Chương 1: Huyền thoại và huyền thoại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Chương 2: Huyền thoại trong cốt truyện và nhân vật Chương 3: Không gian và thời gian huyền thoại 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: HUYỀN THOẠI VÀ HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1. Khái niệm huyền thoại Huyền thoại là một thuật ngữ xuất hiện từ xa xưa và nội hàm của nó thay đổi không ngừng theo chiều dài lịch sử. Huyền thoại được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau do bắt nguồn từ những quan điểm khác nhau về chức năng của huyền thoại hoặc bắt nguồn từ những quan niệm đa dạng về mối quan hệ giữa huyền thoại với tôn giáo nghệ thuật, triết học, nghi lễ. Các nhà nghiên cứu chia huyền thoại thành hai nhóm chính là hệ huyền thoại của các nền văn minh cổ đại: Hy Lạp, La Mã cổ đại, Ai Cập… và huyền thoại của các nhóm cộng đồng nguyên thủy.Menletinsky trong cuốn Thi pháp của huyền thoại cho rằng: “Huyền thoại đôi khi mang tính chất của truyện cổ tích, thần thoại hoặc truyền thuyết địa phương và không chỉ kể về các vị thần mà còn kể về các anh hùng : nhiều người trong đó thậm chí còn có nguyên mẫu trong lịch sử.” (57; tr233) Henri Benac trong Dẫn giải ý tưởng văn chương, ở mục từ huyền thoại đã đưa ra nhiều cách hiểu khác nhau về huyền thoại: huyền thoại có thể là “một câu chuyện hoang đường”, “ thể hiện một tư tưởng triết học.”(8; tr 582) Phùng Văn Tửu trong Tiểu thuyết Pháp hiện đại, những tìm tòi đổi mới cho rằng: “Có thể nói một cách khái quát huyền thoại là những hình tượng gián tiếp, có tầm khái quát lớn và lung linh đa nghĩa.
Nó là hình ảnh tượng trưng với quy mô lớn hơn cả về bề rộng lẫn bề sâu.” (88; tr214) Từ điển thuật ngữ văn học đồng nhất thần thoại với huyền thoại: “thần thoại còn gọi là huyền thoại… Đó là toàn bộ những truyện hoang đường về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kỳ, siêu nhiên.” (61) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở nước ta, myth được dịch sang tiếng Việt tồn tại hai thuật ngữ song song là huyền thoại và thần thoại. Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa thần thoại thì nó chỉ là một thể loại của văn học dân gian chỉ những câu chuyện kể về thế giới cổ xưa còn huyền thoại là thần thoại được viết theo kiểu mới đưa vào nhiều ý nghĩa và nội dung hiện đại theo chủ quan của nhà văn. Điều này không đúng với cách sử dụng thuật ngữ myth trên thế giới. Chúng tôi nhận thấy nội hàm khái niệm huyền thoại được hiểu theo ba hướng dưới đây: Hướng thứ nhất, huyền thoại (tiếng Anh: myth; tiếng Pháp: mythe; tiếng Nga: mif) bắt nguồn từ“mythos” trong tiếng Hi Lạp.
“Mythos” có nghĩa đen là lời, lời nói, câu chuyện. Đặc điểm cần chú ý khi nhắc tới “mythos” là tính mơ hồ.Dal trong cuốn Từ điển giải thích tiếng Nga cho rằng: “huyền thoại là lĩnh vực của cái phi thường, kỳ lạ, hoang đường. Trong khoa học về huyền thoại, thuật ngữ này được định nghĩa là những truyện kể thiêng liêng, giải thích quá trình hình thành và phát triển của nhân loại. Huyền thoại có kì ảo, thần kì nhưng đó không phải là tất cả mà huyền thoại còn mang những đặc điểm của riêng.
Nội hàm của khái niệm huyền thoại rộng hơn kì ảo. Huyền thoại là một kiểu tư duy nghệ thuật còn kì ảo thiên về thủ pháp. Hướng thứ hai đồng nhất hoặc bị ghép khái niệm huyền thoại với khái niệm truyện cổ tích (fairy tales) và truyền thuyết (legend) – những thể loại của văn học dân gian. Dù gọi theo cách nào thì các khái niệm ấy đã gợi lên tính thiêng liêng, kỳ ảo, ma quái.
