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc diện được sở hữu nhà ở tại Việt Nam thì được nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở; nếu không thuộc diện sở hữu nhà ở thì chỉ được hưởng giá trị của phần di sản thừa kế đó.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thừa kế quyền sử dụng đất và làm rõ quá trình phát triển của chính sách đất đai từ sau năm 1975 đến nay.
• Phân tích bức tranh thực tiễn sinh động tại Thành phố Hồ Chí Minh với hơn 2.000 hồ sơ công chứng và 3.988 vụ án tranh chấp thừa kế được thụ lý trong giai đoạn 2012 - 2014.
• Nhận diện các điểm nghẽn lớn trong áp dụng luật: di chúc chung của vợ chồng, việc chứng minh di chúc sau cùng và nguy cơ bỏ sót đồng thừa kế.
• Đề xuất lộ trình hoàn thiện pháp luật dân sự - đất đai và số hóa cơ sở dữ liệu công chứng liên thông tại 24 quận, huyện trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Đây là tài liệu khoa học hữu ích cho công tác lập pháp, hoạt động tố tụng tư pháp và thực hành nghề luật; khuyến khích các chuyên gia và cơ quan quản lý nghiên cứu áp dụng các kiến nghị vào thực tiễn quản lý đô thị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỪA KẾ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT 1. Khái niệm và đặc điểm thừa kế quyền sử dụng đất 1. Thừa kế quyền sử dụng đất “Thừa kế là việc chuyển dịch tài sản của người chết cho người còn sống” [34, tr. 754] hay nói cách khác thừa kế có thể được hiểu là thừa hưởng một cách kế tục tài sản do người khác để lại với sự kiện một người có tài sản chết đi và tài sản do người này để lại sẽ được chuyển dịch cho người khác chiếm hữu, sử dụng và định đoạt.

Sự chuyển dịch tài sản từ người chết sang người còn sống là sự kiện diễn ra thường xuyên, liên tục và diễn ra ở bất kỳ xã hội nào. Như vậy, thừa kế có thể được xem là một phạm trù kinh tế, xuất hiện và tồn tại trong bất cứ chế độ xã hội nào, kể cả khi xã hội chưa có Nhà nước và pháp luật. Thừa kế là một quan hệ xã hội phát sinh gắn liền với sự kiện một cá nhân chết và có tài sản để lại vì vậy có thể hiểu thừa kế là sự chuyển dịch tài sản từ người đã chết cho người còn sống tại thời điểm mở thừa kế. Từ đó tài sản được chuyển dịch từ người này sang người khác đảm bảo về tính nguồn gốc và sự chuyển giao, luân chuyển cũng như ý nghĩa kinh tế của tài sản.

Xét một cách tổng quát thì thừa kế là sự phản ánh chế độ xã hội và sự phát triển kinh tế-xã hội qua từng thời kỳ, vừa mang tính khách quan lại vừa mang tính chủ quan với nội dung là sự dịch chuyển tài sản từ người chết sang người còn sống theo những quy định, quy tắc do con người đặt ra. Khi xã hội có Nhà nước, thừa kế là một phạm trù pháp luật, phản ánh nền kinh tế, chính trị xã hội của mỗi quốc gia, mỗi thời kỳ, thể hiện sự dịch chuyển tài sản từ người chết sang người còn sống theo các quy định của pháp luật. Khi xã hội xuất hiện Nhà nước. Bằng quyền lực của mình, Nhà nước ban hành pháp luật và áp đặt ý chí lên các chủ thể để điều chỉnh các quan hệ 8 trong xã hội, trong đó có quan hệ về thừa kế.

Theo đó, mỗi chủ thể sẽ có quyền và nghĩa vụ cụ thể. Pháp luật ghi nhận và đảm bảo thực hiện quyền để lại tài sản cũng như quyền được hưởng di sản của các chủ thể và quan hệ pháp luật về thừa kế được ghi nhận bằng pháp luật. Từ đó, quá trình chuyển dịch di sản của người chết cho người sống phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật và được gọi là quyền thừa kế. Di sản thừa kế ”là tài sản mà người chết để lại” [34, tr.

Di sản được hiểu là tài sản trong quan hệ thừa kế, là đối tượng được chuyển dịch, là việc di chuyển các quyền năng đối với tài sản từ người chết sang người sống. Đây là cách hiểu mang màu sắc pháp lý. Để thuận tiện cho việc thực hiện, áp dụng pháp luật một cách thống nhất và đồng bộ các nhà làm luật luôn quy định di sản thừa kế một cách cụ thể hơn. Ở những giai đoạn lịch sử khác nhau, pháp luật cũng thay đổi cho phù hợp với những điều kiện kinh tế-xã hội.

Khi nghiên cứu về di sản thừa kế, tác giả ủng hộ quan điểm di sản thừa kế bao gồm tài sản, quyền tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác và các nghĩa vụ về tài sản do người chết để lại.