CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THIẾT KẾ NHIỆM VỤ HỌC TẬP THỰC TẾ, CÓ Ý NGHĨA CHO TRẺ 5-6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN VỚI TRUYỆN 1. Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Thiết kế Theo từ điển Tiếng việt [51, tr.943], Thiết kế là việc tạo ra một kế hoạch hoặc quy ước cho việc xây dựng một đối tượng, một hệ thống theo cách thức nào đó với tất cả những tính toán cần thiết nhằm mục đích mang lại hiệu quả trong công việc. Nhiệm vụ học tập Nhiệm vụ học tập được hiểu là nhiệm vụ có nội dung gắn với hoạt động học tập của trẻ.
Thực tế Thực tế là những gì đang tồn tại, đang diễn ra trong tự nhiên và xã hội, có quan hệ đến đời sống con người. Ý nghĩa Ý nghĩa được hiểu là nội dung chứa đựng trong một hình thức biểu hiện bằng ngôn ngữ, văn tự hoặc một kí hiệu nào đó. Thiết kế nhiệm vụ học tập thực tế, có ý nghĩa Theo tài liệu “ Giáo viên hỗ trợ trẻ từ mầm non lên tiểu học” [tr.41], Thiết kế NVHT thực tế, có ý nghĩa là xây dựng mối liên hệ với những gì các em đã biết và có thể làm tốt với nhiệm vụ mới mà bài học đòi hỏi, gắn NVHT với cuộc sống, nhu cầu của trẻ. Nhiệm vụ này có tính thách thức nghĩa là có một “khoảng cách”(độ khó) giữa yêu cầu của nhiệm vụ và khả năng của trẻ (độ khó này cao hơn khả năng của trẻ và nằm trong “tầm với” mà trẻ có khả năng làm được nếu có sự hổ trợ phù hợp của GV, độ khó không quá cao so với năng lực của trẻ).
Vì vậy, thiết kế NVHT thực tế và mang tính thách thức sẽ là điều kiện quan trọng để làm cho việc học trở nên có ý nghĩa với trẻ. Đặc điểm tiếp nhận và cảm thụ truyện của trẻ 5 -6 tuổi 1. Đặc điểm tiếp nhận truyện 1.Tiếp nhận gián tiếp - Trẻ không thể tự đọc được tác phẩm mà nghe đọc. - Cô giáo là người tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm rồi đọc, kể lại trung thành nội dung tác phẩm cho trẻ nghe.
- Việc đọc, kể diễn cảm truyện của cô giáo giữ vai trò hết sức quan trọng. Tiếp nhận tác phẩm của trẻ mang tính tập thể - Việc đọc, kể truyện của cô giáo diễn ra trên lớp. Trẻ ngồi im lặng, chú ý lắng nghe cô giáo đọc, kể cảm xúc của trẻ được hình thành tùy vào nội dung tác phẩm. Nhưng khi bị bạn quấy rầy suy nghĩ, xúc cảm, tình cảm của trẻ qua nghe, đọc, kể tác phẩm cũng bị phân tán.
Tiếp nhận tác phẩm phụ thuộc vào quá trình phát triển của trẻ Trẻ 5-6 tuổi, đây là giai đoạn trẻ tập trung chú ý cao, hiểu được nội dung tác phẩm, quan tâm đến hành động của nhân vật trong truyện, có khả năng phân biệt được hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm với hiện thực đời sống. Tiếp nhận tác phẩm chịu sự ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý - Xúc cảm tình cảm + Trẻ giàu xúc cảm, biểu lộ tình cảm sâu sắc, chân thành. + Giao cảm với thế giới xung quanh, hòa mình vào nhân vật…được phản ánh thông qua tác phẩm. + Cảm xúc luôn tươi mới, trong trẻo.
+ Nhìn cuộc đời bằng cặp mắt xanh non. - Tưởng tượng: + Trẻ em tưởng tượng hoang đường chiếm ưu thế. Trẻ bị cuốn hút bởi những hình tượng kỳ vĩ, bay bổng trong truyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích. + Trí tưởng tượng của trẻ phát triển theo lứa tuổi.