Huyền thoại là khái niệm được mở rộng không chỉ là các câu chuyện cổ xưa mà còn có cả huyền thoại hiện đại và tương lai. Truyện cổ tích có mối quan hệ mật thiết với huyền thoại ở nhiều khía cạnh. Trong Thi pháp của huyền thoại E.Menletinsky đã khẳng định: “Sự phân biệt chủ yếu ở đây diễn ra theo tuyến hiêng liêng/không thiêng liêng và tính chân xác nghiêm ngặt/tính chân xác không nghiêm ngặt, chứ hoàn toàn không 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể có những sự khác nhau về cấu trúc… truyện cổ tích mới là “văn học nghệ thuật” xét về đặc trưng của nó”(57; tr354) và “Truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại, đó là một điều chắc chắn.”(57; tr355) Ông cũng lí giải mối quan hệ giữa huyền thoại và truyện cổ tích ở sự vay mượn các motif, biểu tượng, những điểm tương đồng trong cốt truyện, nhân vật… cần phải thấy rõ huyền thoại không phải là một thể loại văn học mà nó là con đẻ của các nhà văn, một thủ pháp được các nhà văn sử dụng để sáng tác. Hướng thứ ba huyền thoại được hiểu là một kiểu tư duy.
Theo cách hiểu này, tư duy huyền thoại mang một số đặc trưng như: Huyền thoại hướng đến mối quan hệ giữa con người và vũ trụ, thông qua việc miêu tả sự hỗn loạn, đối lập để nhấn mạnh sự hài hòa của vũ trụ trong mối quan hệ với con người, huyền thoại và nghi lễ dung hòa với nhau. Trong huyền thoại, nhận thức về thế giới dựa trên những trực giác và cảm nhận. Các đối tượng được nhìn dưới cái nhìn chủ quan và thường được nhân cách hóa.Melentinsky trong Thi pháp của huyền thoại nói: “Sự phân tách không rõ ràng chủ thể - khách thể, vật chất – tinh thần.” (57; tr214) trong tư duy nguyên hợp của huyền thoại. Ngôn ngữ huyền thoại có cả tính chủ quan và khách quan đồng thời nó có sự đồng nhất giữa “chủ thể và khách thể, đối tượng và kí hiệu,sự vật và ngôn từ, thực thể và tên gọi, vật thể và thuộc tính của nó.”(57; tr139) Huyền thoại đưa ra những phạm trù kép mang tính đối lập.Toporov đã chỉ rõ sự tồn tại của các cặp đối lập trong huyền thoại như: sống – chết, may – rủi, trên – dưới, bầu trời – mặt đất… Và theo E.Menlensky đó là nguồn gốc của các huyền thoại về tục hôn nhân đối ngẫu.Yaroshenko, trong công trình nghiên cứu về chủ nghĩa tân huyền thoại thế kỉ XX, nhấn mạnh sự phá vỡ mối liên hệ nhân – quả của tư duy huyền thoại.
Huyền thoại có sự va chạm của hai bình diện: bình diện bề nổi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tư duy huyền thoại hướng đến những mô hình và kiểu mẫu đã có từ trước. Tìm hiểu những cốt truyện huyền thoại, ta thấy chúng thường tái tạo lại những sự kiện thần bí, những vấn đề nảy sinh từ thời nguyên thủy. Hai phạm trù thời gian tồn tại trong huyền thoại là quá khứ và hiện tại (huyền thoại và hiện đại/ “cái thiêng liêng” và “cái phàm tục”).Meletinsky nói: “Tư duy huyền thoại về nguyên tắc là phi lịch sử, bỏ qua tính hỗn tạp của lịch sử, quy tất cả những thay đổi nhiều lần của thời gian theo kinh nghiệm phàm tục vào sáng tạo một lần, được hoàn tất trong thời gian huyền thoại mang tính tiên nghiệm.”(57; tr273) Thời gian tiên nhiệm được tái tạo lại trong các nghi lễ.
