Luận văn: Hoàn thiện và phát triển thanh toán không tiền mặt tại NHTM Việt Nam

Luận văn thạc sĩ: Hoàn thiện và phát triển dịch vụ thanh toán không tiền mặt tại các ngân hàng thương mại Việt Nam. Giải pháp và kiến nghị chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Thư
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Hoàn thiện và phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá xu thế thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam

Sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa đã thúc đẩy các hình thức thanh toán đa dạng và hiện đại. Trong bối cảnh đó, thanh toán không tiền mặt (KDTM) nổi lên như một giải pháp ưu việt, giúp đẩy nhanh dòng vốn và tăng cường quản lý kinh tế. Đây là phương thức thanh toán không yêu cầu sự hiện diện của tiền mặt vật lý, thay vào đó, giá trị được chuyển nhượng thông qua các bút toán trên tài khoản thanh toán tại một tổ chức cung ứng dịch vụ. Các NHTM Việt Nam đóng vai trò trung gian cốt lõi trong quá trình này. Dịch vụ thanh toán KDTM không chỉ mang lại sự tiện lợi, an toàn mà còn góp phần minh bạch hóa các giao dịch, hạn chế các hoạt động kinh tế ngầm. Việc chuyển đổi từ thói quen dùng tiền mặt sang các phương thức hiện đại là một xu hướng tất yếu, phản ánh sự phát triển của công nghệ và hội nhập kinh tế toàn cầu. Các phương tiện như Séc, Ủy nhiệm chi (UNC), thẻ ngân hàng đang ngày càng trở nên phổ biến, thay thế dần cho tiền giấy và tiền xu trong các giao dịch lớn và thường xuyên. Sự phát triển này đòi hỏi sự nỗ lực đồng bộ từ ngành ngân hàng, chính phủ và người dân để xây dựng một hệ sinh thái thanh toán số hoàn chỉnh.

1.1. Tổng quan về các hình thức thanh toán KDTM phổ biến

Các NHTM Việt Nam hiện cung cấp nhiều loại hình dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt đa dạng. Phổ biến nhất là các dịch vụ truyền thống như Séc (Cheque), một lệnh trả tiền do chủ tài khoản phát hành; Ủy nhiệm chi (UNC), lệnh yêu cầu ngân hàng trích tiền từ tài khoản để trả cho người thụ hưởng; và Ủy nhiệm thu (UNT), nơi người thụ hưởng ủy thác cho ngân hàng thu hộ một khoản tiền. Bên cạnh đó, các phương tiện thanh toán hiện đại đang phát triển mạnh mẽ. Thẻ ngân hàng, bao gồm thẻ tín dụng (credit card) và thẻ ghi nợ (debit card), là công cụ quen thuộc cho phép người dùng thanh toán tại các điểm chấp nhận thẻ (POS) hoặc rút tiền tại máy ATM. Sự bùng nổ của công nghệ thông tin đã khai sinh ra các dịch vụ thanh toán điện tử như Internet Banking, SMS Banking, cho phép thực hiện giao dịch mọi lúc, mọi nơi. Mỗi phương tiện đều có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với các nhu cầu giao dịch khác nhau, từ chi tiêu cá nhân nhỏ lẻ đến các giao dịch kinh doanh quy mô lớn.

1.2. Vai trò của thanh toán KDTM đối với nền kinh tế

Thanh toán không tiền mặt đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu quả của nền kinh tế. Trước hết, nó giúp giảm thiểu lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó tiết kiệm chi phí xã hội cho việc in ấn, bảo quản và vận chuyển tiền. Các giao dịch được thực hiện nhanh chóng, an toàn hơn, tránh được các rủi ro như mất cắp, tiền giả. Hơn nữa, việc giao dịch qua ngân hàng giúp tăng tính minh bạch, hỗ trợ cơ quan nhà nước trong công tác quản lý thuế và phòng chống các hoạt động phi pháp như “rửa tiền”. Luận văn của Nguyễn Thị Thu (2008) nhấn mạnh, dịch vụ thanh toán KDTM “góp phần quan trọng vào tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô” bằng cách thúc đẩy các luồng vốn chu chuyển hiệu quả. Đối với NHTM Việt Nam, phát triển dịch vụ này còn giúp huy động nguồn vốn giá rẻ từ các tài khoản thanh toán không kỳ hạn, đa dạng hóa nguồn thu từ phí dịch vụ và củng cố vị thế cạnh tranh trên thị trường tài chính.

