Tổng quan nghiên cứu

Đề án thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với đề tài nghiên cứu về hình tượng thiên nhiên và loài vật trong thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa do học viên Hồ Thị Thùy Linh thực hiện tại Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Thái Nguyên, bảo vệ thành công vào tháng 10 năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Diệu Linh, mang mã số chuyên ngành đào tạo 8220121. Kể từ khi tập thơ đầu tay mang tên Từ góc sân nhà em ra mắt năm 1968 và sau đó được tái bản, hoàn thiện thành tập thơ Góc sân và khoảng trời vào năm 1973, hiện tượng thơ Trần Đăng Khoa đã đồng hành cùng nhiều thế hệ bạn đọc trong suốt hơn 50 năm qua. Khởi đầu sự nghiệp thi ca từ năm 7 tuổi và xuất bản những bài thơ đầu tiên gây chấn động thi đàn vào năm 8 tuổi, tác giả đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật độc đáo phản chiếu tâm hồn con người và đời sống văn hóa Việt Nam.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung giải mã bức tranh thiên nhiên làng quê đồng bằng Bắc Bộ và thế giới loài vật qua lăng kính cảm xúc trẻ thơ. Mặc dù thơ Trần Đăng Khoa thu hút hàng trăm bài phê bình, tiểu luận của các nhà nghiên cứu tên tuổi trong hơn 5 thập kỷ qua, song phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở những nhận định khái quát hoặc khảo sát tản mạn trong các giáo trình văn học thiếu nhi. Luận văn đặt mục tiêu hệ thống hóa toàn diện mảng đề tài tự nhiên và muôn loài trên cả hai bình diện: nội dung cảm hứng thẩm mỹ và các phương thức tổ chức nghệ thuật ngôn từ. Phạm vi khảo sát của đề tài bao quát toàn bộ di sản thơ thiếu nhi của tác giả, trọng tâm là 2 ấn bản giá trị gồm tập thơ Góc sân và khoảng trời do Nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2023 và Tuyển thơ Trần Đăng Khoa do Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành năm 2016. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa học thuật thiết thực khi chuẩn hóa hệ thống phân tích thi pháp cho hơn 100 tác phẩm thơ thiếu nhi tiêu biểu, cung cấp nguồn dữ liệu đối sánh chuẩn mực phục vụ đổi mới chương trình giảng dạy Ngữ văn tại các trường phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ 2 hệ thống lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu văn học hiện đại gồm Lý thuyết thi pháp học văn học và Lý thuyết tâm lý học tiếp nhận văn học thiếu nhi. Mô hình nghiên cứu được kiến tạo trên trục tương tác 3 chiều: Chủ thể sáng tạo mang điểm nhìn trẻ thơ, Khách thể thẩm mỹ là thiên nhiên sinh thái thôn dã, và Hệ thống phương thức biểu đạt nghệ thuật qua các thao tác tu từ. Luận văn triển khai phân tích dựa trên 4 khái niệm khoa học cốt lõi:

Thứ nhất, khái niệm tư duy vật ngã đồng nhất chỉ trạng thái tâm lý đặc thù của lứa tuổi thiếu nhi khi xóa nhòa ranh giới giữa bản thể con người và thế giới xung quanh, xem vạn vật đều có tâm hồn, tiếng nói và suy nghĩ bình đẳng.

Thứ hai, khái niệm không gian nghệ thuật làng quê phản ánh mô hình không gian sinh tồn khép kín nhưng tràn đầy thi vị của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng với những biểu tượng cây đa, bến nước, dòng sông và mảnh vườn gia đình.

Thứ ba, khái niệm thi pháp đồng thoại thể hiện phương thức nhân cách hóa thế giới động thực vật để kiến tạo các câu chuyện sinh động mang tính giáo dục nhân cách tự nhiên.

Thứ tư, khái niệm giọng điệu trẻ thơ biểu đạt âm hưởng ngôn ngữ trong sáng, nhí nhảnh, ngộ nghĩnh, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi mẫu giáo và tiểu học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ toàn bộ các thi phẩm viết cho thiếu nhi của nhà thơ Trần Đăng Khoa xuất bản từ năm 1966 đến nay. Nghiên cứu thực hiện phương pháp chọn mẫu mục đích trên cỡ mẫu khảo sát gồm 125 bài thơ tiêu biểu, tập trung trực tiếp vào các đối tượng cây cỏ, hiện tượng thời tiết, cảnh sắc đồng quê và các loài động vật. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này xuất phát từ yêu cầu bao quát trọn vẹn hành trình sáng tạo của tác giả từ thời kỳ niên thiếu đến giai đoạn sau năm 1975, bảo đảm tính đại diện cao nhất cho phong cách nghệ thuật của tác giả.

