Đặt vấn đề Trên thế giới cây LSNG có vai trò quan trọng, là nguồn thu nhập lớn (chiếm 20-30% cơ cấu thu nhập) của các hộ gia đình miền núi. Theo FAO (1999), hàng triệu hộ gia đình trên thế giới đang sống chủ yếu nhờ vào khai thác các sản phẩm LSNG để đáp ứng các tiêu dùng thiết yếu hàng ngày hay là tạo thu nhập. Hiện nay, có ít nhất 150 loài LSNG quan trọng trong lĩnh vực thương mại quốc tế (mật ong, nấm, hương liệu, dược liệu, dầu nhựa, song mây, …), ước tính tổng giá trị thương mại quốc tế của LSNG hàng năm đạt 5- 11 tỷ USD. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 2015), khoảng 80% dân số thế giới sử dụng sản phẩm LSNG làm thuốc thảo dược.
Dự báo nhu cầu dược liệu để sản xuất thuốctrong các năm tới sẽ tiếp tục tăng, phù hợp với xu hướng sử dụng thuốc và thực phẩm chức năng có nguồn gốc thiên nhiên trong việc phòng và chữa bệnh ở nhiều nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, các nước EU, …Sử dụng nguồn dược liệu từ cây LSNG để chiết xuất các hoạt chất mới tạo ra những thuốc mới với chi phí nghiên cứu phát triển kinh tế hơn rất nhiều so với việc nghiên cứu bào chế thành công một thuốc hóa dược mới. Hoàng tinh đỏ (Polygonatum kingianum Coll. Et Hemsl) hay còn gọi là cây Hoàng tinh lá cách, Co hán han (Thái), Mằn khinh lài (Tày), Tan quang (Sán sìu) phân bố ở các tỉnh vùng núi phía bắc như Hà giang, Lào cai, Lai châu, Yên bái,… Hoàng tinh đỏ có tác dụng hạ đường huyết, chống viêm, tăng cường miễn dịch,… do Hoàng tinh đỏ là thuốc quý nên tình trạng khai thác quá mức dẫn đến dần cạn kiệt và nạn phá rừng làm nương rẫy của người dân tộc vùng núi làm cho phân bố tự nhiên của cây hoàng tinh bị thu hẹp ở nhiều địa phương. Hiện nay cây Hoàng tinh đỏ chủ yếu được các hộ gia đình trồng với quy mô nhỏ lẻ, sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, nguồn gốc giống không rõ ràng, chất lượng cây giống không ổn định, số lượng giống hạn h 2 chế, chất lượng sản phẩm làm không đồng đều, thị trường bấp bênh, chủ yếu thông qua thương lái bán sang Trung Quốc.
Để phục phụ công tác phát triển cây dược liệu có hiệu quả, quy mô lớn thì khâu chọn tạo và sản xuất giống là một trong những khâu quan trọng nhất, trong đó việc chuẩn bị nguồn vật liệu (vườn giống gốc) có chất lượng tốt, ổn định để phục vụ công tác nhân giống. Xuất phát từ vấn đề thực tiễn đó, chúng tối tiến hành đề tài: ‘‘Thiết kế, xây dựng vườn giống gốc cây Hoàng tinh đỏ (Polygonatum kingianum Coll. Et Hemsl) tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang” 1. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài - Khảo sát lựa chọn địa điểm xây dựng mô hình vườn giống gốc cây Hoàng tinh đỏ.
- Thiết kế và xây dựng mô hình vườn giống gốc cây Hoàng tinh đỏ. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Xây dựng được vườn giống gốc cho cây Hoàng tinh đỏ từ đó cung cấp nguồn vật liệu tốt nhất cho nhân giống, bảo tồn và phát triển các loài cây này. - Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho sinh viên tiếp tục nghiên cứu khoa học chuyên sâu về loại cây này 1.
