Luận Văn Thạc Sĩ: Đặc Điểm Ngôn Ngữ Thơ Lục Bát Của Trần Đăng Khoa

Khám phá đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát của Trần Đăng Khoa trong luận văn thạc sĩ ngôn ngữ Việt Nam, phân tích sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. TS Vũ Kim Bảng
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát của Trần Đăng Khoa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Thơ và ngôn ngữ thơ
• 1.1.1.1. Khái niệm thơ
• 1.1.2. Đặc trưng ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.1. Bình diện ngữ âm - âm vị học
• 1.2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Nguồn dẫn liệu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.1. Phương pháp miêu tả
• 1.6.2. Thủ pháp phân loại, thống kê
• 1.6.3. Thủ pháp so sánh, đối chiếu
• 1.7. Đóng góp của luận văn
• 1.8. Bố cục của luận văn
• 2. VẦN VÀ NHỊP TRONG THƠ LỤC BÁT TRẦN ĐĂNG KHOA
• 3. ĐẶC ĐIỂM SỬ DỤNG TỪ VÀ CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TRONG THƠ LỤC BÁT CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ngôn ngữ thơ lục bát

Ngôn ngữ thơ lục bát là một trong những thể loại thơ truyền thống của Việt Nam, mang đậm bản sắc dân tộc. Thơ lục bát thường được sử dụng để diễn tả những cung bậc cảm xúc khác nhau trong tâm hồn con người. Trần Đăng Khoa, một nhà thơ nổi tiếng, đã sử dụng thể thơ này để sáng tác nhiều tác phẩm gắn liền với thiếu nhi. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích đặc điểm ngôn ngữ trong thơ lục bát của ông, đặc biệt là về mặt ngữ âm và từ vựng.

1.1. Khái niệm thơ lục bát

Thơ lục bát là thể thơ gồm hai câu, câu đầu sáu chữ và câu sau tám chữ. Thể thơ này có quy tắc gieo vần và nhịp điệu riêng, tạo nên sự hài hòa về âm thanh. Trần Đăng Khoa đã kế thừa và phát triển thể thơ này, mang đến những sáng tạo mới trong cách sử dụng ngôn ngữ và biện pháp tu từ.

1.2. Đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát

Ngôn ngữ thơ lục bát của Trần Đăng Khoa được đánh giá qua hai yếu tố chính: ngữ âm và từ vựng. Về ngữ âm, thơ lục bát của ông có sự hài hòa trong cách gieo vần và nhịp điệu. Về từ vựng, ông sử dụng nhiều lớp từ đặc thù như từ láy, từ chỉ màu sắc, và từ liên quan đến nông thôn Việt Nam.

II. Vần và nhịp trong thơ lục bát Trần Đăng Khoa

Vần và nhịp là hai yếu tố quan trọng tạo nên nhạc tính trong thơ lục bát. Trần Đăng Khoa đã sử dụng linh hoạt các loại vần và nhịp để tạo nên sự đa dạng trong thơ của mình. Luận văn thạc sĩ này phân tích chi tiết cách ông sử dụng vần và nhịp trong các tác phẩm lục bát.

2.1. Vần trong thơ lục bát

Vần trong thơ lục bát của Trần Đăng Khoa được phân loại theo vị trí gieo vần và mức độ hòa âm. Ông sử dụng nhiều loại vần khác nhau như vần chân, vần lưng, vần chính, và vần thông. Sự đa dạng trong cách gieo vần giúp thơ của ông có âm điệu phong phú và dễ đi vào lòng người.

2.2. Nhịp trong thơ lục bát

Nhịp điệu trong thơ lục bát của Trần Đăng Khoa được tạo nên bởi cách ngắt nhịp linh hoạt. Ông thường sử dụng nhịp chẵn và nhịp lẻ để tạo nên sự cân đối và hài hòa trong câu thơ. Nhịp điệu này không chỉ tạo nên tính nhạc mà còn góp phần thể hiện cảm xúc và tâm trạng của tác giả.

III. Đặc điểm sử dụng từ và biện pháp tu từ

Trần Đăng Khoa đã sử dụng nhiều lớp từ đặc thù và các biện pháp tu từ để làm phong phú nội dung thơ lục bát của mình. Luận văn thạc sĩ này phân tích cách ông sử dụng từ láy, từ chỉ màu sắc, và các biện pháp tu từ như so sánh, điệp ngữ.