Những đặc điểm của tư duy huyền thoại ở trên được nhận diện qua các cổ mẫu (archetype). Cổ mẫu thường được tái tạo, sử dụng theo nhiều phương thức và mức độ không giống nhau ở từng giai đoạn của từng nền văn học. Ở huyền thoại hiện đại, các mẫu gốc thường tồn tại dưới dạng ẩn, rất khó phát hiện. Muốn tìm ra mẫu gốc phải nghiên cứu ý nghĩa của các hình tượng.
Cổ mẫu là kênh biến đổi nội dung huyền thoại.Jung) Luận văn chọn cách hiểu thứ ba về huyền thoại, coi đó là cơ sở để triển khai các luận điểm của mình. Đồng thời chúng tôi cũng tiếp cận khái niệm huyền thoại từ góc độ phương pháp sáng tác. Các nhà văn hiện đại sử dụng thi pháp của huyền thoại để sáng tạo nên tác phẩm của mình. Huyền thoại xâm nhập vào toàn bộ hệ thống văn hóa, trào lưu, trường phái… và ảnh hưởng đến các thể loại của văn học như kịch, thơ ca đặc biệt là tiểu thuyết.
Có quan điểm cho rằng tiểu thuyết là thể loại tiếp cận “cái hiện tại chưa hoàn thành” và vẫn luôn “hoài niệm quá khứ và điểm khởi đầu cho mình” và huyền thoại chính là “kí ức thể loại” của những tác phẩm văn học viết.Menlentinsky trong Thi pháp huyền thoại nhận xét: “ Chủ nghĩa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huyền thoại biểu hiện rõ rệt cả trong kịch, trong thơ ca, trong tiểu thuyết; ở tiểu thuyết đặc trưng của huyền thoại hiện đại thể hiện rõ hơn cả, lí do là ở thế kỉ XIX tiểu thuyết khác với kịch và thơ trữ tình hầu như chưa bao giờ là mảnh đất cho việc sáng tác huyền thoại.2 Một số khuynh hƣớng tiếp cận văn học từ góc độ huyền thoại Huyền thoại có những đặc trưng tư duy riêng biệt và hành trình của huyền thoại đến với thế giới của văn học là một chặng đường dài. Mỗi giai đoạn, mối quan hệ giữa văn học và huyền thoại được biểu hiện theo những định hướng thẩm mĩ khác nhau. Tư duy huyền thoại chi phối đến văn học dân gian rồi đến văn học viết. Tuy nhiên, mỗi nhà nghiên cứu lại có cách tiếp cận văn học dưới góc độ huyền thoại theo những hướng khác nhau.
Mỗi người bằng những xuất phát điểm và phương pháp khác nhau đã đạt được những thành tựu của riêng mình và hình thành nên những trường phái nghiên cứu văn học. Ở luận văn này, chúng tôi không có tham vọng đưa ra một cách đầy đủ mà chỉ nêu lên một số trường phái có liên quan đến yếu tố huyền thoại mà người viết sử dụng để khảo sát một số tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương.1 Trường phái nghi lễ - huyền thoại Xuất phát điểm của phê bình Nghi lễ - huyền thoại là Chủ nghĩa Nghi lễ của nhà nhân loại học người Anh James George Frazer, trường phái ngữ văn cổ điển vẫn được gọi là “trường phái Cambridge” với những nhà khoa học như J.Cornford, Gilbert Murray và nhà dân tộc học người Anh Malinowski…thừa nhận ưu thế thống trị của nghi lễ trong huyền thoại. Họ liên tưởng những huyền thoại, sử thi với những nghi lễ trong đời sống con người. Gilbert Murray so sánh việc bắt cóc nữ thần Helena với tục cướp dâu trong nghi lễ ở Spart và Samoa (Sự hình thành của sử thi Hy Lạp).Carpenter thấy cơ sở cốt truyện của Odysey là hiện tượng tôn thờ con gấu đang ngủ… Phê bình nghi lễ - huyền thoại phát triển rực rỡ vào những năm năm mươi của thế kỉ XX.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.