Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ THỜI HẠN XÉT XỬ SƠ THẨM THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Những vấn đề chung về thời hạn xét xử sơ thẩm 1. Các khái niệm liên quan Khái niệm Thời hạn Để thực hiện bất kỳ một hoạt động nào, bất kỳ một công việc gì từ đơn giản đến phức tạp, con người cần một khoảng thời gian nhất định, khoảng thời gian đó được gọi là thời hạn. Theo Từ điển Tiếng Việt và Ngôn ngữ Việt Nam thì “Thời hạn là khoảng thời gian quy định để làm một công việc nào đó” [21, tr.
Theo Từ điển Luật học thì “Thời hạn là khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác” [7, tr. Theo quy định của BLTTHS thì có nhiều loại thời hạn khác nhau. Theo đó, có thời hạn thụ lý, phân công Thẩm phán và thời hạn chuyển vụ án, thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án hình sự sơ thẩm; thời hạn tạm giam để chuẩn bị xét xử; thời hạn giao, gửi bản án và quyết định của Tòa án; thời hạn trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Việc quy định các loại thời hạn này nhằm phục vụ cho thời hạn xét sử sơ thẩm được bảo đảm thi hành một cách hiệu quả nhất trên thực tế.
Do quy định này khá rộng, nên trong phạm vi đề tài này tác giả đề cập đến khái niệm “Thời hạn xét xử sơ thẩm được hiểu là một khoảng thời gian để thực hiện hoặc chấm dứt một công việc nhất định nào đó”. Như vậy, Thời hạn không chỉ đơn thuần là một khoảng thời gian chung mà khoảng thời gian này được quy định cụ thể dành cho chủ thể để thực hiện một hoạt động, một công việc nào đó và chủ thể thực hiện một hoạt động, một công việc không được tùy tiện kéo dài thời gian hoàn thành hoạt động, công việc đó. Khái niệm thời hạn trong tố tụng hình sự Trong hoạt động tố tụng nói chung, cũng như hoạt động tố tụng hình sự nói riêng, việc xác định thời hạn để thực hiện các hoạt động tố tụng hình sự có ý nghĩa 8 rất lớn. Thời hạn trong tố tụng hình sự là cơ sở để ràng buộc các cơ quan tư pháp hình sự, các cán bộ Nhà nước làm công tác áp dụng pháp luật hình sự phải hoạt động trong giới hạn luật định, đảm bảo được yêu cầu, hiệu quả công tác mà vẫn đảm bảo tôn trọng quyền lợi ích hợp pháp của công dân.
Theo Từ điển Luật học , khái niệm “Thời hạn luật định” được hiểu “là khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác do pháp luật quy định cho từng hoạt động, công việc cụ thể” [40]. So với khái niệm thời hạn, thời hạn luật định là một khái niệm hẹp nhưng thời hạn luật định lại là một khái niệm rộng và bao quát nếu nhìn từ góc độ thời hạn trong tố tụng hình sự. Thời hạn trong tố tụng hình sự cùng với thời hạn trong tố tụng dân sự, thời hạn trong tố tụng hành chính, thời hạn trong luật dân sự, thời hạn trong luật hình sự,.chỉ là một cấu thành của thời hạn luật định. Tuy nhiên, dù thể hiện ở khía cạnh này hay khía cạnh khác, thời hạn trong tố tụng hình sự cũng được hiểu “là khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác do BLTTHS quy định cho hoạt động tố tụng, hành vi tố tụng cụ thể”[13, tr.
Thời hạn trong tố tụng hình sự, nếu được xem xét dưới góc độ thời hạn, chỉ là phạm vi nhỏ hẹp, nhưng nếu nhìn tư góc độ khác thì thời hạn trong tố tụng hình sự là một phạm vi khá rộng lớn bởi nó chứa đựng tất cả các loại thời hạn cụ thể, bao trùm cả một quá trình, một trình tự để giải quyết một vụ án hình sự mà cần phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau với rất nhiều những thủ tục tố tụng, những hoạt động tố tụng, những hành vi tố tụng khác nhau. Khái niệm thời hạn trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Thông qua Hiến pháp Việt Nam đã quy định Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân địa phương cũng như Tòa án Quân sự là những cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Như vậy, xét xử là chức năng của Tòa án, không có cơ quan nào ngoài Tòa án có thể thực hiện chức năng xét xử. Hoạt động xét xử của Tòa án được hiểu “là hoạt động của các cơ quan và cá nhân được quyền căn cứ vào pháp luật để xem xét những vấn đề pháp lý và đưa ra những phán quyết có tính bắt buộc” [7].