Luận văn kết hợp 3 phương pháp phân tích chủ đạo: Phương pháp thi pháp học giúp bóc tách cấu trúc không gian, thời gian và các thủ pháp xây dựng hình tượng; Phương pháp so sánh văn học đối chiếu sáng tác của Trần Đăng Khoa với các tác giả tiêu biểu cùng thời kỳ như Võ Quảng, Phạm Hổ nhằm xác lập các giá trị tương đồng và dị biệt; Phương pháp liên ngành tích hợp tri thức văn hóa dân gian, lịch sử kháng chiến và tâm lý học phát triển để lý giải cội nguồn cảm xúc của tác giả. Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 4 giai đoạn kéo dài trong 12 tháng, từ tháng 10 năm 2023 đến tháng 10 năm 2024, bảo đảm tính chính xác và độ tin cậy khoa học của toàn bộ các luận điểm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 125 bài thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, đề tài thiên nhiên chiếm mật độ áp đảo với 72% tổng số bài thơ khảo sát có sự hiện diện trực tiếp của cảnh vật đồng quê. Các biểu tượng cảnh sắc quen thuộc xuất hiện với tần số cao, nổi bật là dòng sông Kinh Thầy, cánh đồng làng Điền Trì, ánh trăng rằm và các loài thực vật vườn nhà như cây bàng, cây na, giàn trầu, hoa lựu.

Thứ hai, thế giới loài vật được xây dựng phong phú với hơn 35 loài sinh vật khác nhau được miêu tả tỉ mỉ. Biện pháp tu từ nhân hóa đạt tần suất sử dụng lên đến 68% tổng số câu thơ miêu tả thế giới tự nhiên, biến các con vật thành những nhân vật có tên gọi thân mật, hành động và đời sống nội tâm tương tự xã hội loài người.

Thứ ba, cấu trúc cảm hứng thiên nhiên mang tính lưỡng hợp rõ rệt: khoảng 62% tác phẩm khắc họa bức tranh làng quê thanh bình, trong trẻo và trữ tình, trong khi 38% tác phẩm phản ánh vẻ đẹp thiên nhiên dữ dội gắn liền với hiện thực lao động vất vả và bối cảnh bom đạn của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Thứ tư, không gian nghệ thuật được phân bố hài hòa giữa không gian vi mô chiếm 55% gồm góc sân, mảnh vườn, gian bếp, và không gian vĩ mô chiếm 45% gồm dòng sông mở rộng, bầu trời bao la, tuyến đường hành quân của bộ đội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản tạo nên sự thành công vượt bậc của thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa nằm ở sự kết hợp hiếm có giữa năng khiếu thiên bẩm và trải nghiệm thực tế của một đứa trẻ lớn lên giữa lòng thôn quê thời chiến. Tác giả không đứng ở vị thế người lớn để mô phỏng hay dạy bảo trẻ em mà sáng tác bằng chính trực giác hồn nhiên của lứa tuổi lên 8. Khi so sánh với các tác giả cùng thời, nếu nhà thơ Võ Quảng nổi bật ở nhịp điệu đồng dao rộn rã thúc giục hành động, nhà thơ Phạm Hổ nghiêng về tính giáo huấn ngụ ngôn nhẹ nhàng, thì Trần Đăng Khoa tạo lập một thế giới thơ đậm chất trữ tình đồng quê với những quan sát sinh học vô cùng tinh tế.

Dữ liệu phân bố chuyên đề trong luận văn có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ tròn phản ánh tỷ lệ các phân nhóm chủ đề, trong đó nhóm phong cảnh làng quê chiếm 42%, nhóm sinh hoạt đời thường chiếm 30%, và nhóm thế giới loài vật chiếm 28%. Đồng thời, kết quả khảo sát nghệ thuật có thể được hệ thống hóa qua bảng ma trận tần suất các biện pháp tu từ, làm nổi bật tỷ trọng áp đảo của biện pháp nhân hóa với 68%, biện pháp so sánh liên tưởng độc đáo đạt 54%, và hệ thống từ láy tượng thanh, tượng hình đạt 46%.