3.1. Sử dụng từ láy

Từ láy là một trong những lớp từ được Trần Đăng Khoa sử dụng thường xuyên trong thơ lục bát. Ông sử dụng từ láy để tạo nên sự nhịp nhàng và gợi cảm xúc. Các từ láy trong thơ của ông thường mang tính chất tượng thanh và tượng hình, giúp người đọc dễ dàng hình dung và cảm nhận.

3.2. Biện pháp tu từ

Các biện pháp tu từ như so sánh và điệp ngữ được Trần Đăng Khoa sử dụng một cách hiệu quả. So sánh giúp làm nổi bật hình ảnh và ý nghĩa của câu thơ, trong khi điệp ngữ tạo nên sự nhấn mạnh và lặp lại, giúp thơ của ông có tính nhạc và dễ nhớ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ lục bát là một trong hai thể loại thơ truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, tồn tại và phát triển hàng trăm năm qua, thấm đẫm tâm hồn dân tộc qua các ca dao, đồng dao và bài ru con. Theo ước tính, thể thơ này vẫn giữ vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong thơ dành cho thiếu nhi. Tuy nhiên, các nghiên cứu ngôn ngữ học truyền thống chủ yếu tập trung vào lục bát ca dao xưa, còn thơ lục bát hiện đại với nhiều đổi mới về nội dung và hình thức vẫn chưa được khai thác sâu sắc. Nhà thơ Trần Đăng Khoa, với 52 bài thơ lục bát được khảo sát, là một trong những tác giả tiêu biểu của thơ lục bát hiện đại, nổi bật với phong cách sáng tạo trong vần, nhịp và sử dụng từ ngữ, đặc biệt phù hợp với thiếu nhi.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát của Trần Đăng Khoa, tập trung vào hai phương diện chính: hình thức (vần, nhịp) và nội dung (lớp từ, biện pháp tu từ). Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong 52 bài thơ lục bát được xuất bản trong tuyển tập năm 2018, với ý nghĩa thiết thực trong việc giảng dạy thơ lục bát ở các cấp tiểu học và mầm non, đồng thời góp phần làm rõ sức sống trường tồn của thể thơ dân tộc trong văn học đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học về đặc trưng ngôn ngữ thơ, bao gồm ba bình diện: ngữ âm, ngữ nghĩa và ngữ pháp. Về ngữ âm, nghiên cứu tập trung vào vần và nhịp thơ, hai yếu tố tạo nên tính nhạc và sự liên kết trong thơ lục bát. Vần thơ được phân loại theo vị trí (vần chân, vần lưng) và mức độ hòa âm (vần chính, vần thông, vần ép). Nhịp thơ được xem xét qua các kiểu ngắt nhịp truyền thống và biến thể, phản ánh cảm xúc và phong cách sáng tạo của tác giả. Về ngữ nghĩa, luận văn phân tích các lớp từ đặc thù như từ láy, từ chỉ màu sắc, từ liên quan đến nông thôn, đất nước, chiến tranh, cùng các biện pháp tu từ tiêu biểu như so sánh, điệp từ. Về ngữ pháp, nghiên cứu chú trọng đến cấu trúc câu thơ, sự đảo ngữ, câu vắt dòng nhằm làm rõ cách tổ chức ngôn ngữ trong thơ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là 52 bài thơ lục bát của Trần Đăng Khoa trong tuyển tập xuất bản năm 2018, với tổng cộng 643 câu thơ và 582 cặp vần được khảo sát. Cỡ mẫu đủ lớn để đảm bảo tính đại diện cho phong cách thơ của tác giả. Phương pháp miêu tả được sử dụng để phân tích chi tiết vần, nhịp, lớp từ và biện pháp tu từ. Phương pháp phân loại và thống kê giúp tổng hợp số liệu về tần suất xuất hiện các loại vần, nhịp và từ ngữ. Phương pháp so sánh đối chiếu được áp dụng để làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa thơ lục bát Trần Đăng Khoa với thơ lục bát truyền thống. Ngoài ra, các thao tác quy nạp, diễn dịch và phân tích ngôn ngữ học được sử dụng để giải thích và làm sáng tỏ các hiện tượng ngôn ngữ trong thơ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vần trong thơ lục bát Trần Đăng Khoa
   Qua khảo sát 582 cặp vần, vần lưng chiếm 54,1%, vần chân chiếm 45,9%. Về mức độ hòa âm, vần chính chiếm 56%, vần thông 41,1%, vần ép chỉ 2,9%. Điều này cho thấy tác giả chú trọng đến sự hòa âm cao, tạo nên âm điệu mượt mà, giàu tính nhạc cho thơ.