II. Top thách thức lớn trong phát triển thanh toán không tiền mặt

Mặc dù sở hữu tiềm năng to lớn, việc phát triển thanh toán không tiền mặt tại các NHTM Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản đáng kể. Những thách thức này đến từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan, đòi hỏi một chiến lược giải quyết toàn diện. Các vấn đề cốt lõi bao gồm hành lang pháp lý chưa hoàn thiện, thói quen sử dụng tiền mặt đã ăn sâu vào tiềm thức người dân, và cơ sở hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ. Thêm vào đó, năng lực nội tại của các ngân hàng về vốn, con người và mạng lưới cũng là những yếu tố quyết định tốc độ phát triển. Việc nhận diện chính xác những khó khăn này là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp phù hợp, nhằm thúc đẩy một xã hội ít dùng tiền mặt hơn. Theo nghiên cứu, sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật và tâm lý e ngại của người dùng là hai trong số những trở ngại lớn nhất, làm chậm quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực thanh toán. Việc khắc phục những điểm yếu này không chỉ là nhiệm vụ của ngành ngân hàng mà còn cần sự chung tay của toàn xã hội.

2.1. Rào cản từ môi trường pháp lý và thói quen người dùng

Một trong những thách thức khách quan lớn nhất là môi trường pháp lý. Hệ thống luật pháp điều chỉnh hoạt động thanh toán không tiền mặt cần phải đầy đủ, đồng bộ và phù hợp với thông lệ quốc tế để bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên tham gia. Khi hành lang pháp lý còn chồng chéo hoặc thiếu sót, cả ngân hàng và người dùng đều cảm thấy không yên tâm. Bên cạnh đó, thói quen và tập quán của người dân là một rào cản tâm lý khó thay đổi. Việc sử dụng tiền mặt để thanh toán cho các giao dịch nhỏ lẻ, đặc biệt ở khu vực nông thôn, đã trở thành một phần của văn hóa tiêu dùng. Nhiều người vẫn còn tâm lý e ngại về tính an toàn, bảo mật của các phương thức thanh toán điện tử, hoặc chưa quen với việc sử dụng các thiết bị công nghệ. Tài liệu gốc chỉ ra rằng, “khi việc sử dụng tiền mặt để thanh toán và cất giữ trở thành thói quen, tập quán của người dân thì việc thay đổi thường rất khó và phải mất nhiều thời gian”.

2.2. Hạn chế về cơ sở hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực

Về mặt chủ quan, năng lực nội tại của các NHTM Việt Nam cũng là một yếu tố quan trọng. Khoa học công nghệ là nền tảng của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, nhưng việc đầu tư vào hạ tầng công nghệ hiện đại đòi hỏi nguồn vốn lớn. Sự phát triển không đồng đều của mạng lưới ATM và POS trên cả nước, đặc biệt là ở các vùng sâu vùng xa, đã hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân. Hơn nữa, chất lượng nguồn nhân lực cũng đóng vai trò quyết định. Đội ngũ nhân viên ngân hàng cần được đào tạo bài bản, không chỉ giỏi về nghiệp vụ mà còn phải am hiểu và sử dụng thành thạo các công nghệ thanh toán mới. Một nhân viên giỏi có thể tư vấn, hướng dẫn và tạo niềm tin cho khách hàng, trong khi sự thiếu chuyên nghiệp có thể khiến khách hàng quay lưng lại với dịch vụ. Năng lực tài chính hạn chế và việc thiếu một đội ngũ nhân sự chất lượng cao là những điểm nghẽn cần được các ngân hàng ưu tiên giải quyết.

