CHƯƠNG 1: TẠ DUY ANH VÀ SỰ ĐỔI MỚI TRONG SÁNG TÁC 1. “Làm mới” như là một xu hướng thể nghiệm của các nhà văn Việt Nam hiện nay. Văn chương tự nó là một cách làm mới cuộc sống. Nhưng làm mới văn chương phụ thuộc vào cách viết của mỗi người.
Nhà văn luôn phải thay đổi, tránh lặp lại mình. “Với tư cách người viết, những dòng chữ xuất hiện một cách tự phát, hồn nhiên và dễ dãi nhất, thường là những dòng chữ đáng ngờ vực (ảnh hưởng)” của những người trước đó. Nói theo bài giảng, phải xoá bỏ những câu thơ “tèm nhem tâm hồn” ấy, chống lại chính bản thân mình, phải tái tạo chính mình chứ không chủ đơn giản là thành thật với chính mình [39;61]. Không phải là mạnh mẽ, song văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới đã có bước chuyển mình so với văn học giai đoạn trước đó.
Cú vặn mình có thể bắt đầu từ Nguyễn Minh Châu với Bức tranh, Phiên Chợ Giát, Người đàn và trên chuyến tàu tốc hành Nguyễn Khải với Gặp gỡ cuối năm, thời gian của người. đã khiến cho các cây bút giật mình nhận ra “từ nay không còn có thể viết như trước nữa. phải thay đổi. phải viết khác đi, “Cần tìm cho mình một ngôn ngữ nghệ thuật khác”( Nguyên Ngọc).
Lê Lựu nói : “Tôi tự bảo không thể viết như cũ được nữa” Nguyễn Minh Châu:”Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa”. Đây là một nhu cầu tự thân của giới văn nghệ sĩ, cũng phù hợp với đường lối đổi mới của Đảng ta được đề ra từ Đại hội Đảng lần VI: “Đối với nước ta, đổi mới đang là yêu cầu bức 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thiết của sự nghiệp cách mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống còn”, phải đổi mới, trước hết là đổi mới tư duy,chúng ta mới có thể vượt qua khó khăn, thực hiện được những mục tiêu do Đại hội lần thứ VI đề ra. Nghị quyết 05 của Bộ chính trị khuyến khích văn nghệ đổi mới: “Thực hiện chủ trương đổi mới của Đảng trong hoàn cảnh cách mạng khoa học kĩ thuật đang diễn ra với quy mô, tốc độ chưa từng thấy trên thế giới và việc giao lưu giữa các nước, các nền văn hoá ngày càng mở rộng, văn hoá, văn nghệ nước ta ngày càng đổi mới, đổi mới mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm”, “Đảng khuyến khích văn nghệ sĩ tìm tòi sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnh bạo, rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật, phát triển các loại hình nghệ thuật, các hình thức biểu hiện”. Rồi một loạt những tiểu thuyết ra đời: Thời xa vắng (Lê Lựu), Thân phận của tình yêu ( Bảo Ninh), Bên kia bờ ảo vọng (Dương Thu Hương), Bến không chồng, (Dương Hướng).
Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường)”. truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Phan Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh. thơ Lê Đạt, Dương Tường, Hoàng Cầm. đã làm nên một trào lưu có tên là đổi mới Đổi mới trong văn chương, nói như Nguyên Ngọc.
Đó là trào lưu mạnh dạn phơi bày cái tiêu cực của xã hội, nhận chân lại các giá trị của lịch sử, “Nói lên sự thật trần trụi, đưa ra khỏi bóng tối, phơi bày ra dưới mắt mọi người tất cả các mặt tiêu cực của xã hội, của đời sống đất nước sau chiến tranh, các mặt trước nay vẫn bị dồn nén lại, che giấu cẩn then” [ 31]. Cái bản ngã, cái cá nhân cá thể muốn được khẳng định lại; một bản lĩnh sáng tạo có điều kiện được chăm chút hơn với những sự tiếp thu tinh hoa văn học mới của thế giới dẫn đến những bung phá về nghệ thuật, chảy tràn ngôn ngữ của “dòng ý thức” những độc thoại nội tâm triền miên, kết cấu tác phẩm hiện 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đại từ những mảng ghép phi trình tự thời gian theo kiểu vụt hiện chớp nhoáng trong kĩ xảo điện ảnh .vv…Nguyên Ngọc nói: “bản chất của sự đổi mới bây giờ là phá trói”. Do “sự sống bị dồn nén lâu dài, do sức mạnh nội sinh tích luỹ, cuối cùng đã phá vỡ làm bật tung những ràng buộc vô lý, phi tự nhiên. Cuộc sống tự nó phá trói,mở đường đi tới.