2. Nhịp trong thơ lục bát Trần Đăng Khoa
   Tác giả sử dụng đa dạng 17 kiểu nhịp khác nhau. Trong câu lục, nhịp 2/4 chiếm 48,8%, 2/2/2 chiếm 33,1%, 4/2 chiếm 13,2%. Trong câu bát, nhịp 4/4 chiếm 59%, 2/2/2/2 chiếm 15,8%, 2/4/2 chiếm 12,3%. Nhịp chẵn truyền thống chiếm ưu thế, tạo sự uyển chuyển, nhẹ nhàng, trong khi các nhịp lẻ và đối xứng trùng điệp xuất hiện với tần suất thấp, góp phần làm phong phú cảm xúc và phong cách thơ.

3. Sử dụng từ láy và lớp từ đặc thù
   Trong 52 bài thơ, 85% bài có sử dụng từ láy với 135 từ láy được thống kê. Từ láy bộ phận chiếm 62,2%, trong đó láy phụ âm đầu chiếm 43,7%, láy phần vần chiếm 18,5%, láy toàn phần chiếm 37,8%. Ngoài ra, tác giả sử dụng nhiều lớp từ liên quan đến màu sắc, nông thôn, đất nước và chiến tranh, tạo nên sự phong phú về nội dung và hình ảnh.

4. Biện pháp tu từ tiêu biểu
   So sánh và điệp từ là hai biện pháp tu từ được sử dụng phổ biến, góp phần tăng cường sức biểu cảm và nhấn mạnh ý nghĩa trong thơ. Việc vận dụng linh hoạt các biện pháp này giúp thơ lục bát của Trần Đăng Khoa vừa giữ được truyền thống vừa mang dấu ấn sáng tạo cá nhân.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố cân đối giữa vần lưng và vần chân cùng tỷ lệ cao của vần chính thể hiện sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy luật âm luật truyền thống, đồng thời cho thấy sự sáng tạo trong việc sử dụng vần thông để làm phong phú âm điệu. Nhịp điệu đa dạng, đặc biệt là sự kết hợp giữa nhịp chẵn truyền thống và các nhịp lẻ, phản ánh cảm xúc đa chiều và phong cách cá nhân của nhà thơ, phù hợp với đối tượng thiếu nhi mà ông hướng tới. Việc sử dụng từ láy và các lớp từ đặc thù không chỉ tạo nên âm hưởng sinh động mà còn góp phần xây dựng hình ảnh thơ gần gũi, giàu tính biểu cảm. So sánh với các nghiên cứu về thơ lục bát truyền thống, thơ Trần Đăng Khoa vừa kế thừa vừa đổi mới, làm nổi bật sức sống của thể thơ trong văn học hiện đại. Các biểu đồ và bảng số liệu minh họa rõ ràng sự phân bố vần, nhịp và từ ngữ, giúp người đọc dễ dàng hình dung đặc điểm ngôn ngữ thơ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại
   Đề nghị các trường tiểu học và mầm non tích hợp nội dung phân tích vần, nhịp và từ ngữ trong thơ lục bát của Trần Đăng Khoa vào chương trình giảng dạy nhằm nâng cao khả năng cảm thụ và sáng tạo thơ cho học sinh trong vòng 1-2 năm tới.

2. Phát triển tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu
   Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giáo viên biên soạn tài liệu tham khảo, bài giảng chi tiết về đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại, đặc biệt là thơ Trần Đăng Khoa, nhằm phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu trong 3 năm tới.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm về thơ lục bát hiện đại
   Các cơ quan văn hóa, giáo dục nên tổ chức các sự kiện chuyên đề để trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu về thơ lục bát hiện đại, tạo diễn đàn cho các nhà thơ, nhà nghiên cứu và giáo viên trong vòng 1 năm.

