Chương 1. Khái niệm thế giới nhân vật và hành trình sáng tạo của Mạc Ngôn 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 2. Loại hình nhân vật trong hai tác phẩm Báu vật của đời và Đàn hương hình của Mạc Ngôn Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Mạc Ngôn trong hai tác phẩm Báu vật của đời và Đàn hương hình 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: KHÁI NIỆM THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA MẠC NGÔN 1. Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên) định nghĩa: Nhân vật văn học “là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống.
Nó có chức năng cơ bản là khái quát tính cách của con người và chức năng này cũng mang tính lịch sử. Nhân vật văn học còn có khả năng dẫn dắt độc giả vào thế giới khác nhau của đời sống, thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người…”. Nhân vật văn học là “người được mô tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học… Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng… Nhân vật văn học là phương tiện để khái quát tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng” [6, 162]. Theo Giáo trình Lý luận văn học (Hà Minh Đức chủ biên) thì: “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” [5, 114].
Từ định nghĩa, ta thấy được nhân vật văn học là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng những phương tiện văn học. Qua lăng kính chủ quan của tác giả, nhân vật văn học là đối tượng có tính ước lệ so với đời sống hiện thực. Đối với mỗi nhân vật văn học thì tính cách được coi là đặc điểm quan trọng nhất. Chức năng trọng yếu của nhân vật là làm phương tiện để nhà văn khái quát được hiện thực: “Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kì nhất định”.
Nhân vật vốn là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề và tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính hình thức tập trung khắc họa. Mạc Ngôn đã lựa chọn những phương tiện nghệ thuật hữu hiệu khác nhau để xây dựng thành công những hình tượng nhân vật đặc biệt có cá tính rất riêng trong hai tác phẩm Báu vật của đời và Đàn hương hình. Thế giới nhân vật là một hệ thống những nhân vật được xây dựng theo quan 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm của nhà văn, chịu sự chi phối của tư tưởng nhà văn. Thế giới ấy là sản phẩm tinh thần từ sáng tác nghệ thuật của tác giả, có không gian và sự sống được tổ chức, sắp xếp một cách hợp lý dựa trên trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn.
Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, không gian, thời gian, xã hội… gắn liền với những quan niệm, triết lý sống của tác giả tại thời điểm sáng tác. Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, gia đình… Thế giới nhân vật là một bộ phận quan trong trong thế giới nghệ thuật của nhà văn, góp phần làm nên phong cách của nhà văn. Mỗi tác giả lớn, mỗi tác phẩm lớn hay mỗi thể loại văn học đều có thế giới nhân vật riêng, có quy luật riêng. Tiểu thuyết Mạc Ngôn là một sân khấu lớn có khả năng quy tụ về đó dàn diễn viên đông đảo, phong phú và sinh động.
Bức tranh nhân sinh đa dạng với những nhân vật đa sắc màu trong hai tác phẩm Báu vật của đời và Đàn hương hình sẽ cho chúng ta những trải nghiệm thú vị về Thế giới nhân vật đặc sắc của Mạc Ngôn. Mạc Ngôn và hành trình sáng tác 1.1 Vài nét về thân thế nhà văn Mạc Ngôn Mạc Ngôn tên thật là Quản Mạc Nghiệp, sinh năm 1955. Lớn lên trong một làng quê nghèo ở vùng Đông Bắc Cao Mật, thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Tuổi thơ của ông gặp nhiều khó khăn nên học chưa hết bậc tiểu học thì nghỉ.
Khi các bạn đi học thì ông lại lang thang trên cánh đồng với ngựa, dê. Có lẽ chính những năm tháng tuổi thơ đã có ảnh hưởng lớn trong tư tưởng nhà văn và mang lại cho ông những xúc cảm để sáng tạo nên những tác phẩm sau này. “Những ấn tượng về nông thôn là hồn, là phách trong các sáng tác của tôi. Đất, sông, hoa, trái, cây cỏ, chim bay, thú chạy, thần thoại, truyền thuyết, ma quỷ, yêu tinh, ân nhân, cừu nhân… của cố hương tôi là nội dung chính trong các tiểu thuyết của tôi.
