Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỜI HIỆU KHỞI KIỆN VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự 1. Khái niệm thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự Trong lĩnh vực dân sự, lợi ích của các bên được xem như là tiền đề dẫn đến tranh chấp, yêu cầu về dân sự. Tranh chấp pháp lý sẽ không thể xuất hiện tại Toà án nếu không có hành vi khởi kiện, yêu cầu của các bên.
Khởi kiện, yêu cầu là hành vi đầu tiên của cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng dân sự, là cơ sở pháp lý làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng dân sự. Khởi kiện, yêu cầu là phương thức mà các chủ thể yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích cho mình, cho người khác hoặc nhà nước. Việc xem xét, thụ lý đơn khởi kiện, đơn yêu cầu của các chủ thể chính là sự bảo đảm của Nhà nước đối với việc thực hiện các quyền dân sự đã được pháp luật ghi nhận và đồng thời làm phát sinh các vụ việc dân sự tại Tòa án. Để có thể làm rõ về phạm vi nghiên cứu của đề tài về thời hiệu khởi kiện án dân sự theo pháp luật dân sự Việt Nam thì trước hết phải làm sáng tỏ được bản chất của vụ án dân sự.
Theo kết quả nghiên cứu thì pháp luật của đa số các nước trên thế giới đều quan niệm vụ việc dân sự là các tranh chấp, yêu cầu phát sinh từ các quan hệ pháp luật dân sự theo nghĩa rộng được Tòa án thụ lý giải quyết (bao gồm: dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động). Theo đó, pháp luật của các nước này không có sự tách biệt giữa khái niệm vụ án dân sự và việc dân sự như pháp luật Việt Nam hiện hành. Do vậy, thuật ngữ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự là một thuật ngữ có tính khái quát để chỉ thời hiệu khởi kiện, thời hiệu yêu cầu trong các quan hệ dân sự theo nghĩa rộng. Ở Việt Nam, trước năm 2004, theo quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế 1994 và Pháp lệnh thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động 1996 có tồn tại khái niệm về vụ án dân sự, vụ án kinh tế, vụ án lao động với nghĩa bao quát cả các tranh chấp và các yêu cầu không có tranh chấp tại Tòa án.
Thể hiện rõ nét nhất là Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989 thì vụ án dân sự bao gồm: Những việc về quan hệ hôn nhân và gia đình; Những việc xác định công dân mất tích hoặc đã chết, trừ những trường hợp quân nhân, cán bộ mất tích hoặc chết trong chiến tranh thuộc trách nhiệm giải quyết của các cơ quan hữu quan; Những việc khiếu nại cơ quan hộ tịch về việc từ chối đăng ký hoặc không chấp nhận yêu cầu sửa đổi những điều ghi trong giấy tờ về hộ tịch; Những việc khiếu nại về danh sách cử tri; Những việc khiếu nại cơ quan báo chí về việc không cải chính thông tin có nội dung xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác; Những việc khác do pháp luật quy định. Do vậy, trước năm 2004 thì một thuật ngữ chung được sử dụng là thời hiệu khởi kiện. BLTTDS năm 2004 được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 15/6/2004 đã có những đổi mới theo hướng nhập ba loại hình thủ tục tố tụng tư pháp riêng biệt (tố tụng dân sự, kinh tế, lao động) thành một loại hình thủ tục chung thống nhất là thủ tục tố tụng dân sự đồng thời có sự phân biệt giữa thủ tục tố tụng thông thường và thủ tục tố tụng đặc biệt. Theo đó, các quy định về trình tự, thủ tục giải quyết đối với các bên có tranh chấp là thủ tục tố tụng thông thường và trình tự, thủ tục giải quyết đối với trường hợp các bên yêu cầu Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý hoặc một quyền dân sự là thủ tục tố tụng đặc biệt.
Từ đây, pháp luật Việt Nam dường như đã có sự tách biệt giữa hai loại thời hiệu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là thời hiệu khởi kiện đối với các tranh chấp về dân sự, kinh doanh thương mại, lao động và thời hiệu yêu cầu đối với các việc về dân sự, kinh doanh thương mại, lao động không có tranh chấp. Trong khuôn khổ của Luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung vào việc nghiên cứu, luận giải về thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự đối với các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ pháp luật dân sự. Việc nghiên cứu cho thấy rằng các quan hệ xã hội diễn ra trên nhiều lĩnh vực, do vậy các tranh chấp phát sinh trong nhiều loại quan hệ có tính chất khác nhau như tranh chấp phát sinh từ quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản và ngay trong quan hệ tài sản thì tranh chấp cũng có thể có nhiều dạng khác nhau như tranh chấp phát sinh từ quan hệ hợp đồng, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thừa kế…v. Chính điều này đã đặt ra yêu cầu đối với các nhà làm luật là phải tìm ra giải pháp để có thể bảo vệ kịp thời các quyền dân sự đồng thời có thể ổn định được các quan hệ dân sự, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của xã hội.