4. Khuyến khích sáng tác và phổ biến thơ lục bát cho thiếu nhi
   Các tổ chức văn học nghệ thuật cần hỗ trợ, khuyến khích các tác giả sáng tác thơ lục bát dành cho thiếu nhi, đồng thời phổ biến rộng rãi qua sách, báo, truyền hình nhằm giữ gìn và phát huy giá trị thể thơ trong cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học và mầm non
   Giúp nâng cao kỹ năng giảng dạy thơ lục bát, đặc biệt là thơ hiện đại, từ đó phát triển khả năng cảm thụ và sáng tạo thơ cho học sinh.

2. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học
   Cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết về đặc điểm ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về thể thơ và phong cách sáng tác.

3. Nhà thơ và tác giả sáng tác thơ thiếu nhi
   Tham khảo phong cách sử dụng vần, nhịp và từ ngữ trong thơ Trần Đăng Khoa để phát triển sáng tác phù hợp với đối tượng thiếu nhi.

4. Sinh viên ngành Ngôn ngữ và Văn học Việt Nam
   Hỗ trợ học tập, nghiên cứu chuyên sâu về thể thơ lục bát, đặc biệt là các khía cạnh ngôn ngữ học và nghệ thuật trong thơ hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Thơ lục bát có đặc điểm ngôn ngữ gì nổi bật?
   Thơ lục bát nổi bật với cấu trúc vần chân và vần lưng, nhịp điệu chẵn truyền thống, sử dụng từ láy và biện pháp tu từ như so sánh, điệp từ để tạo âm hưởng và biểu cảm đặc sắc.

2. Trần Đăng Khoa có điểm gì đặc biệt trong thơ lục bát?
   Ông sáng tạo trong việc sử dụng vần thông và các kiểu nhịp đa dạng, kết hợp từ ngữ đặc thù và biện pháp tu từ linh hoạt, tạo nên phong cách thơ gần gũi, dễ hiểu và giàu cảm xúc, đặc biệt phù hợp với thiếu nhi.

3. Vần chính, vần thông và vần ép khác nhau thế nào?
   Vần chính có độ hòa âm cao nhất với âm đầu, âm chính và âm cuối đồng nhất; vần thông có sự tương đồng âm chính hoặc âm cuối nhưng không hoàn toàn; vần ép có mức độ hòa âm thấp nhất, thường tạo hiệu quả phá cách trong thơ hiện đại.

4. Nhịp thơ lục bát truyền thống là gì?
   Nhịp truyền thống là nhịp chẵn như 2/2/2 trong câu lục và 2/2/2/2 hoặc 4/4 trong câu bát, tạo nên sự cân đối, uyển chuyển và dễ nhớ cho bài thơ.

5. Từ láy có vai trò gì trong thơ lục bát?
   Từ láy giúp tăng cường tính nhạc, sắc thái biểu cảm và tạo hình ảnh sinh động, góp phần làm phong phú ngôn ngữ thơ và thể hiện phong cách cá nhân của nhà thơ.

Kết luận

• Thơ lục bát Trần Đăng Khoa kế thừa truyền thống vần và nhịp, đồng thời sáng tạo đa dạng về hình thức và nội dung, tạo nên phong cách riêng biệt.
• Vần chính chiếm 56%, vần thông 41,1%, thể hiện sự hài hòa âm điệu và linh hoạt trong sáng tác.
• Nhịp chẵn truyền thống chiếm ưu thế, song các nhịp lẻ và đối xứng trùng điệp góp phần làm phong phú cảm xúc và tạo dấu ấn cá nhân.
• Sử dụng từ láy và các lớp từ đặc thù cùng biện pháp tu từ giúp thơ gần gũi, giàu hình ảnh và phù hợp với thiếu nhi.
• Nghiên cứu mở ra hướng phát triển giảng dạy và sáng tác thơ lục bát hiện đại, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị thể thơ dân tộc trong văn học đương đại.

