đặt vấn đề làm thế nào đó để “Tự học – tự đào tạo” trở thành một nét văn hóa đẹp trong nhân cách của mỗi con người và toàn thể cộng đồng. Năm 1998, ý thức được tầm quan trọng của việc TH trong giáo dục và phát triển, một cuộc hội thảo khoa học đã được tổ chức tại Hà Nội mang tên “Nghiên cứu và phát triển tự học, tự đào tạo”. Cuộc hội thảo đã thu hút được sự quan tâm của nhiều giáo sư và những nhà nghiên cứu đầu ngành. Cũng trong năm này nhà xuất bản giáo dục phát hình cuốn sách “Tự học – tự đào tạo, tư tưởng chiến lược của phát triển giáo dục của Việt Nam” của trung tâm nghiên cứu và phát triển TH, bao gồm những bài viết của các nhà sư phạm, các nhà nghiên cứu giáo dục do giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn và giáo sư Nguyễn Như Ý chịu trách nhiệm xuất bản.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1999 một số cuốn sách do các học giả trong nước viết xuất hiện như: “Tự học là một nhu cầu của thời đại” của Nguyễn Hiến Lê; “Tôi tự học” của Nguyễn Duy Cần và Thu Giang; “Luận bàn kinh nghiệm về tự học” của giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn, những cuốn sách chủ yếu đúc kết những kinh nghiệm quý báu trong quá trình học hỏi vươn lên của các học giả. Có thể nói rằng càng cận kề thế kỉ 21, vấn đề TH càng trở nên nóng bỏng. Chúng ta có một tạp chí “Tự học” của trung tâm nghiên cứu và phát triển tự học được bộ văn hóa – thông tin cấp ngày 10/03/2000, do giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn chịu trách nhiệm xuất bản. Tạp chí ra đời đã thu hút đông đảo các nhà quản lý, các giáo sư, nhà giáo quan tâm đến vấn đề “tự học”.
Nguyễn Cảnh Toàn, một người thầy vô cũng tâm đắc và luôn trăn trở với vấn đề TH đã cho ra đời hai cuốn sách quí giá “Học và dạy cách học” và “Tuyển tập tác phẩm tự giáo dục, tự học” tập 1 và 2. Cuốn sách là những lời tâm sự, những lời đúc kết kinh nghiệm, những phương pháp TH có hiệu quả và những thành công trên bước đường thử nghiệm của giáo sư về vấn đề tự học. Cuốn sách có thể coi là một cuốn cẩm nang quý giá cho những người có ý thức tự học. Trong dạy học Sinh học, các công trình nghiên cứu của GS.Trần Bá Hoành đã phân tích cụ thể các cơ sở khoa học, cách thiết kế bài học theo phương pháp tích cực và kĩ thuật thực hiện các phương pháp tích cực như kĩ thuật xác định mục tiêu bài học, sử dụng câu hỏi, phiếu học tập, kĩ thuật đánh giá.Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành đã phân tích các phương pháp hình thành các kiến thức khái niệm, quá trình và quy luật sinh học theo phương pháp tích cực, đặc biệt là hình thức học tập ở nhà.
Đinh Quang Báo đã nêu lên các phương pháp và tổng kết kinh nghiệm sử dụng SGK trong quá trình học tập môn Sinh học kể cả trong quá trình học tập trên lớp và TH ở nhà. Nguyễn Văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dương Tiến Sĩ đã phân tích những 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặc điểm, cách thiết kế bài học, phương pháp tổ chức dạy học sinh học theo kiểu giải quyết vấn đề. Các tác giả Vũ Đức Lưu, Lê Đình Trung, đã nghiên cứu thành công phương pháp sử dụng bài toán nhận thức trong dạy học phần cơ sở di truyền học nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của HS. Mặc dù vấn đề TH được xã hội quan tâm, nhưng một công trình vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn, có áp dụng thiết thực đến nhà trường còn ít ỏi chưa đáp ứng được tầm quan trọng của công cuộc đổi mới giáo dục.
Trong giảng dạy ở THPT, vấn đề TH gần đây cũng đã được quan tâm, có thể kể đến những luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ đã được bảo vê thành công ở trường ĐHSPHN như: “Rèn luyện năng lực tự học cho học sinh THPT qua giờ văn học sử” của Phạm Thị Xuyến, “Phương pháp hướng dẫn tự học phần di truyền học cho học viên tại các trung tâm giáo dục thường xuyên” của Hoàng Hữu Niềm, “Thiết kế bài giảng phần di truyền, tiến hóa chương trình sinh học 12 trung học phổ thông theo hướng phát huy năng lực tự học tự nghiên cứu của học sinh” của Trần Thị Minh Thuận, “Bồi dưỡng năng lực tự học của học sinh THPT khối chuyên hóa thông qua bài tập hóa học” của Trần Thị Thu Hằng, “Xây dựng và sử dụng câu hỏi tự lực phát huy tính tích cực của học sinh trong giảng dạy phần tiến hóa sinh học 12 THPT” của Nguyễn Thị Khiên. Những luận văn thạc sĩ đã được bảo vệ thành công tại trường Đại học Giáo dục như: “Nâng cao năng lực tự học và kỹ năng giải toán cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông qua dạy học giải phương trình” của Nguyễn Trung Hiếu, “Thiết kế bài giảng phần “Động học chất điểm” chương trình Vật lý nâng cao sử dụng các phần mềm hỗ trợ nhằm phát huy tính tích cực của người học” của Cấn Kim Ngân, “Sử dụng một số phần mềm thiết kế giáo án điện tử dạy chuyên đề sinh lí thực vật cho học sinh chuyên bậc trung học phổ thông” của Lê Thị Bích Thủy,. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua thống kê những bài viết và những công trình nghiên cứu về thiết kế bài giảng theo hướng TH chúng ta có thể nhận thấy những nghiên cứu về lý luận nói chung khá phong phú và đã định hướng được mục tiêu, tầm quan trọng và những kinh nghiệm về dạy tự học. Với đề tài đặt ra trong luận văn, một mặt chúng tôi kế thừa những nghiên cứu lý luận về thiết kế bài giảng, về tự học nói chung, mặt khác cố gắng phân tích triển khai áp dụng vào một vấn đề cụ thể là phần kiến thức SLĐV trong nhà trường phổ thông.