Để thực hiện yêu cầu này, nhà lập pháp đã xây dựng các quy định về thời hiệu khởi kiện nhằm đặt ra thời hạn nhất định cho sự phát sinh, tồn tại hay chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự cũng như thời hạn có thể thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền, lợi ích. Nghiên cứu dưới góc độ so sánh cho thấy, thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự là một trong những chế định pháp luật mà nhiều nước trên thế giới xác lập để cá nhân, tổ chức thực thi, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình thông qua thiết chế Tòa án. Để xác lập các quy định về thời hiệu nói chung và thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự nói riêng, nhà làm luật cần phải dựa trên cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn nhất định, nghiên cứu đánh giá tác động của các quy định về thời hiệu đối với xã hội, người dân và cả công tác xét xử của Tòa án. Trên thế giới, có nhiều nước đã và đang quy định vấn đề thời hiệu khởi kiện trong pháp luật dân sự của nước mình.
Tại các nước theo hệ thống thông 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật (Common Law) về cơ bản dựa trên những phán quyết theo tập quán của Tòa án. Cơ sở của hệ thống thông luật là các phán quyết của Tòa án, thường được gọi là tiền lệ; đây là đặc điểm cơ bản chủ yếu để phân biệt hệ thống luật này với hệ thống luật dân sự. Theo hệ thống này thì pháp luật về thời hạn mà công dân có quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ, thực thi quyền, lợi ích hợp pháp của họ do Thẩm phán ấn định cho từng loại quan hệ pháp lý khác nhau. Bởi theo truyền thống án lệ, Thẩm phán các nước này có quyền ấn định thời hạn mà người dân có thể yêu cầu Tòa án giải quyết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ.
Căn cứ vào thời hạn đó, người dân có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết những vấn đề mà họ đưa ra. Tuy nhiên, Thẩm phán cũng có quyền quyết định việc không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, để bảo đảm sự công bằng trong xã hội, tránh sự lạm quyền của Thẩm phán, các nước này đã quyết định ban hành các quy định về thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự. Hiện nay, tại nhiều nước theo hệ thống thông luật như Vương quốc Anh, Liên Bang Úc, Niu Di-lân,… thì thời hiệu khởi kiện được quy định tại một đạo luật riêng biệt.
Và theo quy định của pháp luật về thời hiệu khởi kiện của các nước trên thì thời hiệu khởi kiện là một thời hạn cụ thể mà nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án thực thi, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trong thời hạn đó mà nguyên đơn không khởi kiện thì khi thời hạn trên kết thúc, nguyên đơn sẽ mất quyền khởi kiện hoặc đồng thời mất quyền khởi kiện và cả quyền lợi để thưc hiện quyền khởi kiện, trừ một số trường hợp ngoại lệ. Cụ thể như sau: Theo kết quả nghiên cứu thì ở mỗi bang và mỗi vùng lãnh thổ của Liên Bang Úc đều có một Luật riêng biệt về thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự. Các Luật này đều quy định nguyên đơn chỉ được tiến hành khởi kiện trong giới hạn tương ứng với từng loại vụ kiện vụ án dân sự.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật về thời hiệu khởi kiện của Bang New South Wales quy định các vụ kiện có liên quan đến các hợp đồng đơn giản, vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật dân sự gây thiệt hại đến tài sản hoặc sức khỏe cá nhân nhưng không xuất phát từ việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng,… sẽ không có giá trị pháp lý nếu được thực hiện sau thời hạn 6 năm. Luật về thời hiệu khởi kiện của Vương Quốc Anh quy định đối với loại vụ kiện liên quan đến tài sản ủy thác thì thời hiệu khởi kiện là 6 năm nếu đòi lại tài sản ủy thác, thời hiệu khởi kiện là 12 năm đối với vụ kiện liên quan đến đất [7, tr 29, 36]. Tuy nhiên, quyền mà dựa trên đó nguyên đơn thực hiện khởi kiện vẫn tồn tại nhưng không thể thực hiện thông qua Tòa án. Bên cạnh đó, các luật này quy định về một số trường hợp, theo đó nguyên đơn không tiến hành khởi kiện trong thời hạn quy định thì cả quyền khởi kiện và quyền mà dựa trên đó nguyên đơn tiến hành khởi kiện đều bị hủy bỏ.
Chẳng hạn: Thời hiệu đối với vụ kiện đòi nợ, bồi thường thiệt hại do nợ quá hạn, đòi lại đất, đòi lại tài sản thế chấp, mua lại tài sản được quy định trong Luật về thời hiệu khởi kiện của Bang New South Wales; kiện đòi lại đất mà họ được tặng, cho hoặc đất mà họ ủy thác cho người khác quản lý, kinh doanh được quy định trong Luật về thời hiệu khởi kiện của Vương Quốc Anh [7, tr 30, 37].