Tiếp theo, cần triển khai các hoạt động ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và sáng tác, đồng thời mở rộng khảo sát các tác giả thơ lục bát hiện đại khác để có cái nhìn toàn diện hơn. Đề nghị các nhà nghiên cứu, giáo viên và tác giả quan tâm tiếp cận và vận dụng kết quả luận văn nhằm phát triển phong trào thơ lục bát trong cộng đồng.

Hãy cùng góp phần giữ gìn và phát huy vẻ đẹp của thơ lục bát Việt Nam qua những sáng tác và nghiên cứu sâu sắc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE Li THUYET LIEN QUAN DEN DE TAI 1. Thơ và ngôn ngữ thơ 1. Khái niệm thơ Thơ là một thể loại văn học ra đời từ rất sớm khi con người bắt đầu có những cảm nhận tỉnh tế về cuộc sống, về thế giới xung quanh,về cỏ cây, hoa lá, vạn vật. Qua hàng ngàn năm lịch sử cùng với thời gian thơ như dòng nước len lỏi vào sâu thắm tâm can, trái tim con người làm mềm hóa những tâm hồn cằn côi hướng con người tới Chân - Thiện - Mỹ.

Dưới đây là một số quan niệm của các nhà nghiên cứu về thơ: Mã Giang Lân: “Thơ là một thông báo thẩm mĩ trong đó kết hợp 4 yếu tố: Ý - Tình - Hình - Nhạc "[25]. Ö đây Mã Giang Lân muốn đề cao mối quan hệ khăng khít, hòa quyện giữa ý nghĩa, cảm xúc, hình ảnh và tính nhạc trong thơ. Phan Ngọc: “Thơ là cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ. phải cảm xúc, và phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức ngôn ngữ này ”[27].

Qua phát biêu “la” này, Phan Ngọc muốn đề cao giá trị của ngôn từ trong thơ. Ngôn từ trong thơ phải được chất lọc, gọt rũa để đạt tới sự kết tỉnh giữa cảm xúc và lý trí. Chế Lan Viên: “Thơ là một sản phẩm của tâm hôn, trí tuệ con người. Thơ phải xuất phát từ thực tại, tù đời sống, nhưng phải đi qua một tâm hỗn, một trí tuệ và khi đã đi qua như vậy, tâm hỗn, trí tuệ ấy phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể, càng độc đáo, càng hay ”[41].

Theo Chế Lan Viên thơ là kết tỉnh của tâm hồn và trí tuệ. Thơ phản ánh thực tại, tác động trở lại thực tại để tạo dấu ấn trong thực tại. Tóm lại trong quá trình vận động, phát triển của đời sống xã hội sẽ còn nhiều quan niệm mới về thơ ra đời. Tuy nhiên để tiện cho việc nghiên cứu chúng tôi xin dẫn ra định nghĩa về thơ trong cuốn 7 điển thuật ngữ văn học làm cơ sở triển khai đề tài: “Thơ jà hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu "[L7].

Đặc trưng ngôn ngữ thơ 1.L Bình diện ngữ âm - âm vị học Trước hết thơ là hình thức tổ chức ngôn ngữ đặc biệt mang thuộc tính thâm mĩ về ngữ âm. Nói đến thơ là nói đến các yếu tố nằm trong sự vận dụng nghệ thuật hình thức âm thanh ngôn ngữ. Đó là sự hoà phối về âm thanh, là ngắt dòng, ngắt nhịp, là sự hiệp vần. Các đơn vị âm thanh như nguyên âm, thanh điệu, phụ âm cùng với các thuộc tính âm thanh như cường độ, cao độ, trường độ góp phần tạo nên nhạc điệu cho thơ.

Tiếng Việt có số lượng thanh điệu phong phú (6 thanh); các thanh có phẩm chất về âm vực (cao/thấp) và đường nét (bằng phẳng /gãy); có số lượng nguyên âm và phụ âm đa dạng, số lượng lớn (13 nguyên âm đơn, 3 nguyên âm đôi, 22 phụ âm đầu, 8 4m cudi.) được khai thác và tổ chức trong thơ nhằm tạo tiết tấu, nhạc điệu cho thơ nên âm hưởng khi du đương trầm bồng, khi dìu đặt ngân nga. Khi khai thác nhạc tính trong thơ, ta cần chú ý đến những sự đối lập sau: đối lập về trầm bồng, khép/ mở của các nguyên âm làm đỉnh vần; đối lập về tắc- vang, tắc -điếc (vô thanh) giữa hai dãy phụ âm mũi và phụ âm tắc vô thanh trong các âm cuối kết vần; đối lập cao thấp, bằng/ trắc của các thanh điệu. Ngoài việc tổ chức các đơn vị âm thanh theo sự đối lập, vần và nhịp thơ cũng góp phần quan trọng tạo nên nhạc tính cho thơ ca. Như đã biết, phát ngôn bao giờ cũng phải thể hiện bằng một ngữ điệu.

