Nghiên cứu Vận hành & Phát triển TTCK Phái sinh Việt Nam - Nguyễn Tuấn Anh

Luận văn thạc sĩ phân tích vận hành, phát triển thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam. Đánh giá thực trạng, đề xuất giải pháp tối ưu.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Văn Hải
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế tài chính, Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên cứu việc vận hành và phát triển Thị trường Chứng khoán Phái sinh tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Kinh tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh VN Bức Tranh Mới

Thị trường Chứng khoán Phái sinh (TTCKPS) Việt Nam là một thị trường bậc cao, mới đi vào hoạt động và được quan tâm đặc biệt. TTCKPS ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư (NĐT) về một kênh bảo hiểm giá cả khi giao dịch trên Thị trường Chứng khoán (TTCK). Sự hoàn thiện và phát triển TTCKPS tạo ra một thị trường có nhiều công cụ giúp bảo hiểm rủi ro biến động giá, cung cấp thông tin minh bạch và là kênh đầu tư hấp dẫn cho nhiều đối tượng quan tâm. Theo Robert L. Mcdonald (2017), chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính có giá trị được xác định bởi giá của hàng hóa khác. TTCKPS được xem là thị trường phái sinh Việt Nam còn non trẻ nhưng đầy tiềm năng.

1.1. Vai trò của Chứng khoán Phái sinh Phòng ngừa và Đầu tư

Chức năng chính của chứng khoán phái sinh là phòng ngừa rủi ro, cho phép nhà đầu tư giảm thiểu tác động tiêu cực từ biến động giá cả. Ngoài ra, chứng khoán phái sinh còn cung cấp cơ hội đầu tư với đòn bẩy cao, giúp gia tăng lợi nhuận tiềm năng nhưng cũng đi kèm với rủi ro lớn hơn. Việc đầu tư chứng khoán phái sinh cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên khả năng chấp nhận rủi ro và kiến thức thị trường của nhà đầu tư.

1.2. Các Sản Phẩm Phái Sinh Cơ Bản Hợp đồng Tương lai Quyền Chọn

Các sản phẩm phái sinh phổ biến trên thị trường phái sinh Việt Nam bao gồm hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn. Hợp đồng tương lai là thỏa thuận mua bán tài sản ở một mức giá định trước tại một thời điểm trong tương lai. Hợp đồng quyền chọn cho phép người mua quyền được mua hoặc bán tài sản ở một mức giá định trước trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng không bắt buộc phải thực hiện quyền này.

II. Phân Tích Thực Trạng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Hiện Nay

Thị trường Chứng khoán Phái sinh Việt Nam chính thức ra mắt vào ngày 10/8/2017. Hiện tại, sản phẩm chính được giao dịch là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. TTCKPS Việt Nam được tổ chức theo mô hình tập trung, hoạt động thống nhất dưới sự quản lý của Nhà nước, với Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) là đơn vị tổ chức giao dịch và Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) là đơn vị thực hiện bù trừ, thanh toán. VSD đóng vai trò trung tâm thanh toán bù trừ theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) trên thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam.

2.1. Cấu Trúc Thị Trường HNX VSD và Thành Viên Thị Trường

Cơ sở hạ tầng thị trường phái sinh bao gồm các thành viên giao dịch, thành viên bù trừ và ngân hàng thanh toán. Các thành viên giao dịch cung cấp dịch vụ môi giới, tư vấn cho nhà đầu tư. Các thành viên bù trừ đảm bảo thanh toán giao dịch và quản lý rủi ro. Ngân hàng thanh toán thực hiện hạch toán và chuyển khoản cho các tài khoản giao dịch sản phẩm phái sinh. UBCKNN đã chấp thuận VietinBank là ngân hàng thanh toán đối với giao dịch chứng khoán phái sinh.

2.2. Hoạt Động Giao Dịch Tăng Trưởng Khối Lượng và Sự Tham Gia của NĐT

Hoạt động giao dịch trên thị trường chứng khoán phái sinh ngày càng tăng trưởng. Khối lượng giao dịch hợp đồng tương lai chỉ số VN30 liên tục tăng qua các tháng, cho thấy sự quan tâm của nhà đầu tư đối với sản phẩm phái sinh. Số lượng nhà đầu tư tham gia thị trường cũng tăng lên đáng kể, bao gồm cả nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư tổ chức.