Lựa chọn đề tài này chúng tôi mong muốn đóng góp một phần vào việc đổi mới PPDH, nhằm nâng cao hiệu quả nhận thức của giờ dạy kiến thức SLĐV nói riêng cũng như việc hình thành năng lực tự học để HS có thể TH suốt đời. Khái niệm giáo án Giáo án (lesson plan) là kế hoạch dạy học của GV. GV soạn giáo án trước khi lên lớp, giáo án được chuẩn bị tốt đảm bảo sự thành công của giờ dạy. Trong giáo án chỉ rõ HS làm gì, GV làm gì, trong đó GV đóng vai trò đạo diễn để HS thực hiện kịch bản.
Do đó cần cân nhắc, tính toán kĩ từng điểm nội dung, từng thủ thuật dạy - học, điều kiện thời gian và thiết bị sao cho phù hợp với đối tượng HS trong lớp. Với mỗi bài học, đối tượng HS khác nhau, mỗi GV sẽ có kế hoạch dạy học (giáo án) khác nhau. Thực tiễn cho thấy giáo án thực hiện thành công ở lớp này không nhất định sẽ thành công ở lớp khác. Các thành phần của một giáo án: Không có một khuôn mẫu hay một quy định bắt buộc cho một giờ dạy.
Tuy nhiên có thể liệt kê các thành phần của nó như sau: - Tổ chức khởi đầu, ổn định trật tự. - Kiểm tra, ôn lại kiến thức cũ. - Triển khai những nội dung cụ thể (vào bài, giới thiệu, giảng bài.) 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Kiểm tra sơ bộ - Củng cố, luyện tập, thực hành (có hướng dẫn/độc lập). - Hệ thống hóa kiến thức.
- Kiểm tra mức độ chiếm lĩnh tri thức qua phản hồi. - Thông tin, chỉ dẫn về nhiệm vụ tiếp theo. Mỗi thành phần của giờ học đều giữ một nhiệm vụ sư phạm nhất định. Khi triển khai cần lưu ý tới các chỉ số đánh giá mức độ hoàn thành các nhiệm vụ trên.
Việc lập kế hoạch bài giảng được thực hiện theo các bước sau: - Xác định mục tiêu cụ thể của bài giảng. - Xác định trọng tâm nội dung. - Lựa chọn tài liệu, nguồn lực, phương tiện bổ trợ. - Lựa chọn phương pháp dự kiến triển khai.
- Xây dựng ý đồ triển khai. Những điều lưu ý khi soạn giáo án: Giáo án không phải là cái để đọc; không phải là bản copy các nội dung kiến thức; phải trình bày mạch lạc, lôgic, dễ hiểu; hành văn ngắn gọn kiểu “điện tín”; phải được cập nhật thường xuyên. Giáo án phải thể hiện: - Thông tin chung về bài giảng (tên chương, bài học, tên giáo viên, lớp, tiết học, thời gian). - Nêu mục đích, mục tiêu cần đạt cụ thể, rõ ràng.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chỉ rõ các phương pháp dự kiến sẽ triển khai áp dụng, các phương tiện hỗ trợ sẽ sử dụng. - Trình bày mạch lạc rõ ràng các hoạt động cụ thể của người dạy và người học. Lưu ý: Kế hoạch dạy bài lý thuyết khác kế hoạch dạy bài thực hành/thí nghiệm. Phân biệt giáo trình điện tử, giáo án điện tử và bài giảng điện tử Hiện nay, một số người vẫn còn lẫn lộn, đồng nhất hóa hai khái niệm, hai nội dung thiết kế Giáo án điện tử và Giáo trình điện tử.
Chính vì thế, chúng ta cần hiểu rõ: Giáo trình điện tử là giáo trình được sử dụng thông qua các thiết bị điện tử, vừa thay thế được cho các giáo trình thông thường về nội dung kiến thức, vừa thay thế được cho các giáo án giảng dạy của người GV. Các tài liệu học tập trong giáo trình điện tử phải được thiết kế sao cho người học có thể tự kiểm soát (thầy là cố vấn có thể trực tuyến hoặc không trực tuyến) nhờ sự trợ giúp bởi chức năng giao tiếp đa chiều của chương trình máy tính. Các phần mềm mô phỏng sẽ hỗ trợ người học tham gia trực tiếp vào quá trình thực hành, thí nghiệm nâng cao kĩ năng vận dụng thực tế. Giáo trình điện tử phải có chức năng vừa tra cứu và tìm kiếm thông tin, chức năng giúp người học tự kiểm tra, đánh giá mức độ nhận thức của bản thân, phát hiện những sai sót trong nhận thức và tự điều chỉnh.
Ví dụ: Giáo trình “Intel Teach to the Future”. Trong khi đó, theo tài liệu “Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THCS - môn Tin học” do Vụ Giáo dục Trung học - Bộ Giáo dục và Đào tạo phát hành năm 2007 (trang 95) thì “Giáo án điện tử có thể hiểu là giáo án truyền thống của GV nhưng được đưa vào máy vi tính – giáo án truyền thống 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhưng được lưu trữ, thể hiện ở dạng điện tử.