CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỘI THAO TÚNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Khái niệm, đặc điểm và các bước cơ bản của phương pháp nghiên cứu so sánh quy định về tội thao túng thị trường chứng khoán 1. Khái niệm, đặc điểm của so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán Trong khoa học pháp lý, việc so sánh luật là một trong những phương pháp quan trọng để đánh giá và có cái nhìn đa chiều hơn các hiện tượng pháp luật. So sánh luật là so sánh các quy định pháp luật của các quốc gia khác nhau trên thế giới để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt, từ đó đưa ra được những nhận định và đánh giá nguyên nhân của sự khác biệt đó, sau đó tìm ra được những ưu điểm và nhược điểm của các hệ thống pháp luật của từng quốc gia.
Khái niệm luật so sánh được đưa ra như sau: “Luật so sánh là một ngành khoa học độc lập có đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu đặc thù. Cụ thể đây là ngành khoa học nghiên cứu bốn vấn đề, có luận thuyết khoa học riêng và có phương pháp khoa học nổi trội là phương pháp so sánh.”1 Học giả Michael Bogdan xác định bốn đối tượng của Luật so sánh bao gồm: - “So sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm ra điểm tương đồng và khác biệt; - Phân tích điểm tương đồng hay khác biệt đó để giải thích nguồn gốc của sự tương đồng và khác biệt đó, đánh giá các giải pháp được sử dụng trong các hệ thống pháp luật khác nhau về cùng một vấn đề và phân loại các hệ thống pháp luật quốc gia vào các nhóm hệ thống pháp luật trên thế giới, tìm ra cội rễ, nguồn gốc chung của các hệ thống pháp luật khác nhau; - Xử lý các vấn đề mang tính phương pháp luận nảy sinh có liên quan đến các nhiệm vụ trên, bao gồm những vấn đề mang tính phương pháp luận liên quan đến việc nghiên cứu pháp luật nước ngoài; - Xây dựng cơ sở phương pháp luận để tiến hành nghiên cứu những quy luật xâm nhập, tiếp thu các giá trị pháp lý, quy tắc pháp luật giữa các hệ thống pháp luật thế giới.”2 1 Trần Ngọc Hà, Đỗ Thị Mai Hạnh, Nguyễn Thị Hằng, Phan Hoài Nam, Nguyễn Thị Bích Ngọc, Ngô Kim Hoàng Nguyên (2017), Luật so sánh, NXB Lao động, Bình Dương, tr. 2 Trần Ngọc Hà, Đỗ Thị Mai Hạnh, Nguyễn Thị Hằng, Phan Hoài Nam, Nguyễn Thị Bích Ngọc, Ngô Kim Hoàng Nguyên (2017), tlđd (1), tr. 12 Như vậy, dựa trên khái niệm được nêu trên, có thể hiểu so sánh luật là so sánh các hệ thống pháp luật khác nhau, đưa ra những phân tích, đánh giá để tìm ra điểm tương đồng và điểm khác biệt giữa các hệ thống pháp luật này, trên cơ sở đó tìm ra nguồn gốc chung của các hệ thống pháp luật khác nhau, từ đó đúc kết ra phương pháp xử lý các vấn đề mang tính phương pháp luận nảy sinh có liên quan, sau đó xây dựng cơ sở phương pháp luận để tiến hành nghiên cứu những quy luật xâm nhập, tiếp thu các giá trị pháp lý, quy tắc pháp luật giữa các hệ thống pháp luật thế giới.
Liên quan đến việc so sánh luật trong khoa học pháp lý hình sự, tùy vào mục đích nghiên cứu mà việc so sánh có thể ở quy mô lớn như so sánh cả Bộ luật Hình sự giữa các quốc gia hoặc ở quy mô nhỏ là so sánh một quy định cụ thể giữa các quốc gia khác nhau. Ở đây, luận văn này sẽ so sánh quy định về thao túng thị trường chứng khoán trong pháp luật hình sự giữa Việt Nam với với pháp luật hình sự Trung Quốc và pháp luật Liên Bang Hoa Kỳ. Dựa trên khái niệm so sánh luật đã đề cập thì khái niệm so sánh luật về thao túng thị trường chứng khoán có thể được hiểu như sau: So sánh luật về thao túng thị trường chứng khoán là việc đưa ra những phân tích, đánh giá để tìm ra điểm tương đồng và điểm khác biệt giữa hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam với hệ thống pháp luật hình sự của các quốc gia khác, trên cơ sở đó tìm ra nguồn gốc chung của các hệ thống pháp luật này, từ đó đúc kết ra phương pháp xử lý các vấn đề mang tính phương pháp luận nảy sinh có liên quan, sau đó xây dựng cơ sở phương pháp luận để tiến hành nghiên cứu những quy luật xâm nhập, tiếp thu các giá trị pháp lý, quy tắc pháp luật giữa các hệ thống pháp luật thế giới nhằm mục đích học hỏi và hoàn thiện pháp lý hình sự Việt Nam. Có thể rút ra được một số đặc điểm về so sánh luật về thao túng thị trường chứng khoán như sau: Một là, nội dung so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là các quy phạm pháp luật liên quan đến tội thao túng thị trường chứng khoán trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự của các quốc gia khác trên thế giới.
