CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Hoạt động thực hành và trải nghiệm 1. Khái niệm về hoạt động thực hành và trải nghiệm Theo từ điển Tiếng Việt, thực hành là hành động chỉ việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, còn trải nghiệm là hành động chỉ việc trải qua, kinh qua thực tế.
Nhờ sự trải nghiệm con người mới có được những kinh nghiệm phong phú bởi khi trải nghiệm, ta sẽ trải qua con đường “thử - sai”. Bởi vậy, quá trình trải nghiệm có thể coi là quá trình tích lũy những kinh nghiệm. Qua đó, hoạt động trải nghiệm giúp con người hình thành kĩ năng, NL, phẩm chất của mình. Trải nghiệm làm giàu tri thức, kinh nghiệm sống cho bản thân [12].
Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và thực hiện, tạo cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, trải nghiệm những cảm xúc tích cực và vận dụng những kinh nghiệm đã có, huy động sự tổng hợp kiến thức, kỹ năng của các môn học để thực hiện nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết các vấn đề được giao. Những vấn đề thực tế ở trường học, đời sống gia đình và xã hội phù hợp với lứa tuổi. Bằng cách này, việc chuyển đổi những kinh nghiệm đã tích lũy được thành những kiến thức và kỹ năng mới giúp khai thác tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp trong tương lai [3]. Qua một số khái niệm trên ta có thể hiểu HĐTHTN với những đặc điểm đặc trưng như: - HĐTHTN là một phần giáo dục bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông 2018.
- Được các nhà trường, GV định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện. - HS được có cơ hội sử dụng những kiến thức, kỹ năng GQVĐTT, từ đó chuyển hóa những kinh nghiệm, trải nghiệm thành tri thức mới. - Mục tiêu giúp HS phát huy tính sáng tạo, khả năng thích ứng với cuộc sống hiện tại và tương lai. Phát triển NL, phẩm chất một cách toàn diện.
8 Do đó, HĐTHTN là hoạt động mà HS vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để giải các bài tập có tính chất thực tiễn hoặc tình huống thực tế. Thông qua quá trình này, bằng những kinh nghiệm, trải nghiệm của bản thân, HS chủ động tiếp nhận những khái niệm, kiến thức mới. Quá trình này góp phần hình thành và bồi dưỡng những phẩm chất, NL cho HS cũng như giúp các em phát huy được tiềm năng sáng tạo của bản thân. Hoạt động thực hành và trải nghiệm trong chương trình môn Toán ở trường Trung học phổ thông Theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Toán 2018, thực hành và trải nghiệm là nội dung bắt buộc, được tích hợp xuyên suốt theo mạch kiến thức từ lớp 2 đến lớp 12.
Các trường có thể lựa chọn tổ chức các HĐTHTN phù hợp với điều kiện cụ thể, có thể thống kê thành hai hoạt động chính: Hoạt động 1: HĐTHTN ứng dụng các kiến thức Toán học vào thực tiễn và các chủ đề liên môn. - Trong Đại số và một số yếu tố Giải tích: Sử dụng ngôn ngữ và đồ thị hàm số để mô tả và phân tích các quá trình và hiện tượng trong thế giới thực; thực hành sử dụng tích phân để tính diện tích hình phẳng và thể tích vật thể trong không gian. Ví dụ như HS có thể sử dụng các hàm số mô tả sự biến đổi số lượng dân số theo thời gian, mô hình hàm số mũ để mô tả tăng trưởng dân số với tốc độ gia tăng không đều, tích phân có thể được sử dụng để tính diện tích của các hình dạng phức tạp như hình tròn, hình tam giác, hình thang cong hay các hình đa giác không đều hoặc để tính thể tích của các hình hộp, hình trụ, hình cầu, và các vật thể có hình dạng phức tạp hơn như hình nón, hình xoắn ốc. - Trong Hình học và Đo lường: Thực hành đo đạc và vận dụng kiến thức về hình học, đo lường để giải quyết một số vấn đề thực tiễn đơn giản, nhằm phát triển trí tưởng tượng không gian.
Ví dụ như HS có thể hình dung và vận dụng các khái niệm về chiều dài, chiều rộng, chiều cao để xây dựng các mô hình không gian như hình hộp chữ 9 nhật, hình lăng trụ, hình nón, hình cầu. HS có thể áp dụng các công thức và phương pháp tính diện tích, thể tích để giải quyết các vấn đề thực tiễn như tính diện tích sàn nhà, thể tích hồ bơi, diện tích mặt cắt của một vật thể và nhiều ứng dụng khác trong cuộc sống. - Trong Thống kê và Xác suất: Thực hành và trải nghiệm bằng cách sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu thống kê, các yếu tố thống kê như các số đặc trưng đo xu thế trung tâm và đo mức độ phân tán cho mẫu số liệu không ghép nhóm và ghép nhóm: số trung bình, mốt, trung vị, tứ phân vị,… và các quy luật thống kê trong thực tiễn. Áp dụng xác suất vào GQVĐTT nhằm hoàn thiện khả năng thu thập, phân loại, biểu diễn, phân tích và xử lý dữ liệu thống kê.