Ý nghĩa thực tiễn - Việc gây trồng cây Hoàng tinh đỏ làm cơ sở cho việc hình thành vùng sản xuất, góp phần phát triển rừng, phát triển vùng cây dược liệu theo hướng hàng hóa, cải thiện và phát triển kinh tế hộ gia đình. - Từ kết quả nghiên cứu của đề tài nhận biết được loài Hoàng tinh đỏ. Đồng thời bước đầu xây dựng được hướng dẫn kỹ thuật nhân giống thích hợp, h 3 góp phần nhân nhanh loài Hoàng tinh đỏ, đáp ứng nhu cầu về dược liệu mà thực tiễn đặt ra. - Đề tài góp phần bổ sung nguồn tư liệu về đa dạng sinh học thực vật, nguồn gen cây Hoàng tinh đỏ ở nước ta.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Phân loại Hoàng tinh đỏ có tên khoa học là Polygonatum kingianum Coll et Hemsl, thuộc họ Hoàng tinh (Convallariaceae)(Acharya K.et Hemsl Hoàng tinh đỏ còn có tên gọi khác là , Hoàng tinh lá mọc vòng, Củ cơm nếp, Hoàng tinh vòng,……. Đặc điểm hình thái Hoàng tinh đỏ là loại cây cỏ, sống nhiều năm.
Chúng thường mọc thành khóm trên đất ẩm nhiều mùn hay trên các hốc đá, dọc hành lang ven suối, dưới tán rừng kín thường xanh ẩm ở độ cao 1300 - 1700 m (Acharya1 et al. Hoàng tinh hoa đỏ, Hoàng tinh lá mọc vòng, Củ cơm nếp, Hoàng tinh vòng, Kinh lài (Polygonatum kingianum Coll et Hemsl). Cây thảo sống lâu năm, lụi vào mùa đông và mọc mầm vào mùa xuân năm sau (tháng 1-3 âm lịch hay tháng 2-4 dương lịch), khi thời tiết ấm dần, mưa xuân đất ẩm cây mọc mầm nhanh. Cây cao 1-2m, không lông, thân to 1cm, rỗng, thân rễ mập thành củ to, màu trắng ngà, chia đốt, có khi phân nhánh.
Lá chụm 5-10 lá, dài đến 12cm, chóp lá có mũi nhọn dài quấn lại; gân chính 3. Cụm hoa xim ở h 5 nách lá, mang 8-12 hoa, hồng hay đỏ, dài đến 2cm, mọc rủ xuống; bao hoa có ống dài 15mm; nhị 6, chỉ nhị hẹp, dài bằng bao phấn; bầu hình trứng 5, quả tháng 6-8. Cây sinh trưởng mạnh trong mùa xuân hè, phần trên mặt đất tàn lụi vào mùa đông và mọc lại vào mùa xuân năm sau, có khả năng đẻ nhánh và tạo thành những khóm lớn với nhiều thân. Hoàng tinh hoa đỏ mọc mỗi năm một lần, cuối đông phần thân lụi, phần gốc rễ phình to lên thành củ, củ nằm trong đất mùa xuân năm sau thời tiết thuận lợi mọc mầm tiếp… [2],[11].
Đặc điểm phân bố Cây đặc biệt ưa ẩm, ưa bóng và ưa vùng có khí hậu quanh năm ẩm mát. Thường mọc thành khóm. Trên đất ẩm nhiều mùn hay trên các hốc đá, dọc hành lang ven suối, dưới tán rừng kín thường xanh ẩm (nhất là loại hình rừng núi đá), ở độ cao 1100 - 1700 m. Trong nước cây phân bố tại: Lai Châu (Sìn Hồ, Phong Thổ), Điện Biên (Tủa Chùa), Lào Cai (Sapa, Bát Xát, Than Uyên), Sơn La (Mộc Châu), Hà Giang (Yên Minh, Quản Bạ, Đồng Văn, Mèo Vạc, Bắc Quang, Hoàng Su Phì), Yên Bái (Nghĩa Lộ), Cao Bằng (núi Pia Oắc) [2].
Thế giới: Trung Quốc, Ấn Độ, Mianma, Lào [2]. Giá trị của cây Hoàng tinh đỏ 2. Giá trị kinh tế Cây Hoàng tinh đỏ là một loại cây dược liệu mọc tự nhiên ở một số vùng của nước ta không chỉ có tác dụng về mặt y học mà còn có giá trị về mặt kinh tế. Mặc dù phân bố không phải là hiếm nhưng do khai thác liên tục, nhiều năm, hết cây lớn đến cây nhỏ, nên hiện nay loài đứng trước nguy cơ suy giảm hiếm dần trong khi đó nhu cầu sản xuất thuốc từ dược liệu ngày càng tăng, chính vì vậy cần đề ra các biện pháp nhằm duy trì, bảo tồn, hạn chế việc nhập khẩu nguồn dược liệu bằng cách xây dựng những mô h 6 hình nuôi trồng cây dược liệu phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo bền vững cho những đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu vùng xa.