III. Những Vấn Đề Còn Tồn Tại Của Thị Trường Phái Sinh Việt Nam

Mặc dù có những bước phát triển ban đầu, thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề chính bao gồm: số lượng sản phẩm phái sinh còn hạn chế, thanh khoản chưa cao ở một số kỳ hạn, cơ sở nhà đầu tư còn hẹp, quy định pháp lý chưa hoàn thiện và hệ thống quản lý rủi ro cần được nâng cao.

3.1. Thiếu Đa Dạng Sản Phẩm VN30 và Hạn Chế Lựa Chọn

Hiện tại, sản phẩm phái sinh duy nhất được giao dịch là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Việc thiếu các sản phẩm khác như hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ, hợp đồng tương lai chỉ số HNX30 hạn chế khả năng phòng ngừa rủi ro và đầu tư của nhà đầu tư.

3.2. Thanh Khoản và Hiệu Quả Thị Trường Vấn Đề Cần Cải Thiện

Thanh khoản thị trường phái sinh chưa cao ở một số kỳ hạn, đặc biệt là các kỳ hạn xa. Điều này có thể gây khó khăn cho nhà đầu tư khi muốn đóng vị thế hoặc điều chỉnh danh mục. Hiệu quả thị trường phái sinh cũng cần được cải thiện để giá sản phẩm phái sinh phản ánh chính xác giá trị tài sản cơ sở.

3.3. Khung pháp lý chưa hoàn thiện tiềm ẩn rủi ro

Khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh cần được hoàn thiện và đồng bộ để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả. Các quy định về quản lý rủi ro, giám sát giao dịch và xử lý vi phạm cần được cụ thể hóa để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và đảm bảo sự ổn định của thị trường.

IV. Giải Pháp Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Bền Vững

Để thúc đẩy phát triển thị trường chứng khoán phái sinh, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về sản phẩm, hạ tầng, pháp lý và nhà đầu tư. Các giải pháp này cần được triển khai một cách bài bản, có lộ trình rõ ràng và phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường Việt Nam.

4.1. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Phái Sinh Mở Rộng Cơ Hội Đầu Tư

Cần đa dạng hóa các sản phẩm phái sinh, bao gồm hợp đồng quyền chọn chỉ số VN30, hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ, hợp đồng tương lai chỉ số HNX30, và các sản phẩm phái sinh dựa trên các tài sản cơ sở khác như cổ phiếu đơn lẻ, hàng hóa. Việc đa dạng hóa sản phẩm phái sinh sẽ thu hút thêm nhà đầu tư và tăng thanh khoản thị trường phái sinh.

4.2. Nâng Cấp Hạ Tầng Giao Dịch Đảm Bảo Vận Hành Thông Suốt

Cần nâng cấp cơ sở hạ tầng thị trường phái sinh, bao gồm hệ thống giao dịch, hệ thống thanh toán bù trừ và hệ thống quản lý rủi ro. Hệ thống giao dịch cần đáp ứng yêu cầu về tốc độ, tính ổn định và khả năng mở rộng. Hệ thống thanh toán bù trừ cần đảm bảo an toàn, hiệu quả và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Hệ thống quản lý rủi ro cần được tăng cường để giám sát và kiểm soát các rủi ro tiềm ẩn.

4.3. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Tạo Môi Trường Đầu Tư An Toàn

Cần hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh, bao gồm các quy định về điều kiện tham gia thị trường, giao dịch, thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro, giám sát giao dịch và xử lý vi phạm. Khung pháp lý cần được xây dựng một cách minh bạch, rõ ràng và phù hợp với thông lệ quốc tế.

V. Vai Trò Nhà Đầu Tư Trong Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh

Nhà đầu tư đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của TTCKPS. Cần nâng cao nhận thức, kiến thức và kỹ năng cho nhà đầu tư về chứng khoán phái sinh. Đồng thời, cần khuyến khích các nhà đầu tư tổ chức tham gia thị trường để tăng tính chuyên nghiệp và ổn định.

5.1. Đào Tạo Nhà Đầu Tư Nâng Cao Kiến Thức và Kỹ Năng Giao Dịch

Cần tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo, khóa học về chứng khoán phái sinh cho nhà đầu tư, giúp họ hiểu rõ về các sản phẩm, cơ chế giao dịch, rủi ro và cơ hội trên thị trường. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với từng đối tượng nhà đầu tư, từ người mới bắt đầu đến nhà đầu tư chuyên nghiệp.