- Tư duy: + Liên quan mật thiết đến việc tiếp nhận tác phẩm của trẻ. 7 + Tư duy của trẻ mang tính trực quan, hành động, khuynh hướng bắt chước là một đặc trưng ở trẻ. + Theo Usinxki: “ Trẻ em tư duy bằng hình tượng, âm thanh, màu sắc”. Do vậy, những tác phẩm mang đến cho trẻ từ ngữ chứa đựng nhiều màu sắc, lời nói của cô phải giàu âm thanh, hình ảnh biểu cảm và gắn liền với yếu tố trực quan sinh động giúp trẻ dễ dàng cảm thụ được tác phẩm.
+ Trẻ mẫu giáo lớn, năng lực tư duy phát triển các thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát, suy luận thông qua tác phẩm được thể hiện rõ nét. + Quá trình tổ chức hoạt động làm quen với truyện, cô giáo cần chú trọng đến việc phát triển ngôn ngữ và tư duy cho trẻ. Đặc điểm cảm thụ truyện 1. Đặc điểm chung trong việc cảm thụ truyện của trẻ mầm non - Theo Vưgôtxki: Cảm thụ văn hoc (cảm thụ truyện) là một quá trình tâm lý phức tạp cấp cao của con người, đó là sự tiếp nhận của cá nhân trước tác động “nghệ thuật” (Âm nhac, hội họa, văn học…) - Là nhu cầu tinh thần của con người - Quá trình cảm thụ nghệ thuật gắn liền với hoạt động tâm lý phát triển - Trong quá trình giáo dục trẻ cảm thụ, điều khó khăn nhất là giữ được cảm xúc cho trẻ.
- Theo Nhiki – Phôrôva quá trình cảm thụ truyện chia làm ba giai đoạn: * Giai đoạn 1: Cảm thụ trực tiếp (Tự đọc hoặc nghe đọc tác phẩm) + Ở giai đoạn này, tưởng tượng giữ vai trò quan trọng, nhờ vào tưởng tượng người đọc, người nghe có thể hình dung ra được các hình ảnh mà ngôn ngữ của tác phẩm thể hiện và tạo ra những xúc cảm tương ứng. + Ở trẻ mẫu giáo, cùng với sự tưởng tượng ra các hình ảnh tương ứng khi nghe cô kể hoặc đọc tác phẩm, cảm xúc bên trong và bên ngoài bộc lộ rất rõ và mạnh. * Giai đoạn 2: Hiểu và nắm được giá trị của tác phẩm, cần phải tư duy, suy nghĩ, phân tích, so sánh… 8 + Tư duy cảm nhận tác phẩm truyện khác với với tư duy các môn học khác, đó là phần lớn thiên về tình cảm với nhân vật trong tác phẩm, đặt mình vào trong hoàn cảnh đó, trạng thái tâm lý đó. + Đối với trẻ mẫu giáo, vai trò của cô giáo rất cần thiết, cô giáo phải dẫn dắt trẻ tìm hiểu tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi, đàm thoại có mục đích.
* Giai đoạn 3: Đánh giá giá trị của tác phẩm Ở Giai đoạn này, người đọc, người nghe trên cơ sở đã hiểu tác phẩm, tự rút ra các kết luận và đánh giá chung về giá trị giáo dục của tác phẩm. => Trong quá trình giáo dục không thể bỏ qua giai đoạn nào cả. Đặc điểm cảm thụ truyện của trẻ 5-6 tuổi Ở tuổi này, khả năng tư duy, ngôn ngữ, kinh nghiệm sống của trẻ phát triển ở mức cao hơn, phong phú hơn, khi làm quen với truyện, trẻ thể hiện được các điểm đáng lưu ý như sau: - Có khả năng hiểu được các sự kiện, các mối quan hệ đa đa dạng của các nhân vật trong tác phẩm văn học (quan hệ cư xử, quan hệ nhân quả…) - Khi đánh giá về nhân vật, trẻ đã chú ý không chỉ vào lời nói, việc làm cụ thể của nhân vật mà còn chú ý đến nguyên nhân, động cơ bên trong của nhân vật, chú ý đến suy nghĩ, tâm trạng và tình cảm đa dạng của nhân vật. - Thái độ tình cảm của trẻ đối với nhân vật cũng được xuất phát từ các hành vi, lời nói đặc trưng của nhân vật được nêu trong tác phẩm và cũng được bộc lộ rõ, mạnh bằng hành động và sự đồng cảm.