Ý nghĩa lý luận của kết quả nghiên cứu khẳng định tính đúng đắn trong nhận định của các nhà phê bình uy tín khi xếp Trần Đăng Khoa là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của nền thơ thiếu nhi Việt Nam thế kỷ 20. Tác phẩm của ông vừa lưu giữ những giá trị văn hóa nông thôn truyền thống, vừa mở ra bài học sâu sắc về tinh thần hòa hợp giữa con người và thiên nhiên sinh thái, tạo tiền đề cho những phần thưởng cao quý mà tiêu biểu là Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1 năm 2001.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và thẩm mỹ từ kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 giải pháp thực tiễn có tính khả thi cao:

Thứ nhất, đổi mới phương pháp giảng dạy các tác phẩm thơ Trần Đăng Khoa trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Các cơ sở giáo dục cần chỉ đạo giáo viên tích hợp phương pháp dạy học trải nghiệm, hướng dẫn học sinh tiếp cận bài thơ từ góc nhìn thi pháp sinh thái và tâm lý lứa tuổi. Mục tiêu hành động nhằm nâng cao 25% khả năng cảm thụ thẩm mỹ và phát triển tư duy ngôn ngữ sáng tạo của học sinh trong giai đoạn từ năm 2024 đến năm 2026 do đội ngũ giáo viên phổ thông chủ trì thực hiện.

Thứ hai, số hóa và xây dựng nguồn học liệu điện tử đa phương tiện về thế giới sinh vật trong thơ thiếu nhi. Các nhà xuất bản và viện nghiên cứu sư phạm cần phối hợp thiết kế kho dữ liệu bài giảng số hóa 100% các văn bản thơ được giảng dạy trong sách giáo khoa, tích hợp video sinh cảnh thực tế, âm thanh tự nhiên và hình vẽ minh họa động. Dự án cần triển khai thực hiện trong lộ trình 3 năm từ năm 2025 đến năm 2027 do các viện nghiên cứu giáo dục và đơn vị công nghệ học tập phối hợp vận hành.

Thứ ba, mở rộng các dự án nghiên cứu dịch thuật và quảng bá văn học thiếu nhi Việt Nam ra thị trường quốc tế. Hội Nhà văn Việt Nam cùng các trường đại học chuyên ngữ cần chủ động biên dịch ít nhất 2 tuyển tập thơ thiếu nhi song ngữ chọn lọc của Trần Đăng Khoa sang tiếng Anh và tiếng Pháp, phấn đấu gia tăng 30% ấn phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam hiện diện tại các hội chợ sách quốc tế trong giai đoạn 2025 - 2030.

Thứ tư, phát động phong trào đọc sách sinh thái và thành lập các câu lạc bộ sáng tác văn học trẻ em tại các địa phương. Trung ương Đoàn và Hội đồng Đội các cấp cần tổ chức các trại sáng tác thường niên, hướng dẫn trẻ em quan sát thiên nhiên làng quê, đặt chỉ tiêu thu hút hơn 5.000 đội viên tham gia sinh hoạt định kỳ mỗi năm, bắt đầu triển khai đồng loạt từ quý 1 năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung đề án mang giá trị ứng dụng phong phú cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, giảng viên, học viên cao học và sinh viên các trường đại học sư phạm, khoa ngữ văn và văn hóa học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết thi pháp học chuyên sâu, hệ thống số liệu khảo sát tin cậy và phương pháp tiếp cận văn bản đa chiều, trở thành tài liệu tham khảo đắc lực cho hơn 20 chuyên đề môn học văn học thiếu nhi Việt Nam và các khóa luận tốt nghiệp.

Thứ hai, giáo viên giảng dạy môn Tiếng Việt và Ngữ văn tại 2 cấp học gồm bậc Tiểu học và bậc Trung học cơ sở. Thầy cô có thể khai thác các phân tích chi tiết về biện pháp tu từ, nghệ thuật miêu tả cảnh vật trong các bài thơ kinh điển như Hạt gạo làng ta, Đám ma bác Giun, Mẹ ốm để thiết kế giáo án tương tác, khơi gợi cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu lý luận, phê bình văn học và biên tập viên nhà xuất bản. Công trình mang đến cái nhìn hệ thống về sự nghiệp 50 năm thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa, cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực để xây dựng các công trình toàn tập, kỷ yếu khoa học hoặc tuyển tập phê bình chuyên đề.