Mỗi dòng thơ, câu thơ chứa trong bản thân nó một loại ngữ điệu đặc biệt, người ta gọi đó là nhạc thơ. Nhạc thơ được tạo nên bởi ba yếu tố chính là âm điệu, vần điệu và nhịp điệu. Tuỳ thuộc từng bài thơ cụ thể mà một trong ba yếu tố đó có vai trò nỗi bật hơn. Trong bất cứ bài thơ nào, vai trò của ba yếu tố này cùng được xác lập thì thi phẩm càng giàu nhạc điệu và ấn tượng ngữ nghĩa càng phụ thuộc nhiều hơn ấn tượng ngữ âm.

Về âm điệu, tính đối lập của âm tiết tiếng Việt được quy định bởi các thành phần cấu tạo nên chứ không phải đơn vị nào khác, là cơ sở tạo nên âm điệu trong thơ cách luật tiếng Việt. Âm điệu là một khái niệm được xác lập trong thế tương quan với vần điệu, nhịp điệu và thanh điệu (tức sự phối thanh). Về vần điệu, đây là khái niệm chưa có tính ồn định cao. Trước hết cần hiểu khái niệm vần trong âm tiết.

Âm tiết tiếng Việt bao gồm ba bộ phận độc lập: âm đầu, thanh điệu, và phần còn lại. Bộ phận thứ ba mang âm sắc chủ yếu của âm tiết. Nó là bộ phận đoạn tính duy nhất kết hợp với thanh điệu tạo nên vần thơ, nên tạm gọi là phần vần. Như vậy, phần vần của âm tiết (cùng với thanh điệu) là yếu tố quan trọng nhất tạo nên vần thơ.

Vần thơ có thê được hiểu như sợi dây ràng buộc các dòng thơ lại với nhau. Vần thơ là do nhu cầu thực sự của tâm hồn muốn nhìn thấy mình được biểu lộ rõ ràng hơn, có sự vang động đều đặn. Vần là yếu tố quan trọng tạo nên sự hòa âm giữa các câu thơ. Dù hiểu theo cách nào, vần luôn là yếu tố quan trọng tạo nên sự hòa âm giữa các câu thơ, dòng thơ.

Dựa vào thanh điệu, người ta chia vần thơ thành vần trắc (âm tiết có thanh sắc, ngã, hỏi, nặng) bao gồm nhóm trắc thường (âm tiết có thanh hỏi, thanh ngã, thanh sắc và thanh nặng và nhóm trắc nhập (âm tiết có các âm cuối p, t, ch, c mang thanh sắc và thanh nặng) và vần bằng (âm tiết có thanh ngang và thanh huyền). Dựa vào vị trí hiệp vần ta có vần chân (vần liền, vần cách, vần ôm) và vần lưng. Dựa vào mức độ hòa âm giữa các âm tiết, ta có vần chính, vần thông và vần ép. Dựa vào cách kết thúc âm tiết tham gia hiệp vần có vần mở (vần đơn), vần nửa mở, vần nửa khép, vần khép (vần phức).

Về nhịp điệu giao tiếp thông thường được hình thành từ tính phân phối ngữ nghĩa. Có thể hiểu nhịp điệu là cái được nhận thức thông qua toàn bộ sự lặp lại có tính chu kì, cách quãng hoặc luân phiên theo thời gian của những chỗ ngừng nghỉ, chỗ ngắt hơi trên những đơn vị cơ bản như câu thơ (dòng thơ), khô thơ, thậm chí đoạn thơ. Tùy từng thể thơ mà có cách ngắt nhịp khác nhau và có cả su chi phối của cá tính sáng tạo của nhà thơ. Thơ tự do phù hợp với sự tự do trong tâm hồn.