Sau “Cách mạng văn hóa” (1966-1976) nổ ra, Mạc Ngôn đã tham gia viết báo cho tờ báo nhỏ “Quả tật lê tạo phản” nên đã đắc tội với thầy hiệu trưởng và bị đuổi khỏi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường khi đang học dở lớp năm. Các công việc trong quá trình lớn lên của ông khá vất vả và gần gũi với người nghèo khổ nên ông rất hiểu nỗi khổ của dân nghèo. Từ cuộc sống lam lũ, ông quan niệm sáng tác là “sáng tác cho dân” và ông cũng vì thế mà sáng tác từ vị trí người dân. Mạc Ngôn là người thông minh, ham học và rất đam mê đọc sách “xem các loại “nhàn thư”, tức sách giải trí, sách tiêu khiển trở thành lạc thú lớn nhất đời đối với tôi.
Tháng 2 năm 1976 ông được gọi nhập ngũ và đây được xem là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời của ông. Trong quân đội, Mạc Ngôn tích cực học tập và rèn luyện. Đến ngày 1 tháng 9 năm 1984, ông được rời khỏi quân đội đến giảng đường đại học và thực hiện “giấc mơ đại học” của mình. Mạc Ngôn học khoa Văn thuộc học viện Nghệ thuật Quân Giải Phóng.
Năm 1985, tiểu thuyết (truyện vừa) đầu tay Củ cải đỏ trong suốt của ông xuất bản và được dư luận chú ý. Năm 1986, Mạc Ngôn tốt nghiệp đại học, thế giới bắt đầu biết đến tên tuổi Mạc Ngôn khi tác phẩm Cao lương đỏ được xuất bản, vị trí văn học của ông cũng nhanh chóng được xác định sau khi đạo diễn trẻ nổi tiếng Trương Nghệ Mưu chuyển thể tác phẩm của ông thành bộ phim cùng tên và đạt giải “Cành cọ vàng” tại liên hoan phim Cance năm 1994. Năm 1988, Mạc Ngôn trúng tuyển vào lớp nghiên cứu sinh sáng tác tại Học viện văn học Lỗ Tấn thuộc trường Đại Học Sư Phạm Bắc Kinh. Năm 1991, ông tốt nghiệp với học vị Thạc sĩ.
Mạc Ngôn là một trong những cây bút xuất sắc của nền văn học đương đại Trung Quốc đã được các độc giả trong và ngoài nước biết đến. Tác phẩm của ông luôn thấm đẫm “máu và nước mắt”. Trong lời tựa quyển sách Mạc Ngôn và những lời tự bạch, ông từng nói: “Tôi là người xuất thân từ tầng lớp hèn kém, tác phẩm của tôi chứa đầy quan điểm thế tục. Nếu ai đó định tìm thấy những điều tao nhã sang trọng trong tác phẩm của tôi, chắc chắn họ sẽ thất vọng.
Đó là điều không thể. Người thế nào thì nói lời thế ấy, cây nào thì quả ấy, chim nào thì tiếng hót ấy. Tôi lớn lên từ đói rét cơ hàn, đã từng chứng kiến rất nhiều cảnh đau khổ và bất công, trong lòng tôi tràn đầy sự cảm thông đối với nỗi đau của nhân loại và sự phẫn nộ đối với bất công. Do đó tôi chỉ có thể viết ra những tác phẩm như vậy…” [18].
Phong cách ngôn ngữ tự thuật của ông là thiên biến vạn hóa, chen nhiều ca dao thành ngữ, có hơi hướng cổ thi, danh ngôn biền ngẫu, có nhiều câu hay lời đẹp, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có thanh có tục làm cho lời văn và phong cách văn chương vừa hay lại vừa gần gũi với người dân, đặc biệt là những người ở nông thôn, cũng dễ hiểu khi mà người đọc yêu mến Mạc Ngôn bởi lẽ tiếng nói của ông như tiếng nói của chính họ. Mạc Ngôn từng nói: “Sáng tác của tôi đang tìm lại những gì đã mất về quê hương, bởi vì thời niên thiếu của tôi gắn liền với nông thôn. Các tác phẩm của ông phần lớn lấy cảm hứng từ quê hương và viết về quê hương, hầu hết đều xuất phát từ những câu chuyện có thật trong đời sống giản dị. Phải là người rất nhạy cảm và yêu quê hương thì mới có thể nắm bắt được linh hồn của quê hương, từ những câu chuyện nhỏ được nghe, được kể hay những kỉ niệm tuổi thơ của chính mình, những dấu ấn ông đã trải qua đều được sử dụng làm chất liệu dẫn đến những sáng tác hấp dẫn.
Tất cả những gì trải qua trong cuộc sống đều đọng lại trong trái tim nhạy cảm, qua con mắt tinh đời của Mạc Ngôn, khiến cho mọi tác phẩm đều mang đặc trưng rất riêng không giống bất cứ nhà văn nào, tạo nên sự khác biệt và thành công cho nhà văn.