Những trói buộc bị bật tung vì chúng không đủ sức kìm hãm nữa. Nói cách khác, sự đi tới của cái tự nhiên, qua dồn nén lâu ngày, đã mạnh hơn cái phi tự nhiên. Đấy mới chính là bản chất của Đổi mới”. Trào lưu ấy nhưng thở mạnh từ 1992 Nhưng trào lưu ấy lại vực tây trong khoảng dăm bảy năm trở lại đây, chưa phải với khuôn mặt hoàn toàn xa lạ như một cánh rừng nguyên sinh đột hiện, mà chỉ là sự tân trang của bộ y phục được làm mới.
Làm mới, (Thuật ngữ tiếng Pháp : Rénoven) là bản chất của đổi mới văn học hiện thời. Là một nỗ lực tự thân của mỗi người cầm bút bị ngợp bởi tốc độ và trình độ của kỹ thuật văn chương siêu hiện đại, bị uy hiếp bởi cái vực không khoan nhượng của thời gian trên đó bám đầy rêu của cái cũ, và bị bức bủa của những vấn đề nhức nhối ngột ngạt thời hiện đại. Xét đến cùng “làm mới” cũng là một phương cách lạ hoá những gì đã có. Và có thể nói, sự độc chiếm trong tiểu thuyết đổi mới bây giờ là những thể nghiệm mạnh mẽ về ngôn ngữ giọng điệu, kết cấu và những điểm nhìn lạ hoá hiện thực dưới nhiều góc độ khác nhau.
Cuộc đời và hành trình sáng tác của Tạ Duy Anh 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đăng sinh 09/9/1959 tại thôn Cổ Hiền, Chương Mỹ - Hà Tây. Ông có nhiều bút danh như Lão Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tân. Tốt nghiệp cử nhân văn chương là hội viên hội nhà văn, từng giảng dạy ở trường viết văn Nguyễn Du, một thời ông làm gián sát chất lượng bê tông nhà máy Thuỷ điện Hoà Bình, làm trung sĩ bộ binh ở Lào, giờ Tạ Duy Anh làm biên tập viên nhà xuất bản hội nhà văn Việt Nam. Cuộc đời Tạ Duy Anh là một chuỗi những câu hỏi để rồi nhà văn lục lại qúa khứ và đau đớn.
“Tôi sinh ra vào nhữg cơn mưa. Vào một đêm sâu thẳm nào đó, trong nỗi cô đơn khủng khiếp. Cha tôi lang thang đi tìm Miền khô ráo. Ông đã nằm mơ thấy trước tất cả những gì sẽ diễn ra.
Trong cơn mưa dập vùi của trời đất, ông thấy tôi mang hình quả cầu lửa. Mẹ tôi khi ấy giống như cọng cỏ úa vàng vì ẩm ướt đã giơ tay cầu nguyện. Chiếc giường tre nấc lên bởi cuộc báo thù số phận, bởi nỗi đau đớn triền miên không thể giải thoát. Bà tiên cảm tới một cuộc sinh nở sẽ rất quằn quại và điều đó bắt đầu làm nên số phận tôi”.