Ví dụ như HS biết cách thu thập dữ liệu, phân loại dữ liệu từ các nguồn khác nhau như từ các cuộc khảo sát, từ các báo cáo, từ các tài liệu thống kê có sẵn và tính toán được các số đo đặc trưng để đưa ra các kết luận về mẫu số liệu. HS nhận thức được ý nghĩa của xác suất trong đánh giá rủi ro, trong dự báo thời tiết, trong các ứng dụng tài chính và kinh tế. Hoạt động 2: Tổ chức các hoạt động ngoài giờ chính khóa như trò chơi Toán học, câu lạc bộ Toán học, tham quan thực tế giúp HS vận dụng kiến thức Toán học để GQVĐTT, hỗ trợ ôn tập và củng cố các kiến thức cơ bản. Đặc biệt, cần tập trung vào ứng dụng Toán học trong các lĩnh vực khoa học máy tính và công nghệ thông tin.
Hình thức tổ chức hoạt động thực hành trải và trải nghiệm 1. Các nhóm hình thức tổ chức hoạt động thực hành trải và trải nghiệm cho học sinh phổ thông a) Hình thức có tính khám phá Khám phá là phương pháp tổ chức các HĐTHTN, cho phép HS tiếp cận và trải nghiệm trực tiếp cuộc sống, công việc và thế giới tự nhiên. Qua các hoạt động này, HS có cơ hội khám phá những điều mới mẻ, từ đó phát triển khả năng nhận biết và giải quyết vấn đề từ môi trường xung quanh. Những 10 trải nghiệm này còn giúp HS bồi đắp cảm xúc tích cực và tình yêu sâu sắc đối với quê hương đất nước.
Các hoạt động như thực địa, thực tế, tham quan, cắm trại và trò chơi đều mang lại cho HS những trải nghiệm ý nghĩa và đáng nhớ, đồng thời thúc đẩy sự phát triển toàn diện của các em. b) Hình thức có tính thể nghiệm, tương tác Thể nghiệm - tương tác là phương pháp tổ chức các hoạt động nhằm tạo điều kiện cho HS tham gia giao lưu, thực hành và trải nghiệm thông qua các sự kiện như diễn đàn, hội thảo, hội thi, trò chơi, sân khấu và các phương thức tương tự. Những hoạt động này giúp HS học hỏi và thích nghi với nhiều tình huống khác nhau, từ đó phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy sáng tạo. c) Hình thức có tính cống hiến Cống hiến là phương pháp tổ chức các hoạt động nhằm tạo cơ hội cho HS thể hiện và mang lại giá trị xã hội thông qua việc tham gia vào các hoạt động tình nguyện, phục vụ cộng đồng, tuyên truyền và các hình thức khác có tính nhân đạo.
Đây là những hoạt động giúp HS phát triển ý thức về trách nhiệm xã hội và kỹ năng gắn kết với cộng đồng. d) Hình thức có tính nghiên cứu Nghiên cứu là phương pháp tổ chức hoạt động nhằm tạo cơ hội cho HS tham gia vào các đề tài và dự án nghiên cứu khoa học, lấy cảm hứng từ thực tế để đề xuất các giải pháp khoa học cho các vấn đề. Hoạt động này bao gồm các khảo sát, nghiên cứu, dự án nghiên cứu, sáng tạo công nghệ và nghệ thuật, câu lạc bộ, viết bài báo và các phương pháp khác tương tự. Một số hình thức tổ chức thực hành và trải nghiệm thường sử dụng trong dạy học Toán ở Trung học phổ thông Dạy học Toán ở THPT, các HĐTHTN trong giáo dục có thể được tổ chức theo nhiều hình thức khác nhau như các hoạt động câu lạc bộ, trò chơi trong giờ học, diễn đàn giao lưu, thực hành trên lớp và tại nhà, sân khấu tương tác, thực hiện các chuyến tham quan - dã ngoại, tổ chức hội thi và các hoạt động giao lưu khác.
Những hoạt động này nhằm mục đích giúp HS áp dụng những 11 kiến thức học tập vào thực tế, phát triển NL và kỹ năng toàn diện. Tất cả các loại hình hoạt động này đều mang lại giá trị giáo dục bằng cách giúp HS học hỏi thông qua trải nghiệm thực tế, tăng cường sự tương tác, sáng tạo và phát triển các kỹ năng sống quan trọng như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề. Trong dạy học môn Toán ở trường THPT, GV có thể sử dụng những hình thức tổ chức HĐTHTN như sau: a) Hoạt động câu lạc bộ • Mục đích Câu lạc bộ là một hoạt động ngoại khóa dành cho các nhóm HS có cùng sở thích, nhu cầu hoặc năng khiếu trong một lĩnh vực nhất định, được tổ chức dưới sự giám sát của GV và nhà trường. Mục đích của câu lạc bộ là tạo ra một môi trường giao lưu thân thiện và xây dựng mối kết nối tích cực giữa các HS, cũng như giữa HS và GV.
Đây là nơi mà HS có cơ hội chia sẻ kiến thức và hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà họ quan tâm. Tham gia vào các câu lạc bộ, HS cũng có dịp tham gia hoặc tổ chức các HĐTHTN bổ ích. Hoạt động của câu lạc bộ mang lại nhiều lợi ích quan trọng cho HS, giúp các em đáp ứng nhu cầu phát triển cá nhân, giao tiếp và tình nguyện, giúp thực hiện đầy đủ và đầy đủ hơn các mục tiêu giáo dục của HĐTHTN. • Đặc điểm Hoạt động của câu lạc bộ là hoạt động tự nguyện, không bắt buộc, thường được thiết kế để phù hợp với nhu cầu và điều kiện cụ thể của từng trường học.
Nội dung và thời gian hoạt động của câu lạc bộ thường được tổ chức một cách linh hoạt và mở, nhằm đáp ứng sở thích, mong muốn của các thành viên tham gia.