Chương 1 VAI TRÒ CỦA TNCS TRONG LƯU CHUYỂN FDI TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC BAU TU TRUC TIEP CUA TNCS.1- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VE TNCs.1- Khái quát về nguồn gốc va ban chat cha TNCs.1- Nguồn gốc của TNCs. * Tích tụ và tập trung sản xuất. Khi nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C.Mác và Ängghen đã dự đoán tích tụ và tập trung tư bản thông qua hiệp tác giản đơn và công trường thủ công, cùng với sự phân công lao động ngày một hoàn thiện tất yếu sẽ dẫn đến sự ra đời những xí nghiệp tư bản chủ nghĩa có quy mô lớn và sự cạnh tranh của những xí nghiệp này ngày càng trở nên gay gất. Sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp tất yếu đưa đến kết quả là một số xí nghiệp nhỏ và vừa bị phá sản hoặc bị sáp nhập với nhau để trở thành những xí nghiệp lớn hơn, theo đó quá trình tập trung tư bản được đẩy mạnh hơn một bước.
Một trong những nhân tố thúc đẩy quá trình tập trung tư bản đó là tín dụng. Vai trò của tín dụng và công ty cổ phần đối với việc mở rộng quy mô xí nghiệp và sự hình thành thị trường thế giới đã được C.Mác nói đến trong Bộ Tư bản.Mác nhận xét “Là cơ sở chủ yếu của việc chuyển hoá dần dần những xí nghiệp tư nhân tư bản chủ nghĩa thành những công ty cổ phần tư bản chủ nghĩa, chế độ tín dụng đồng thời cũng là một phương tiện để mở rộng đần các xí nghiệp hợp tác tới một phạm vi toàn quốc ít nhiều rộng lớn”. Và “như vậy chế độ tín dụng thúc đẩy nhanh tốc độ phát triển vật chất của các lực lượng sản xuất và sự hình thành một thị trường thế giới” `. Ängghen cũng khẳng định rằng độc quyền sinh ra từ tự do cạnh tranh nhưng không phủ định nó.
Kế thừa và phát triển học thuyết của C.Mác và Ăngghen cùng với những nghiên cứu về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở cuối thế kỷ XIX, 1 C.Ängghen toàn tập, tập 25, phần I- tr 673, Nxb CTQG, Hà nội 1994 5 nửa đầu thế kỷ XX.Lênin đã rút ra một kết luận quan trọng đó là: “.Việc tập trung sản xuất đẻ ra các tổ chức độc quyền thì nói chung lại là một quy luật phổ biến và cơ bản trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản””, và Lênin cho rằng việc chủ nghĩa tư bản mới- chủ nghĩa đế quốc, trong đó độc quyền giữ địa vị thống trị - thay thế chủ nghĩa tư bản cũ trong đó chế độ tự do cạnh tranh thống trị, là đặc trưng (hay biểu hiện) cơ bản nhất của giai đoạn phát triển hiện đại của chủ nghĩa tư bản. Nó nói lên bản chất kinh tế của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn phát triển mới, trong đó quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa vận động dưới hình thức mới, trong cái vỏ vật chất của nó là tổ chức độc quyền. Một đặc trưng nổi bật trong giai đoạn độc quyền là sự cùng tồn tại đan xen nhau giữa độc quyền quốc gia và độc quyền quốc tế. Về mặt lịch sử, các tổ chức độc quyền quốc tế đã tồn tại ngay trong thời kỳ tư bản tự do cạnh tranh thống trị, tức là trước chủ nghĩa đế quốc xuất phát từ các nước Châu Âu, trong đó Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Hà Lan là chủ yếu.
Các tổ chức độc quyền này ra đời do sự phát triển của quan hệ buôn bán thế giới. Các nước tư bản phát triển như Anh, Hà Lan, Pháp. đã có những công ty hàng hải và buôn bán quốc tế. Việc mở rộng quan hệ buôn bán, chiếm lĩnh thị trường quốc tế là yêu cầu tất yếu và khách quan của chính phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Đặc biệt trong thời đại sản xuất bằng máy móc hiện đại chiếm ưu thế thì xu thế quốc tế hoá đời sống kinh tế, trước hết là quốc tế hoá việc trao đổi hàng hoá trở thành một xu thế không thể cưỡng nổi. Cùng với sự phát triển quan hệ buôn bán quốc tế làm cho các Công ty tư bản liên minh với nhau sản xuất và phân phối hàng hoá trên thị trường thế giới, đã hình thành nên các công ty độc quyền quốc tế. Ảngghen đã nhận xét: “Trong các nước, những nhà đại công nghiệp trong một ngành nhất định nào đó đã họp nhau lại để thành lập những Cácten nhằm mục đích điều tiết việc sản xuất. Một uỷ ban được đặt ra để ấn định cho mỗi xí nghiệp số lượng hàng được sản xuất và để phân phối với quyền tối hậu quyết định những đơn đặt ? V.Lênin toàn tập, tập 27, tr 402 hàng đã nhận được.
Trong một vài trường hợp có những lúc thậm chí còn có cả những Cartel quốc tế như Cartel Anh - Đức về sản xuất gang thép””. Song sự khác nhau căn bản giữa các tổ chức độc quyền quốc tế trước thời đại đế quốc chủ nghĩa và các tổ chức độc quyền quốc tế là ở việc đấu tranh để phân chia thế giới về mặt kinh tế. Đặc trưng của chủ nghĩa đế quốc là ở chỗ mà từ thế kỷ XX về trước chưa từng có, đó là: các Tòrớt quốc tế phân chia thế giới với nhau về mặt kinh tế, ký hiệp ước với nhau để phân chia các nước được gọi là khu vực tiêu thụ hàng hoá. Vì vậy, khi nghiên cứu sự hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế nói chung và các tổ chức độc quyển quốc tế xuyên quốc gia nói riêng phải xuất phát từ sự tích tụ và tập trung sẵn xuất.