[10;3] Tôi sinh ra ở một vùng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận, cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi,xấu xí, sống với người cha “rắn như thép”. Tôi biến thân xác của tôi thành các vỏ ốc để bao bọc toà lâu đài tôI xây bằng trí tưởng tượng. Và chỉ khi lọt thỏm trong thế giới của tôi, tôi mới không cảm thấy sợ đủ thứ, không bị ai chòng ghẹo, nhạo báng, vô hiệu hoá mọi lờii ngăn cấm của cha tôi. Tôi hoàn toàn tự do trong vương quốc do tôi tạo ra” [6;3].
“Bi kịch lớn nhất đời tôi là sự chối bỏ, từ trong ý thức sâu thẳm vùng đất mình sinh ra và lớn lên. Tôi chạy trốn nó như chạy chốn cái chết, thường 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khiến tôi cô đơn ngay từ buổi chưa đi học, khi buổi chiều ảm đạm nào dó, một ai đó được cả làng đưa ra đồng, vùi xuống ba thước đất và thế là dường như họ chưa hề có mặt trên cõi đời này.” “Tôi không được chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn. Trừ cụ nội bốn đời của tôi có ít chữ nghĩa nhưng lánh tục, còn lại tôi không được thừa hưởng truyền thống văn chương như mọi người thường hỏi tôi về điều đó. Thậm chí, tôi còn thừa hưởng cái không ai muốn ấy là sự thất học” [6;174].
“Trước đó cả làng tôi, người ta không tin vào bất cứ ai của làng có thể làm nên trò trống gì bằng học hành. Chúng tôi lớn lên với nỗi ám ảnh về một lời nguyền theo đó “Khi nào đá có thể nổi trên mặt nước” thì làng mới có người đỗ đạt. Tôi chẳng hiểu sao số phận lại chọn tôi, một kẻ còi cọc, nhút nhát, đầy bệnh tật từ khi ra đời để đương đầu với lời nguyền khủng khiếp và vô lí đó “ [6;152] Bước chân dung tự hoạ, những trang tự thuật trên đã cho thấy nhiều khía cạnh trong con người Tạ Duy Anh mà nét nổi bật là cái “Tôi cô đơn”, đô độc, cái tôi ấy thường xuyên đối thoại với chính mình và đối đầu với cảm giác bất ổn của thực tại. Con người “chạy chốn” trong Tạ Duy Anh là biểu hiện của nõi bất an cô đơn trước hiện tại.
Tưởng tượng ra một thế giới khách để được bình yên từ đó, viết văn bằng những trải nghiệm của mình, Tạ Duy Anh đến với văn chương nghệ thuật một cách tự nhiên. Ông viết: “Nhà văn nào cũng tận dụng triệt để tiểu sử của mình khi sáng tác những cuốn sáng về chính anh ta”[6;187]. Phải chăng mỗi tác phẩm tâm huyết của Tạ Duy Anh không chỉ là sự thăng hoa của những mặc cảm, những chấn thương từ một 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tâm hồn yếu đuối, bệnh tật mà còn là sự khúc xạ trang trải, hoài nghi và lo âu về thân phận và tình trạng tha hoá của con người thời hiện đại?. Tạ Duy Anh có năng khiếu văn chương rất sớm.
Ngay khi học lớp 8, ông đã viết truyện ngắn đầu tay của mình với đề tập làm văn cô giáo cho. Em hãy kể lại một kỉ niệm đáng nhớ. Bài văn đạt điểm cao và con đường đến với văn chương nghệ thuật của Tạ Duy Anh được manh nha từ truyện bịa đầu tiên ấy. Ông tâm sự, với bài văn ấy “tôi cảm thấy mình bịa được truyện”.
Là cậu tú tài đầu tiên của làng Đồng, Tạ Duy Anh lên Sông Đà học lớp chuyên nghiệp giám sát bêtông. Thời gian này ông có viết nhưng như người làm vườn mới tập gieo hạt, đến mùa thu hoạch ông chẳng gặt hái được gì. Cho đến năm 1980, khi đi thực tập, trong căn lều heo hút ngọn đèn dầu, một đêm. thấy trong mình “cứ cựa quậy một cái gì đó “ngày càng mãnh liệt rõ nét thôi thúc ông phải cầm bút.