5.2. Khuyến Khích Nhà Đầu Tư Tổ Chức Tăng Tính Chuyên Nghiệp

Cần tạo điều kiện thuận lợi để các nhà đầu tư tổ chức như quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm, ngân hàng thương mại tham gia thị trường chứng khoán phái sinh. Sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức sẽ giúp tăng tính chuyên nghiệp, thanh khoản và ổn định của thị trường.

VI. Tương Lai Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tiềm Năng Phát Triển

Thị trường Chứng khoán Phái sinh Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Với sự hoàn thiện về hạ tầng, pháp lý và sản phẩm, TTCKPS sẽ trở thành một kênh đầu tư và phòng ngừa rủi ro quan trọng cho nền kinh tế.

6.1. Hội Nhập Quốc Tế Tiếp Cận Chuẩn Mực và Thông Lệ Tốt Nhất

Cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các thị trường phát triển trên thế giới để nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam.

6.2. Phát Triển Bền Vững Đảm Bảo An Toàn và Hiệu Quả

Cần tập trung vào phát triển thị trường chứng khoán phái sinh một cách bền vững, đảm bảo an toàn, hiệu quả và minh bạch, góp phần vào sự phát triển chung của thị trường tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 giới thiệu ba TTCKPS trên thế giới bao gồm TTCKPS Singapore, TTCKPS Hàn Quốc, TTCKPS Trung Quốc. Bên cạnh phân tích các điểm mạnh điểm yếu của từng thị trường, các sự cố trên từng thị trường mắc phải từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.1 TỔNG QUAN VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1 Chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Theo Robert L. Mcdonald (2017, trang 23) cho rằng: “Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính có giá trị được xác định bới giá cả của hàng hóa khác”. Chứng khoán Phái sinh có dạng hợp đồng tài chính trong đó quy định quyền lợi và/hoặc nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng đối với việc thanh toán hoặc/và chuyển giao tài sản cơ sở với một mức giá đuợc thỏa thuận truớc vào một thời điểm nhất định trong tương lai.2 Tài sản cơ sở Mỗi công cụ chứng khoán phái sinh đều được phát hành trên cơ sở một loại tài sản tài chính nào đó.

Tài sản mà giá của các công cụ chứng khoán phái sinh phụ thuộc vào được gọi là tài sản cơ sở. “Tài sản cơ sở là chứng khoán và các tài sản khác được sử dụng làm cơ sở để xác định giá trị chứng khoán phái sinh”. Tài sản cơ sở được chia làm hai (02) dạng chính: – Hàng hóa: download by : [e-mail] 2 + Thực phẩm/nông sản ( ngũ cốc, thịt, cà phê, hồ tiêu v.) + Kim loại (vàng, bạc, kẽm, v.v…) + Năng lượng (khí đốt, dầu, v.v…) + Khác (thời tiết, kết quả bầu cử, v.v…) – Công cụ tài chính: + Cổ phiếu (Chỉ số cổ phiếu, cổ phiếu đơn lẻ) + Trái phiếu (trái phiếu CP, Trái phiếu chính quyền địa phương, Trái phiếu Doanh nghiệp) + Lãi suất (lãi suất ngân hàng, lãi suất ngoại tệ) + Tiền tệ (USD, Yên Nhật, Euro, v.) + Chứng khoán Phái sinh 1.3 Các sản phẩm chứng khoán phái sinh Chứng khoán Phái sinh được chia thành 04 loại chính:  Hợp đồng Kỳ hạn (HĐKH): HĐKH là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên tham gia về việc mua và bán một loại tài sản tại một thời điểm nhất định trong tương lai với mức giá được xác định trước tại ngày thực hiện giao dịch. HĐKH cho biết trước về: + Loại hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là gì; + Khối lượng hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là bao nhiêu; + Thời điểm diễn ra giao dịch đó; + Giá giao dịch.

Hợp đồng Kỳ hạn là một thoả thuận giữa hai bên về việc mua hay bán một tài sản nào đó vào một thời điểm định trước trong tương lai. Do vậy, trong loại hợp đồng này, ngày ký kết và ngày giao hàng là hoàn toàn tách biệt nhau. Hai bên chịu sự ràng buộc pháp lý chặt chẽ phải thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, trừ khi cả hai bên thoả thuận hủy hợp đồng. Hiếm có 2 HĐKH nào có tất cả nội dung điều khoản trong hợp đồng giống hệt nhau.