9 Theo Từ điển Luật học: Xét xử là hành động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc [40]. Như vậy, xét xử là chức năng quan trọng nhất của Tòa án nói riêng và của toàn bộ quá trình tố tụng hình sự nói chung nhằm áp dụng các biện pháp cần thiết do luật định để kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của toàn bộ các quyết định mà cơ quan Điều tra và Viện kiểm sát đã thông qua trước khi chuyển vụ án hình sự sang Tòa án, nhằm loại trừ các những hậu quả tiêu cực của các sơ xuất, sai lầm hoặc sự lạm dụng đã bị bỏ lọt trong ba giai đoạn tố tụng hình sự trước đó (khởi tố, điều tra và truy tố), chuẩn bị đưa vụ án ra xét xử, hoặc trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc đình chỉ (hay tạm đình chỉ) vụ án. Hiện nay vẫn còn khá nhiều các quan điểm khác nhau về khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Giáo trình Luật Tố tụng hình sự của Trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: Xét xử sơ thẩm là giai đoạn của Tòa án tiến hành tố tụng trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật.
Tuy nhiên định nghĩa này vẫn chưa làm rõ được bản chất của xét xử sơ thẩm và chưa phân biệt giữa xét xử sơ thẩm với xét xử phúc thẩm. Xét xử sơ thẩm là hoạt động tố tụng thực hiện chức năng xét xử của Tòa án dưới hình thức phiên tòa xem xét và giải quyết vụ án hình sự có nghĩa là Tòa án dựa trên cơ sở các chứng cứ được kiểm tra tại phiên tòa đưa ra phán quyết về bị cáo có tội hay không có tội. Đấy chính là sự khác nhau giữa giai đoạn xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm. Theo cách hiểu thông thường, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là cấp xét xử đầu tiên, có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án, nhằm đưa ra những phán quyết cho hành vi phạm tội của người đã có hành vi vi phạm theo pháp luật cũng như giải quyết những vấn đề khác của vụ án.
10 Trong Tố tụng hình sự, giai đoạn xét xử sơ thẩm được coi là giai đoạn trọng tâm, và trong các cấp xét xử thì xét xử sơ thẩm được xem là cấp có vai trò quan trọng nhất bởi đây là giai đoạn mà toàn bộ vụ án và mọi vấn đề liên quan đến vụ án được xem xét lần đầu và đưa ra quyết định tiếp theo cho vụ án. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một giai đoạn của quá trình tố tụng, trong đó Tòa án có thẩm quyền, sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử bằng phiên tòa nhằm xác định có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm tội để từ đó đưa ra phán quyết bằng bản án, quyết định [10, tr. Như vậy, xét xử sơ thẩm là giai đoạn mà Tòa án thực hiện xét xử lần đầu đối với toàn bộ vụ án, quyết định bị cáo có tội hay không có tội và áp dụng hình phạt, mức bồi thường thiệt hại (nếu có). Xét xử sơ thẩm là giai đoạn bắt buộc đối với quá trình giải quyết bất kỳ một vụ án hình sự nào.
Từ những quan điểm nêu trên đi đến kết luận về khái niệm Thời hạn xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Thời hạn xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự được hiểu “là khoảng thời gian tương ứng đối với mỗi hoạt động để Tòa án cấp sơ thẩm thực hiện quyền hạn và trách nhiệm pháp lý của mình trong việc giải quyết vụ án hình sự”. Đặc điểm, ý nghĩa của thời hạn xét xử sơ thẩm án hình sự Đặc điểm của thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam là một đơn vị thời hạn rất nhỏ của thời hạn trong tố tụng hình sự Việt Nam nên thời hạn XXST vụ án hình sự Việt nam cũng mang các đặc điểm của thời hạn trong tố tụng hình sự Việt Nam như sau: Thứ nhất, thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt nam chỉ do các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự Việt nam điều chỉnh. Điều này thể hiện rất rõ thông qua việc thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt nam chỉ được thể hiện ở các văn bản pháp lý tố tụng hình sự của nước CHXHCN Việt Nam, đặc biệt là BLTTHS. Thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự không thể sử dụng các quy định về thời hạn trong các văn 11 bản pháp luật của các ngành luật khác để áp dụng cho hoạt động tố tụng, hành vi tố tụng liên quan đến xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.
Đây là đặc điểm đặc thù của thời hạn trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng và thời hạn trong tố tụng hình sự nói chung; đồng thời, đây cũng là đặc điểm giúp phân biệt thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng và thời hạn trong tố tụng hình sự nói chung với thời hạn luật định và thời hạn ở các ngành luật khác nhau trong hệ thống pháp luật Việt Nam.