CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Khái niệm thanh toán quốc tế “Quan hệ quốc tế giữa các nước bao gồm nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hoá, khoa học kỹ thuật,. trong đó quan hệ kinh tế (mà chủ yếu là ngoại thương) chiếm vị trí chủ đạo, là cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác tồn tại và phát triển.
Quá trình tiến hành các hoạt động quốc tế dẫn đến những nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó, ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên ” [16, tr 12]. Từ phân tích trên ta đi đến kết luận: “Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan ” [13, tr15]. Đứng từ giác độ NHTM, dịch vụ thanh toán quốc tế - ngôn từ chuẩn được sử dụng trong Hiệp định GATS - chính là dịch vụ được NHTM cung ứng cho các doanh nghiệp XNK nhằm mục đích thu phí. Vai trò của thanh toán quốc tế - Đối với nền kinh tế Trước xu thế kinh tế thế giới ngày càng được quốc tế hoá, các quốc gia đang ra sức phát triển kinh tế thị trường, mở cửa, hợp tác và hội nhập, trong bối cảnh đó, thanh toán quốc tế nổi lên như là chiếc cầu nối giữa kinh tế trong 5 nước với phần kinh tế thế giới bên ngoài, có tác dụng bôi trơn và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ, đầu tư nước ngoài, thu hút kiều hối và các quan hệ tài chính, tín dụng quốc tế khác.
Hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng được khẳng định trong hoạt động kinh tế quốc dân nói chung và hoạt động kinh tế đối ngoại nói riêng. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi mỗi quốc gia đều đặt hoạt động kinh tế đối ngoại lên hàng đầu, coi hoạt động kinh tế đối ngoại là con đường tất yếu trong chiến lược phát triển kinh tế của mỗi nước. Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng trong quá trình mua bán hàng hoá, dịch vụ giữa các tổ chức, cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau. Nếu không có hoạt động thanh toán quốc tế thì hoạt động kinh tế đối ngoại khó tồn tại và phát triển được.
Nếu hoạt động thanh toán quốc tế được nhanh chóng, an toàn, chính xác sẽ giải quyết được mối quan hệ lưu thông hàng hoá - tiền tệ giữa người mua và người bán một cách trôi chảy và hiệu quả. Về giác độ kinh doanh, người mua thanh toán, người bán giao hàng thể hiện chất lượng của một chu kỳ kinh doanh, phản ánh hiệu quả kinh tế và tài chính trong hoạt động của các doanh nghiệp. Tóm lại, hoạt động TTQT có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia; được thể hiện chủ yếu trên các mặt sau: Một là, bôi trơn và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu của nền kinh tế như một tổng thể Hai là, bôi trơn và thúc đẩy hoạt động đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp Ba là, thúc đẩy và mở rộng các hoạt động dịch vụ như du lịch, hợp tác quốc tế Bốn là, tăng cường thu hút kiều hối và các nguồn lực tài chính khác Năm là, thúc đẩy thị trường tài chính quốc gia hội nhập quốc tế 6 - Đối với ngân hàng thương mại Trong thương mại quốc tế, không phải lúc nào các nhà xuất nhập khẩu cũng có thể thanh toán tiền hàng trực tiếp cho nhau, mà thường phải thông qua ngân hàng thương mại với mạng lưới chi nhánh và hệ thống ngân hàng đại lý rộng khắp toàn cầu. Khi thay mặt khách hàng thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế, các ngân hàng trở thành cầu nối trung gian thanh toán giữa hai bên mua bán.
Với vai trò trung gian thanh toán, các ngân hàng tiến hành thanh toán theo yêu cầu của khách hàng, bảo vệ quyền lợi cho khách hàng trong giao dịch thanh toán, tư vấn, hướng dẫn khách hàng những biện pháp kỹ thuật nghiệp vụ TTQT nhằm hạn chế rủi ro, tạo sự tin tưởng cho khách hàng trong quan hệ giao dịch mua bán với nước ngoài. Mặt khác, trong quá trình thực hiện TTQT, khách hàng không đủ năng lực về vốn sẽ cần đến sự tài trợ của ngân hàng, ngân hàng sẽ thực hiện tài trợ xuất nhập khẩu cho khách hàng một cách chủ động và tích cực. Nhìn chung, ngân hàng là người cung cấp hoàn hảo các loại hình dịch vụ kỹ thuật và tài chính nhằm hỗ trợ cho các khách hàng thực hiện hoạt động thương mại quốc tế. Ta thử hình dung, nếu không có hệ thống ngân hàng thương mại hiện đại như ngày nay, thì hoạt động thương mại quốc tế không những không phát triển mà còn rất khó tồn tại theo đúng nghĩa của nó.
Như vậy ngày nay hoạt động thương mại quốc tế luôn cần đến sự tham gia, hỗ trợ về kỹ thuật nghiệp vụ và tài chính của ngân hàng. Ngân hàng cung cấp các phương án lựa chọn phương thức TTQT, tài trợ xuất nhập khẩu, đảm bảo an toàn và quyền lợi cho cả hai bên mua bán, thông qua đó thúc đẩy ngoại thương phát triển và mở rộng quan hệ với các quốc gia trên thế giới. Tóm lại, trong dây truyền hoạt động kinh tế đối ngoại của quốc gia, hệ thống ngân hàng tham gia và đóng vai trò trung tâm trong hầu hết các giai 7 đoạn như: thanh toán quốc tế, tài trợ xuất nhập khẩu, mua bán ngoại tệ, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương,. Thanh toán giữa các nước sẽ được thực hiện thông qua ngân hàng và vai trò của ngân hàng trong TTQT chính là chất xúc tác, là cầu nối, là điều kiện đảm bảo an toàn và hiệu quả cho các bên tham gia hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời tài trợ cho các doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh xuất nhập khẩu.