Với tính chất song phương như vậy, HĐKH có 02 nhược điểm chính: download by : [e-mail] 3 (1) Sau khi tham gia hợp đồng, nếu nhà đầu tư có ý định thoát khỏi các quyền lợi/nghĩa vụ với đối tác, nhà đầu tư sẽ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bên thứ 3 để chuyển giao hợp đồng. (2) Nhà đầu tư sẽ phải hứng chịu toàn bộ rủi ro trong trường hợp đối tác của hợp đồng không thực hiện các nghĩa vụ đã được quy định tại hợp đồng. Việc tham gia hợp đồng có thể đi kèm với các khoản chi phí không nhỏ liên quan đến việc giám sát nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý khi đối tác không thực hiện hợp đồng. HĐKH là một loại CKPS có lịch sử phát triển lâu đời và được nhiều đối tượng sử dụng làm công cụ phòng hộ rủi ro.

Tuy nhiên, trước nhu cầu của thị trường, sản phẩm Hợp đồng tương lai (HĐTL) đã được ra đời để khắc phục các nhược điểm trên.  Hợp đồng Tương lai HĐTL là một dạng hợp đồng kỳ hạn đã được chuẩn hóa, niêm yết và giao dịch tại thị trường tập trung. Đặc điểm của hợp đồng tương lai  Tính chuẩn hóa Hợp đồng tương lai là một công cụ được niêm yết và giao dịch trên sở giao dịch chứng khoán phái sinh. Vì vậy, các điều khoản của hợp đồng đều được chuẩn hóa.

Cụ thể, sở giao dịch nơi niêm yết hợp đồng tương lai sẽ quy định cụ thể các nội dung chi tiết của một hợp đồng, như: loại và chất lượng tài sản cơ sở, quy mô của hợp đồng (số lượng tài sản cơ sở giao dịch tương ứng với một hợp đồng), cách thức giao - nhận cũng như thanh toán giữa hai bên khi hợp đồng đáo hạn.  Tính chất cam kết về việc thực hiện nghĩa vụ trong tương lai Khi tham gia vào một giao dịch hợp đồng tương lai, cả hai bên giữ vị thế mua và bán của hợp đồng đều bị ràng buộc bởi những quyền và nghĩa vụ nhất định. Cụ thể, khi hợp đồng tương lai đáo hạn, bên bán của hợp đồng có nghĩa vụ giao một khối lượng tài sản cơ sở xác định cho bên mua và có quyền được nhận tiền từ bên mua. Ngược lại, bên mua của hợp đồng có nghĩa vụ trả tiền theo thỏa thuận trong hợp đồng và có quyền nhận tài sản chuyển giao từ bên bán.

 Các bên tham gia giao dịch hợp đồng tương lai phải đáp ứng yêu cầu ký quỹ download by : [e-mail] 4 Trên thị trường hợp đồng tương lai, ký quỹ là biện pháp bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ mang tính bắt buộc theo hợp đồng đối với cả bên mua và bên bán khi hợp đồng được thanh toán. Nhà đầu tư tham gia thị trường này phải đáp ứng các yêu cầu về ký quỹ do sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ quy định cụ thể cho từng loại hợp đồng tương lai.  Hợp đồng Quyền chọn (HĐQC) HĐQC là thỏa thuận pháp lý trong đó một bên có quyền yêu cầu thực hiện và bên kia có nghĩa vụ phải mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở theo mức giá đã được xác định trước tại hợp đồng trong một khoảng thời gian hoặc tại một thời điểm nhất định trong tương lai. HĐQC quy định quyền và nghĩa vụ của người bán và người mua: Người mua: Phải trả phí ký kết hợp đồng.

Có quyền thực hiện hay không thực hiện sao cho có lợi cho mình nhất Người bán: Được nhận phí ký kết hợp đồng. Luôn luôn có nghĩa vụ với người mua. Hợp đồng quyền chọn có 2 loại đó là quyền chọn mua (Call Options) và quyền chọn bán (Put Options). -Quyền chọn mua (Call Options): Người mua quyền chọn mua sẽ phải trả cho người bán quyền chọn mua một khoản phí gọi là phí quyền chọn.