Việc lựa chọn quốc gia làm đối tượng so sánh cần có sự bao quát được các hệ thống pháp luật khác nhau để qua đó đưa ra các đánh giá, phân tích một cách toàn diện và khách quan. Hai là, mục đích của so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là nhằm tìm ra điểm tương đồng và điểm khác biệt giữa hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam với hệ thống pháp luật hình sự của các quốc gia khác, trên cơ sở đó tìm ra nguồn gốc chung của các hệ thống pháp luật này, từ đó đúc kết ra phương pháp xử 13 lý các vấn đề mang tính phương pháp luận nảy sinh có liên quan. Do Trung Quốc và Liên Bang Hoa Kỳ có sự hình thành thị trường chứng khoán lâu đời hơn so với Việt Nam và trải qua nhiều giai đoạn biến động của thị trường chứng khoán nên trong quá trình nghiên cứu tác giả nhận thấy pháp luật hình sự của Trung Quốc và Liên Bang Hoa Kỳ có sự chi tiết hơn. Việc so sánh pháp luật Việt Nam với những quốc gia này sẽ giúp chúng ta nhìn nhận điểm khiếm khuyết của hệ thống pháp luật Việt Nam, từ đó học hỏi và đúc kết được những kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia này sau đó hoàn thiện quy định về thao túng thị trường chứng khoán tại Việt Nam sao cho phù hợp với nền kinh tế, chính trị, xã hội và chính sách hình sự của Đảng.
Ba là, so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là so sánh ở cấp độ vi mô. Có hai cấp độ so sánh là so sánh vĩ mô và so sánh vi mô, trong đó so sánh vi mô được định nghĩa như sau: “là so sánh tập trung vào các vấn đề cụ thể trong các hệ thống pháp luật. Nói cách khác, so sánh ở cấp độ vi mô là so sánh các quy phạm pháp luật được sử dụng để giải quyết một vấn đề thực tế cụ thể nào đó ở các hệ thống pháp luật khác nhau”3. Việc so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là so sánh về nguồn luật của quy định tội thao túng thị trường chứng khoán, so sánh khái niệm, so sánh các dấu hiệu định tội và dấu hiệu định khung hình phạt, thực tiễn áp dụng pháp luật của Việt Nam và một số quốc gia khác trên thế giới, để học hỏi kinh nghiệm nhằm kiến nghị giải pháp sửa đội quy định pháp luật cho Việt Nam, cho nên đây là so sánh luật ở cấp vi mô.
Bốn là, so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là phương pháp so sánh lịch sử. “Phương pháp so sánh lịch sử là phương pháp dựa vào các giai đoạn lịch sử nhất định để lý giải những điểm tương đồng và khác biệt giữa các vấn đề cần so sánh. Khi sử dụng phương pháp này, người nghiên cứu sẽ xác định các yếu tố trong lịch sử như các điều kiện về kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, hệ tư tưởng. trong quá khứ đã tác động như thế nào đến những điểm tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng so sánh.
Phương pháp này thường được sử dụng để nghiên cứu các vấn đề thuộc về bản chất, những vấn đề mang tính chất đặc trưng của các hệ thống pháp luật.”4 Thông qua việc nghiên cứu lịch sử lập pháp, tác giả nhận thấy các quy định về tội thao túng thị trường chứng khoán có sự tương đồng và khác biệt về nguồn luật giữa Việt Nam với 3 Trần Ngọc Hà, Đỗ Thị Mai Hạnh, Nguyễn Thị Hằng, Phan Hoài Nam, Nguyễn Thị Bích Ngọc, Ngô Kim Hoàng Nguyên (2017), tlđd (1), tr. 4 Trần Ngọc Hà, Đỗ Thị Mai Hạnh, Nguyễn Thị Hằng, Phan Hoài Nam, Nguyễn Thị Bích Ngọc, Ngô Kim Hoàng Nguyên (2017), tlđd (1), tr. 14 Trung Quốc và Liên Bang Hoa Kỳ. Thông qua việc sử dụng phương pháp này tác giả cũng xác định được trong lịch sử Trung Quốc và Liên Bang Hoa Kỳ việc hình thành thị trường chứng khoán sớm hơn so với Việt Nam nên đã có bề dày kinh nghiệm trong việc mở rộng và phát triển thị trường chứng khoán, đã trải qua nhiều biến động về thị trường chứng khoán mà dẫn đến sự cách biệt về mức độ chi tiết trong hệ thống pháp luật về chứng khoán nên hệ thống luật pháp về chứng khoán có sự hoàn thiện hơn và chi tiết hơn.
Cũng thông qua việc sử dụng phương pháp này mà tác giả có thể nhận thấy được xu hướng phát triển của quy định pháp luật theo tiến trình phát triển và hội nhập kinh tế, cụ thể là xu thế phát triển thị trường chứng khoán và sự xuất hiện các hình thức giao dịch đầu tư chứng khoán mới mà Trung Quốc và Liên Bang Hoa Kỳ đã có nhưng hiện tại Việt Nam chưa có, từ đó đưa ra được các kiến nghị trong từng giai đoạn phát triển kinh tế tại Việt Nam ở tương lai tương ứng với các quốc gia đi trước được so sánh. Năm là, so sánh luật về thao túng thị trường chứng khoán cũng là phương pháp so sánh quy phạm. “Phương pháp so sánh quy phạm (hay còn gọi là so sánh văn bản) là phương pháp so sánh quy phạm pháp luật, chế định pháp luật, văn bản pháp luật của hệ thống pháp luật này với quy phạm, chế định hay văn bản pháp luật tương ứng trong hệ thống pháp luật khác.”5 Việc so sánh luật về tội thao túng thị trường chứng khoán là so sánh các quy phạm pháp luật của luật hình sự Việt Nam với luật hình sự của một số quốc gia khác trên thế giới.