Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỦ TỤC KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, nhiệm vụ của khởi tố vụ án hình sự và thủ tục khởi tố vụ án hình sự 1. Khái niệm Khoa học tư pháp hình sự Việt Nam có phân định các giai đoạn tố tụng hình sự. Nếu trong các hình thức tố tụng khác, việc phân chia các giai đoạn tố tụng chỉ có ý nghĩa phân chia các việc làm của Toà án từ khi có khởi kiện đến khi tiến hành xét xử thì trong tố tụng hình sự, phân chia các giai đoạn không chỉ đơn thuần là xác định nhiệm vụ của từng giai đoạn, mà còn làm rõ quyền và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát, Toà án) trong thực hiện nhiệm vụ tố tụng, cũng như trong việc đưa ra các văn bản tố tụng phù hợp của quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Vì vậy, các giai đoạn tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự kể từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc có mối liên hệ chặt chẽ với nhau và phải được diễn ra liên tục, kế tiếp nhau về mặt thời gian với những hành vi tố tụng khác nhau. Kết thúc giai đoạn tố tụng này mới chuyển sang giai đoạn tố tụng khác; giai đoạn tố tụng trước làm cơ sở cho giai đoạn tố tụng sau; giai đoạn tố tụng sau kiểm nghiệm lại kết quả đạt được của giai đoạn trước. Mỗi giai đoạn tố tụng thực hiện một nhiệm vụ theo một định hướng nhất định của quá trình tố tụng và chứa đựng những đặc điểm riêng biệt. Các giai đoạn tố tụng hình sự hợp thành tổng thể quá trình tố tụng thống nhất và có quan hệ khăng khít với nhau.
Có thể nói, các giai đoạn tố tụng hình sự là các phần độc lập, liên quan, kế tiếp nhau của quá trình tố tụng, giai đoạn trước là điều kiện, là cơ sở pháp lý làm phát sinh giai đoạn sau, giai đoạn sau kiểm tra và kế thừa kết quả của giai đoạn trước, tạo thành một quá trình tố tụng hoàn chỉnh, liên tục. Mỗi giai 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đoạn có nhiệm vụ tố tụng cụ thể; có cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng tương ứng; có trình tự, thủ tục thực hiện các hành vi tố tụng riêng; các quan hệ tố tụng và những quyết định tố tụng riêng đảm bảo giải quyết vụ án hình sự một cách đúng đắn, khách quan, toàn diện và kịp thời. Hoạt động tố tụng hình sự là hoạt động phức tạp, gắn liền với việc phát hiện, xử lý tội phạm và người phạm tội và liên quan trực tiếp đến các quyền, lợi ích hợp pháp của con người. Mỗi giai đoạn có những nhiệm vụ tố tụng nhất định: Nhiệm vụ giai đoạn khởi tố vụ án là xác định dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án; nhiệm vụ giai đoạn điều tra là xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, xác định thiệt hại, nguyên nhân và điều kiện phạm tội, lập hồ sơ, đề nghị truy tố bị can; nhiệm vụ của giai đoạn truy tố là kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của toàn bộ các hành vi tố tụng mà Cơ quan điều tra có thẩm quyền đã áp dụng, trên cơ sở đó Viện kiểm sát ra quyết định truy tố bị can trước Tòa án bằng bản cáo trạng; còn nhiệm vụ của giai đoạn xét xử là phán xét về vấn đề tính chất tội phạm (hay không) của hành vi, có tội (hay không) của bị cáo.
Mỗi giai đoạn có những chủ thể tham gia tố tụng xác định: trong giai đoạn khởi tố vụ án hình sự thì cơ quan có thẩm quyền khởi tố được quy định rộng hơn và khác so với các giai đoạn tố tụng khác. Ở các giai đoạn tố tụng khác, như trong giai đoạn điều tra, chỉ có Cơ quan điều tra mới có quyền điều tra, trừ những trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ rõ ràng ít nghiêm trọng được cơ quan hữu quan hoàn thành hồ sơ và chuyển cho Viện kiểm sát; giai đoạn truy tố chỉ do Viện kiểm sát tiến hành; giai đoạn xét xử chỉ do Tòa án tiến hành. Mỗi giai đoạn được kết thúc bằng văn bản tố tụng khác nhau: giai đoạn khởi tố vụ án được kết thúc bằng quyết định khởi tố vụ án hoặc không khởi tố vụ án; giai đoạn điều tra vụ án được kết thúc bằng văn bản kết 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra; giai đoạn truy tố được kết thúc bằng quyết định truy tố bị can (bản cáo trạng) hoặc quyết định trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án; các giai đoạn xét xử kết thúc bằng bản án, quyết định… Có nhiều quan điểm khác nhau về phân chia các giai đoạn tố tụng. Tuy nhiên, cách hiểu chung nhất của đa số các luật gia, trong tố tụng hình sự có 04 giai đoạn cơ bản: giai đoạn khởi tố vụ án hình sự; giai đoạn điều tra vụ án hình sự; giai đoạn xét xử vụ án hình sự và giai đoạn thi hành bản án hình sự.