Tuy nhiên ở độ tuổi này, thái độ, tình cảm của trẻ đối với nhân vật tương đối phức tạp và nhiều khi không theo đúng chủ đề của truyện. Bởi vì, thái độ, tình cảm này có khi dựa vào các yếu tố chủ quan như mong muốn và sở thích cá nhân của trẻ, kết quả tiếp thu bài học giáo dục trong quá trình sống ở gia đình và trường MN. - Trẻ có khả năng tự đặt mình vào vị trí, hoàn cảnh của nhân vật và tự nghĩ ra cách giải quyết của chính mình. - Có khả năng phân biệt bằng kinh nghiệm các thể loại văn học (truyện cổ tích, truyện ngắn…), phân biệt được các sự kiện có thực với các tình tiết hư cấu 9 trong truyện.
Hiểu được một số thủ pháp nghệ thuật như: nhân hóa, so sánh, miêu tả… được tác giả sử dụng trong tác phẩm. Tầm quan trọng của việc cho trẻ làm quen với truyện trong sự phát triển của trẻ 5-6 tuổi 1. Hoạt động làm quen với truyện giáo dục nhận thức, ngôn ngữ cho trẻ 1. Góp phần mở rộng sự hiểu biết, nâng cao nhận thức về môi trường xung quanh cho trẻ Những câu chuyện viết cho trẻ em lứa tuổi MN, giúp các em mở rộng tầm nhìn và sự hiểu biết về thế giới thiên nhiên, loài vật, đồ vật…giúp các em biết được tên gọi, màu sắc, đặc tính, những quan hệ và ý nghĩa của chúng đối với cuộc sống, con người… Có thể nói, câu chuyện là một bài học về đạo đức, phát triển nhận thức cho trẻ.
Giúp trẻ phát triển ngôn ngữ phong phú, mạch lạc Phát triển ngôn ngữ (Rèn luyện phát âm, mở rộng vốn từ, nói đúng ngữ pháp, nâng cao khả năng biểu đạt…) là một trong những nhiệm vụ rất quan trọng trong giáo dục MN. Hiện nay, việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ đang được thực hiện trong các hoạt động chơi và học của trẻ. Với nhiệm vụ này, các thể loại truyện có vai trò đặc biệt quan trọng. Thông qua truyện, trẻ không chỉ cảm nhận được cái hay, cái đẹp của từng tác phẩm, mà trẻ còn học được cách sử dụng từ ngữ mang tính nghệ thuật, biết cách sử dụng các chi tiết, hình ảnh so sánh ví von.
Cách sử dụng từ ngữ trong các câu chuyện trong sáng, giản dị, hình ảnh tượng trưng và có giá trị biểu cảm. Trẻ có thể học tập và vận dụng vào quá trình giao tiếp, thể hiện hiểu biết của mình về cuộc sống. Làm quen với truyện góp phần giáo dục lòng nhân ái cho trẻ Trong sáng tác văn học nói chung, tác phẩm truyện nói riêng, hình thái và mức độ biểu hiện của chủ nghĩa nhân đạo sức phong phú, đa dạng và độc đáo. Vì thế, khi tiếp nhận tác phẩm văn học, không nên quy lược giá trị của nó vào mệnh đề chung trừu tượng mà phải tìm ra sắc thái kinh tế, độc đáo, cụ thể trong thái độ và cảm xúc thẩm mỹ của tác giả đối với con người và cuộc sống.
10 Cho trẻ làm quen với truyện sẽ hướng trẻ tới những tình cảm, đạo đức tốt đẹp, nhằm giáo dục lòng nhân ái cho các em. Lòng nhân ái là cơ sở, là cái gốc đạo đức của con người. Nhân ái chính là tình thương yêu đồng loại và tất cả những sự việc gần gũi xung quanh.