Người mua quyền chọn mua sẽ có quyền được mua một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện được thỏa thuận ban đầu. Người bán quyền chọn mua nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải bán một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn mua yêu cầu thực hiện quyền. -Quyền chọn bán (Put Options): Người mua quyền chọn bán sẽ phải trả cho người bán quyền chọn bán một khoản phí gọi là phí quyền chọn. Người mua quyền chọn bán sẽ có quyền được bán một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện đã thỏa thuận ban đầu.

Người bán quyền chọn bán nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải mua một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn bán yêu cầu thực hiện quyền. Nội dung so sánh quyền và nghĩa vụ của các bên tham giao giao dịch quyền download by : [e-mail] 5 chọn được trình bày trong bảng 1.1: So sánh quyền chọn mua và quyền chọn bán Quyền chọn bán Quyền chọn mua Người mua Người bán Người mua Người bán Có quyền Có nghĩa vụ Có quyền Có nghĩa vụ Phải trả phí Được nhận phí Phải trả phí Được nhận phí Lợi nhuận Lợi nhuận giới Lợi nhuận bị giới hạn Lợi nhuận bị giới hạn không bị giới hạn ở mức phí được nhận ở mức phí được nhận hạn Lỗ có giới hạn Lỗ có giới hạn bằng với mức Lỗ giới hạn bằng với mức Lỗ không giới hạn phí đã trả phí đã trả Nguồn: Tổng hợp của tác giả Có 2 kiểu hợp đồng quyền chọn thường gặp: kiểu Châu Âu và kiểu Mỹ. -Kiểu Châu Âu: người mua quyền chỉ cho phép thực hiện quyền tại ngày đáo hạn. -Kiểu Mỹ: người mua quyền có quyền thực hiện quyền của mình tại bất kỳ thời điểm nào trước ngày đáo hạn.

 Hợp đồng Hoán đổi (HĐHĐ) HĐHĐ là một thỏa thuận pháp lý trong đó hai bên cam kết hoán đổi dòng tiền của một công cụ tài chính của một bên với dòng tiền của công cụ tài chính của bên còn lại trog một khoảng thời gian nhất định. Tương tự như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi cũng mang nặng tính chất cá nhân dựa theo sự thỏa thuận và thống nhất của song phương.2 Thị trường chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Bùi Nguyên Hoàn (2013, trang 7) cho rằng: “Thị trường phái sinh là thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh”. Dựa theo vai trò của Tổ thức thanh toán bù trừ CKPS, TTCKPS được phân khúc thành: - Thị trường OTC giao dịch song phương: là thị trường phi tập trung trong đó các đối tác giao dịch thực hiện giao dịch và bù trừ trực tiếp với nhau download by : [e-mail] 6 - Thị trường OTC có sự tham gia của Đối tác bù trừ trung tâm (CCP): giao dịch phi tập trung nhưng thực hiện bù trừ tập trung thông qua CCP. - Thị trường giao dịch tập trung trên Sở giao dịch: cả hai giai đoạn giao dịch và bù trừ được thực hiện thông qua Sở giao dịch và CCP.

Đặc điểm Thị trường tập trung (SGDCK): điều khoản hợp đồng được SGDCK và trung tâm thanh toán bù trừ xây dựng Thị trường phi tập trung (OTC): điều khoản hợp đồng xây dựng dựa trên thỏa thuận hai bên, khó mua đi/bán lại hợp đồng hơn Một số sản phẩm nổi bật trên thị trường chứng khoán phái sinh TÀI SẢN CƠ SỞ Cổ phiếu Chỉ số CP Trái phiếu Ngoại hối Lãi suất HĐTL HĐQC HĐHĐ HĐKH THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH HĐQC HĐTL HĐTL HĐQC HĐQC HĐ Hoán Cổ chỉ số trái lãi suất chỉ số đổi ngoại phiếu phiếu hối. Nguồn: Tổng hợp của tác giả Sơ đồ 1.1: Các sản phẩm trên thị trường chứng khoán phái sinh 1.2 Thành viên của thị trường chứng khoán phái sinh Trong một thị trường bất kỳ luôn luôn có 3 thành phần chính: Người bán, người mua và người quy định thị trường.