Chủ thể tham gia và các phương tiện sử dụng trong thanh toán quốc tế 1. Chủ thể tham gia Một là, Ngân hàng trung ương: Ngân hàng trung ương tham gia vào thanh toán quốc tế với cương vị là người thay mặt Chính phủ ký kết và thực hiện các Hiệp định về tiền tệ và tín dụng quốc tế và là Ngân hàng của các Ngân hàng trong hoạt động tiền tệ và thanh toán quốc tế. Với cương vị đó, NHTW thực hiện các nhiệm vụ: - Chủ trì lập và theo dõi việc thực hiện cán cân TTQT; - Quản lý ngoại hối và hoạt động ngoại hối; - Đại diện cho Chính phủ tại các tổ chức tiền tệ và Ngân hàng quốc tế; - Tổ chức hệ thống thanh toán qua Ngân hàng và thực hiện các dịch vụ thanh toán trong và ngoài nước; - Quản lý và cung ứng các công cụ lưu thông tín dụng sử dụng trong thanh toán quốc nội và quốc tế; - Thực hiện hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tài chính và Ngân hàng. Hai là, ngân hàng thương mại Ngân hàng của người mua có thể cung cấp các dịch vụ TTQT như: - Tìm kiếm những nhà cung cấp từ các nước trên thế giới.
- Tư vấn để người mua có thể bảo vệ tốt nhất lợi ích của mình. - Kiểm tra bộ chứng từ thanh toán hàng nhập. 8 - Nhận tiền từ nhà nhập khẩu thanh toán cho bộ chứng từ. - Chuyển tiền cho người xuất khẩu.
- Tài trợ cho nhà nhập khẩu thực hiện thương mại quốc tế. Ngân hàng của người bán có thể cung cấp các dịch vụ TTQT như: - Tìm kiếm những nhà nhập khẩu từ các nước trên thế giới. - Thấu hiểu những nhu cầu của nhà xuất khẩu và sẵn sàng tư vấn để nhà xuất khẩu bảo vệ tốt nhất lợi ích của mình. - Kiểm tra bộ chứng từ thanh toán hàng xuất.
- Tổ chức thanh toán cho bộ chứng từ. - Nhận tiền thanh toán trên danh nghĩa người xuất khẩu. - Tài trợ cho nhà xuất khẩu thực hiện thương mại quốc tế. Ba là, các chủ thể khác: Các chủ thể khác bao gồm các pháp nhân, thể nhân hoạt động trong các lĩnh vực phi Ngân hàng như kinh doanh xuất nhập khẩu hàng hoá, xuất nhập khẩu lao động và chuyên gia, du lịch, vận tải, giao nhận, bảo hiểm, đầu tư và các hoạt động ngoại giao, quân sự, giao lưu văn hoá, nghệ thuật, khoa học kỹ thuật và xã hội.
Các chủ thể này tham giao dịch vụ thanh toán quốc tế với tư cách là người uỷ thác cho ngân hàng thu hộ những khoản phải thu và ra lệnh cho Ngân hàng chi các khoản phải chi cho nước ngoài. Các phương tiện sử dụng trong thanh toán quốc tế * Séc “Séc là một tờ mệnh lệnh vô điều kiện của người chủ tài khoản, ra lệnh cho ngân hàng trích từ tài khoản của mình để trả cho người có tên trong séc, hoặc trả theo lệnh của người ấy hoặc trả cho người cầm séc một số tiền nhất định bằng tiền mặt hay chuyển khoản” [6, tr 45] Séc được sử dụng phổ biến không chỉ trong nội địa mà còn được sử 9 dụng rộng rãi trong TTQT về hàng hoá, cung ứng lao vụ, du lịch và các chi trả mậu dịch khác. Thành phần tham gia thanh toán gồm có: - Nguời ký séc: là nguời chủ tài khoản thanh toán ở ngân hàng. - Nguời thụ lệnh: ngân hàng (thực hiện trích tài khoản của nguời ký séc trả cho nguời thụ huởng) - Nguời thụ huởng: nguời đuợc huởng số tiền trên tờ séc.
Những nội dung ghi chú bắt buộc phải có trên tờ séc: - Tên của séc: là loại séc gì? - Số tiền ghi trên séc phải rõ ràng, trùng khớp cả số và phần bằng chữ, phải có ký hiệu tiền tệ. - Địa điểm, ngày tháng lập séc. - Tên, địa chỉ, tài khoản của nguời yêu cầu trích séc. - Chữ ký séc theo đúng chữ ký mẫu đã đăng ký.
Phân loại séc: Có thể phân loại séc theo hai chuẩn mực sau. Theo tiêu chí chuyển nhuợng của séc: Séc ghi tên: là loại séc ghi rõ tên nguời huởng lợi. Séc này không thể chuyển nhuợng đuợc. Séc vô danh: là loại séc không ghi tên nguời huởng lợi, chỉ có câu “trả cho nguời cầm séc”.
Bờt cứ ai cầm séc đều có thể lĩnh tiền ở ngân hàng. Séc này chuyển nhuợng đuợc.