Vì vậy, sự ngắt nhịp trong thơ tự do rất phong phú và đa dạng. Yếu tố tạo nên nhịp điệu là những chỗ ngừng nghỉ 10 trong sự phân bố mà chưa theo sự chế định của thể thơ hoặc sự biến thiên đa dạng của cảm xúc, thi hứng. Chuỗi âm thanh của lời thơ được chia tách thành những đơn vị tiết tấu, tức là ngắt hơi nhỏ nhất và ngừng hơi. Sự ngắt nhịp ngoài sự chỉ phối của cú pháp, cảm xúc còn có sự chi phối của vần thơ, tạo nên tính nhạc cho lời thơ.

Cách ngắt nhịp, tạo nhịp trong thơ đa dạng, muôn màu, tuỳ câu, tuỳ khô, tuỳ bài thơ cụ thể. Nhịp là yếu tố cơ bản, là xương sống của bài thơ và là tiền đề cho hiện tượng hiệp vần trong thơ. Tính nhạc là đặc trưng quan trọng của thơ trong sự phân biệt với ngôn ngữ văn xuôi. Bình diện ngữ nghĩa Trong thơ ngôn ngữ cô đọng, từ ngữ và hình ảnh đa nghĩa, súc tích.

Mỗi từ ngữ khi được đưa vào thơ đều đã trải qua cân nhắc lựa chọn của tác giả và được đặt vào những vị trí nhất định. Nhà thơ phải chấp nhận một thứ lao động khổ sai, nhọc nhằn vì Thơ là một lạng cảm xúc cộng với một tạ mồ hôi. Khi các chữ của nhà thơ được viết ra từ những rung động của tâm hồn, từ nhịp đập của trái tim thì cũng làm cho trai tim người đọc rung động theo. Như vậy, thơ không phải là có sẵn ý nghĩa, thơ trước hết là sự rung động.

Vậy là ngữ nghĩa trong thơ phong phú hơn nhiều so với ngữ nghĩa trong văn xuôi và có sự khác biệt với ngữ nghĩa trong ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày. Ngữ nghĩa và ngữ âm là hai mặt cơ bản cấu thành tác phẩm thi ca. Dù âm thanh và ý nghĩa trong thơ được nghiên cứu một cách độc lập thì hai bình diện này bao giờ cũng được bao hàm một cách tất yếu. Bởi vì sự tương đồng giữa các âm thanh được chiếu lên chuỗi tiết tấu như là nguyên lí cấu thành nó thế nào cũng bao hàm tính tương đồng ngữ nghĩa.

Bình diện ngữ pháp Trong ngôn ngữ thơ, nếu như bình diện ngữ âm tương liên với bình diện ngữ nghĩa thì bình diện ngữ âm cũng có quan hệ với ngữ pháp. Sự lặp lại một hình tượng ngữ pháp cùng với sự lặp lại một hình tượng ngữ âm là nguyên tắc cấu tạo của một tác phẩm thơ. Đôi khi những tương phản trên bình 11 diện tổ chức ngữ pháp đã tạo áp lực đối với việc phân chia bài thơ thành những khổ thơ hoặc những phần của khổ thơ như câu thơ (dòng thơ). Đi vào cụ thể về phương diện ngữ pháp, câu thơ, đòng thơ không hoàn toàn trùng nhau.

Có những câu thơ bao gồm nhiều dòng thơ, ngược lại, cũng có những dòng thơ chứa nhiều câu thơ. Nhà thơ có thể sử dụng nhiều kiểu câu bất thường về cú pháp như đảo ngữ, tách câu, câu vắt dòng, câu trùng điệp. mà không ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận văn bản, trái lại chính những bất thường về cú pháp lại tạo nên những giá trị mới, ý nghĩa mới cho ngôn từ thi ca. Sử dụng các kiểu câu bất thường về cú pháp có khả năng vô tận trong việc truyền tải những trạng thái tỉnh tế, bí 4n trong thế giới nội tâm con người, giúp nhà thơ diễn đạt được những thành phần ngữ nghĩa đa dạng trong sự hữu hạn về số lượng câu chữ.