Thứ tư, các tác giả sáng tác trẻ và các bậc phụ huynh học sinh. Nhóm bạn đọc này tìm thấy trong luận văn những gợi ý sâu sắc về cách thức thấu hiểu tâm lý trẻ thơ, phương pháp kích hoạt trí tưởng tượng và nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên, loài vật cho thế hệ mầm non tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận bức tranh thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa từ giác độ học thuật nào?

Công trình tiếp cận thiên nhiên dưới góc độ thi pháp học cấu trúc và tâm lý học tiếp nhận văn học trẻ em. Thiên nhiên không chỉ đóng vai trò phông nền cảnh vật mà được khảo sát như một hình tượng nghệ thuật độc lập, mang linh hồn và phản ánh trọn vẹn đời sống văn hóa nông thôn Bắc Bộ trong giai đoạn lịch sử 1965 - 1975.

Điểm độc đáo nhất trong nghệ thuật miêu tả thế giới loài vật của tác giả là gì?

Nét độc đáo cốt lõi là tư duy vật ngã đồng nhất xuất phát trực tiếp từ một đứa trẻ 8 tuổi. Trần Đăng Khoa không dùng cái nhìn người lớn để răn dạy mà đặt mình ngang hàng với muôn loài, biến các con vật trong bài thơ như Đám ma bác Giun thành những người bạn thực thụ với hơn 68% câu thơ vận dụng nghệ thuật nhân hóa sống động.

Tại sao thiên nhiên trong thơ của tác giả lại đan xen giữa vẻ đẹp thanh bình và hiện thực chiến tranh?

Bởi vì tuổi thơ của nhà thơ gắn liền với giai đoạn kháng chiến chống Mỹ ác liệt tại miền Bắc. Cảnh sắc làng Điền Trì vừa giữ nét êm đềm truyền thống của dòng sông Kinh Thầy, vừa mang dấu ấn thời đại với hình ảnh sương tan trên mũi súng và các hoạt động lao động sản xuất chi viện tiền tuyến của người nông dân.

Luận văn đã khảo sát và phân tích cụ thể trên những nguồn tài liệu thơ nào?

Đề án khảo sát hệ thống trên toàn bộ các tập thơ đã xuất bản, tập trung khai thác sâu 2 ấn bản trụ cột gồm tập thơ Góc sân và khoảng trời do Nhà xuất bản Văn học tái bản năm 2023 và Tuyển thơ Trần Đăng Khoa do Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành năm 2016 với quy mô hơn 120 tác phẩm.

Kết quả của đề tài có thể ứng dụng trực tiếp vào việc đổi mới giáo dục hiện nay như thế nào?

Đề tài cung cấp hệ thống ngữ liệu và định hướng phân tích tác phẩm văn học thiếu nhi theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Các giải pháp đề xuất giúp giáo viên phổ thông nâng cao khoảng 25% hiệu quả dạy học đọc hiểu văn bản thơ trữ tình cho học sinh.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa và phân tích sâu sắc bức tranh thiên nhiên cùng thế giới loài vật trong hơn 120 tác phẩm thơ thiếu nhi tiêu biểu của Trần Đăng Khoa.
  • Làm sáng tỏ các đặc trưng thi pháp nghệ thuật vượt trội với tỷ lệ sử dụng biện pháp nhân hóa đạt trên 68% và không gian nghệ thuật mang đậm dấu ấn làng quê Bắc Bộ.
  • Khẳng định vị thế tiên phong của tác giả như một hiện tượng thơ ca xuất sắc, đóng góp bền vững vào sự phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam suốt 50 năm qua.
  • Cung cấp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực, có giá trị ứng dụng cao cho công tác nghiên cứu học thuật và giảng dạy Ngữ văn tại các cấp học.
  • Đề xuất định hướng mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực phê bình sinh thái học văn học và đối sánh quốc tế trong kế hoạch nghiên cứu giai đoạn 2025 - 2028.

Học viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp toàn văn đề án thạc sĩ tại thư viện Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Thái Nguyên để phục vụ học tập và công tác chuyên môn.