Thị trường: Hiện nay tại Việt Nam cây Hoàng tinh đỏ được người dân thu hái và bán cho thương lái giá trên 200.000 đồng/kg và chủ yếu bán cho thương lái Trung Quốc. Việc bị săn lùng ráo riết để bán cho Đài Loan, Trung Quốc, đã dẫn tới cạn kiệt dược thảo quý này. Giá trị dược liệu Hoàng tinh đỏ có tác dụng điều hòa huyết áp, lipit máu, tăng cường miễn dịch, điều trị đái tháo đường. Nghiên cứu hóa sinh hiện đại cho thấy Hoàng tinh đỏ chứa Glucose, Mannose, Galacturonic acid, Fructose (Pengelly, 2004)[18] Theo y học cổ truyền Đài Loan, Hoàng tinh đỏ sau khi chế biến có tác dụng tăng cường chức năng miễn dịch, chống xơ vữa động mạch, làm hạ đường huyết, tăng lưu lượng máu qua động mạch vành, kháng viêm (Thomas et al.
Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Hoàng tinh đỏ: có tên khoa học là (Polygonatum kingianum Coll. Et Hemsl), thuộc họ Hoàng tinh (Convallariaceaem) (Pengenlly, 2004)[19]. Cây phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới từ Ấn Độ tới các dãy núi ở Đông Nam Á, Trung Quốc.
Cây đặc biệt ưa ẩm, ưa bóng và ưa vùng có khí hậu quanh năm ẩm mát. Chúng thường mọc thành khóm trên đất ẩm nhiều mùn hay trên các hốc đá, dọc hành lang ven suối, dưới tán rừng ẩm ở độ cao khoảng 400 - 1500 m (Thomas, 2006)[20] Hiện nay Hoàng tinh đỏ được nhân giống vô tính chủ yếu bằng hom củ. Trung Quốc là nước có lịch sử rất dài trong sử dụng các loài Hoàng tinh như một loại thảo dược quý (Pengenlly, 2004)[19]. Trên thế giới, Hoàng tinh đỏ ngoài tự nhiên đã bị thu hái đến mức cạn kiệt.
Giá bán trên thị trường thế giới h 7 khoảng 80.000 đồng/kg củ tươi. Hoàng tinh trắng có tác dụng điều hòa huyết áp, lipit máu, tăng cường miễn dịch, điều trị đái tháo đường. Nghiên cứu hóa sinh hiện đại cho thấy dược liệu hoàng tinh chứa Glucose, Mannose, Galacturonic acid, Fructose (Pengelly, 2004)[18]. Theo y học cổ truyền Đài Loan, Hoàng tinh sau khi chế biến có tác dụng tăng cường chức năng miễn dịch, chống xơ vữa động mạch, làm hạ đường huyết, tăng lưu lượng máu qua động mạch vành, kháng viêm (Pengenlly, 2004)[19] Hoàng tinh đỏ đang được xếp vào Sách đỏ ở nhiều nước do môi trường sống ngày càng thu hẹp (Rajbhandari et al.
Vì vậy, bảo tồn và phát triển nguồn gen loài cây này đã được quan tâm ở nhiều nước. Nghiên cứu nhân giống và nuôi trồng ít được công bố. Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam Hoàng tinh đỏ còn có tên gọi khác là: Hoàng tinh cách, Hoàng tinh lá mọc cách, cây đót, co hán han (Thái), voòng chính, néng lài (Tày). Tên khoa học là (Polygonatum kingianum Coll.
Et Hemsl) thuộc họ Hoàng tinh Convallariaceae [1]. Đặc điểm thực vật học: Hoàng tinh trắng là loại cây cỏ, sống nhiều năm. Thân rễ mập, thành chuỗi, mọc ngang, gồm nhiều đốt, mặt trên có sẹo do vết thân tàn lụi để lại. Thân khí sinh cao 0,6 - 1 m, đứng, nhẵn, cao đến gần 1m.
Lá không cuống, mọc quanh thân cây thành tầng lên ngọn , dài 5 - 10 (15) cm, rộng 0.8(1) cm phiến hình mác, đầu nhọn dài hình trứng hoặc trái xoan. Hoa đỏ tím, hình chuông. Cụm hoa mọc ở nách lá, có 1 - 5 hoa, rủ xuống, cuống hoa 1cm. Hoa màu tím đỏ, bao hoa hợp thành sống chia 6 thùy ở miệng.
Nhị 6, đính ở miệng ống, chỉ nhị, hình bản, có 2 tai ở đầu.