Tích tụ và tập trung sản xuất đạt đến một độ nhất định làm cho các độc quyền quốc gia vươn ra khỏi biên giới quốc gia hoạt động trên phạm vị quốc tế, thực hiện việc phân chia thế giới về mặt kinh tế (thị trường). Tích tụ và tập trung sản xuất tới mức độ nhất định sẽ dẫn đã đến hình thành các tổ chức độc quyền là một quy luật. Mặc dù có sự khác nhau về những điều kiện kinh tế, xã hội giữa các nước tư bản nhưng những sự khác nhau ấy chỉ quyết định tới một mức độ không đáng kể về hình thức các tổ chức độc quyền mà thôi, còn quy luật đó vẫn không hẻ thay đổi. Ngày nay quá trình tích tụ và tập trung sản xuất có nhiều biểu hiện mới đã được phân tích dưới các góc độ khác nhau mà điểm nổi bật đó là quá trình tích tụ và tập trung sản xuất cao độ, hình thành những công ty cực lớn thống trị trong các ngành.
Đồng thời xuất hiện quá trình liên hợp hoá và sự hình thành các Côngxóocxiom đa ngành. Cùng với quá trình đó là quá trình chuyên môn hoá với tính cách là kết quả của sự phát triển phân công lao động xã hội mà quá trình này diễn ra thông qua toàn bộ lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản. Nhưng chỉ đến giai đoạn độc quyền thì sự chuyên môn hoá mới có vai trò mới, tạo ra những điểu kiện cho sự phát triển của những công ty độc quyền chủ chốt. Chúng thâu tóm hàng ngàn, hàng vạn xí nghiệp trung bình 3 C.Mac va Ph.Angghen toàn tập, tập 25 phần I, tr 669, Nxb CTQG, Hà nội 1994 7 và nhỏ bao quanh chúng.
Các đơn vị nhỏ này trước hết phải chịu hậu quả của những biến động kinh tế và những rủi ro của việc phân công chuyên môn hoá. Sự tồn tại của chúng cho phép giới độc quyền Nhà nước huy động được toàn bộ lực lượng lao động và mọi tiểm năng của xã hội vào quá trình sản xuất, tạo ra sự hỗ trợ trong việc cải tổ cơ cấu sản xuất, kỹ thuật trong nước. Cùng với tích tụ và tập trung tư bản, xuất khẩu tư bản được đẩy mạnh đã trở thành cơ sở kinh tế quan trọng của sự mở rộng phạm vi hoạt động quốc tế của TNCs được hình thành nên từ các tổ chức độc quyền từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. * Trong thời đại tư bản tài chính, xu hướng bành trướng trở thành phổ biến và xuất khẩu tứ bản trở thành một tất yếu kinh tế.
Trong thời đại tư bản tài chính, tư bản độc quyền công nghiệp và ngân hàng có sự dung hợp cả về kết cấu, càng làm cho thế lực tư bản độc quyển Xa?” tăng lên, xu hướng “thừa” tư bản trở thành khá phổ biến, tất yếu phải thực hiện đầu tư ra nước ngoài để tìm kiếm lợi nhuận bằng con đường xuất khẩu tư bản. Tuy nhiên, cuối thế kỷ XX, nhất là sau chiến tranh thế giới thứ hai, tình hình thế giới có những thay đổi cơ bản. Đó là phong trào giải phóng dân tộc nổi lên ở các lục địa Á- Phi-Mỹ Latinh phát triển mạnh mẽ đưa đến sự ra đời hàng loạt các nước độc lập dân tộc, thoát khỏi ách thống trị của chủ nghĩa đế quốc làm phá sản chủ nghĩa tư bản cũ, song về kinh tế lại gặp khó khăn. Do vậy, để thực hiện việc “nắm lại” những thị phần đã mất, chủ nghĩa đế quốc thực hiện nhiều biện pháp, trong đó có sự xâm nhập bằng cách thông qua hoạt động của TNCs.
TNCs chính là một tổ chức phù hợp nhất để các tập đoàn tư bản có thể thâm nhập về kinh tế, xuất khẩu, đầu tư tư bản ra nước ngoài, trước hết là các nước trong thế giới thứ ba. Dưới đạng liên minh, hợp tác, thành lập các công ty hỗn hợp giữa tư bản nước ngoài với tư bản Nhà nước hoặc tư nhân, các tập đoàn tư bản từng bước nấm lấy các ngành kinh tế chủ chốt, có lợi nhuận cao, thiết lập các công ty chi nhánh ở những nước này. Hình thức đó ít ra cũng che dấu được vai trò của tư bản nước ngoài, đồng § thời đối với các nước mới giành được độc lập, chậm phát triển cũng dễ chấp nhận vì thu hút được vốn đầu tư, giải quyết được phần nào lao động dư thừa và đào tạo được một tầng lớp công nhân có trình độ kỹ thuật. * Tac động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã tạo ra những ngành mới với tốc độ cao và ngày càng chiếm một tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, đồng thời đặt ra yêu cầu và tạo điều kiện trẻ hoá ngành sản xuất lâu đời.
Mat khác, bản thân việc nghiên cứu khoa học cũng như sự xuất hiện của những ngành mới đó đòi hỏi có vốn đầu tư lớn và đòi hỏi phải có sự phối hợp của nhiều quốc gia. Đây chính là nhân tố làm cho ngành dịch vụ kỹ thuật phát triển, các công ty đầu đàn có thêm nhiều điều kiện bành trướng ra nước ngoài.