Như vậy, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng hình sự. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành không quy định khái niệm thế nào là vụ án hình sự nhưng căn cứ quy định của pháp luật thì có thể hiểu vụ án hình sự là vụ việc có hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm hại đến những khách thể mà pháp luật hình sự bảo vệ. Đó là những vụ việc có hành vi vi phạm pháp luật đã xảy ra hoặc đang xảy ra hoặc sẽ xảy ra mà Bộ luật hình sự có quy định hành vi đó là tội phạm. Về mặt hình thức, vụ án hình sự được hiểu là vụ án do các cơ quan có thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử, giải quyết theo trình tự thủ tục do Bộ luật tố tụng hình sự quy định nhằm phát hiện, xử lý mọi hành vi phạm tội.
Trong vụ án hình sự thì nghĩa vụ chứng minh một người có tội hay vô tội thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng. Như vậy, để xác định sự kiện đã xảy ra mang dấu hiệu của một vụ án hình sự cần phải được chính thức giải quyết bằng con đường tố tụng hình sự theo quy định của pháp luật, cơ quan có thẩm quyền phải xác minh tìm hiểu những thông tin cơ bản ban đầu để phục vụ cho việc ra quyết định xác định sự việc đã xảy ra là vụ án hình sự và chính thức đưa vụ án vào quá trình tố tụng. Những hoạt động tố tụng ban đầu này được thực hiện trong giai đoạn đầu tiên của vụ án là giai đoạn khởi tố vụ án hình sự. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quyết định khởi tố vụ án hình sự là cơ sở pháp lý đầu tiên cho phép Cơ quan điều tra áp dụng các hoạt động điều tra nhằm làm rõ tội phạm và người phạm tội một cách nhanh chóng, chính xác, kịp thời.
Các hoạt động điều tra và việc áp dụng biện pháp ngăn chặn chỉ được tiến hành sau khi có quyết định khởi tố vụ án. Tuy nhiên trong trường hợp cần thiết phải làm sáng tỏ những tài liệu đầu tiên, xác định hoàn cảnh, địa điểm xảy ra tội phạm, thu thập những vật chứng và những tình tiết có giá trị cho việc phát hiện tội phạm thì tiến hành khám nghiệm hiện trường; trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang thì bắt người trước khi khởi tố vụ án. Như vậy, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng, trong đó cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thu thập, xử lý các thông tin ban đầu để xác định có hoặc không có dấu hiệu tội phạm và ra quyết định khởi tố vụ án hình sự hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự nhằm làm cơ sở cho các hoạt động tố tụng tiếp theo của quá trình giải quyết vụ án hình sự. Trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 có một chương quy định về khởi tố vụ án hình sự với tư cách là một chế định pháp luật, theo đó có những quy định về thẩm quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng và quy định về thủ tục khởi tố vụ án hình sự.
Như chúng ta đã biết, thủ tục là những việc cụ thể phải làm theo một trật tự quy định để tiến hành một công việc có tính chất chính thức. Thủ tục khởi tố vụ án hình sự chính là trình tự theo luật định để khởi tố vụ án hình sự. Nhiều chuyên gia cho rằng thủ tục khởi tố vụ án hình sự được bắt đầu từ khi xác nhận được dấu hiệu tội phạm của các cơ quan điều tra; nhưng để xác nhận được dấu hiệu tội phạm thì phải bắt đầu từ khi tiếp nhận nguồn thông tin về tội phạm. Theo quan điểm của người viết, để hiểu sâu, hiểu rõ hơn về quy trình khởi tố hay thủ tục khởi tố vụ án hình sự chúng ta nên đi theo 3 bước: Bước thứ nhất là việc tiếp nhận nguồn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tin về tội phạm; bước thứ hai là giải quyết nguồn tin về tội phạm; bước thứ ba là ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
Đặc điểm Như phần trên đã trình bày, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng hình sự, theo đó, các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền sẽ phải thực hiện các bước gồm tiếp nhận, xác minh, thẩm tra tin báo, tin tố giác về tội phạm để xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm và ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Do vậy, thủ tục khởi tố vụ án có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, khởi tố vụ án nói chung và thủ tục khởi tố vụ án nói riêng có ý nghĩa quyết định đến việc có hay không vụ án hình sự, làm cơ sở cho hoạt động tố tụng tiếp theo của quá trình tố tụng.