III. Cách NHTM Việt Nam ứng dụng công nghệ cho thanh toán

Để vượt qua các thách thức và đón đầu xu thế, việc ứng dụng khoa học công nghệ được xem là giải pháp đột phá cho các NHTM Việt Nam trong việc hoàn thiện dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Công nghệ không chỉ giúp tự động hóa quy trình, giảm thiểu sai sót, mà còn tạo ra những sản phẩm, dịch vụ tiện ích vượt trội, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Việc đầu tư vào một hệ thống thanh toán hiện đại, kết nối và an toàn là ưu tiên hàng đầu. Các ngân hàng đang tập trung phát triển hệ thống thanh toán nội bộ, tham gia vào Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (TTĐTLNH) và mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán số. Chuyển đổi số trong lĩnh vực thanh toán không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để tồn tại và phát triển. Các giải pháp như Internet Banking, Mobile Banking, và thanh toán qua mã QR đang dần thay đổi bộ mặt của ngành tài chính ngân hàng, mang lại trải nghiệm liền mạch và thuận tiện cho người dùng, từ đó khuyến khích họ từ bỏ thói quen sử dụng tiền mặt.

3.1. Hiện đại hóa hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng

Nền tảng cho mọi giao dịch thanh toán không tiền mặt liên ngân hàng là một hệ thống lõi mạnh mẽ. Tại Việt Nam, Hệ thống TTĐTLNH do Ngân hàng Nhà nước (NHNN) vận hành đóng vai trò xương sống, kết nối các NHTM Việt Nam. Việc nâng cấp và hiện đại hóa hệ thống này là yếu tố sống còn, giúp xử lý các giao dịch giá trị lớn một cách nhanh chóng và an toàn. Các NHTM cần tích cực tham gia và tuân thủ các tiêu chuẩn chung của hệ thống. Bên cạnh đó, các ngân hàng cũng cần xây dựng hệ thống thanh toán nội bộ hiệu quả. Theo thống kê trong tài liệu gốc, kênh thanh toán nội bộ luôn chiếm tỷ trọng lớn về số lượng và giá trị giao dịch. Một hệ thống nội bộ mạnh giúp đẩy nhanh tốc độ luân chuyển vốn, tăng năng lực cạnh tranh và tạo tiền đề để kết nối hiệu quả với các hệ thống thanh toán khác, bao gồm cả các trung tâm thanh toán bù trừ tự động (ACH).

3.2. Mở rộng mạng lưới ATM POS và các kênh giao dịch số

Để đưa dịch vụ thanh toán KDTM đến gần hơn với công chúng, việc mở rộng mạng lưới hạ tầng vật lý và kỹ thuật số là vô cùng cần thiết. Các NHTM Việt Nam cần tiếp tục đầu tư phát triển mạng lưới máy giao dịch tự động (ATM) và các thiết bị thanh toán tại điểm bán (POS). Việc lắp đặt các thiết bị này tại các siêu thị, cửa hàng tiện lợi, nhà hàng và các điểm dịch vụ công cộng sẽ tạo sự thuận tiện tối đa cho người dùng thẻ ngân hàng. Song song đó, việc phát triển các kênh giao dịch số như Internet Banking, Mobile Banking là xu hướng không thể đảo ngược. Các kênh này cho phép khách hàng thực hiện giao dịch mọi lúc, mọi nơi chỉ với một thiết bị thông minh có kết nối mạng, phá vỡ mọi giới hạn về không gian và thời gian. Điều này không chỉ nâng cao trải nghiệm khách hàng mà còn giúp ngân hàng tiết kiệm chi phí vận hành các chi nhánh vật lý.

IV. Bí quyết hoàn thiện dịch vụ thanh toán không tiền mặt

Ngoài công nghệ, sự thành công của thanh toán không tiền mặt còn phụ thuộc vào các yếu tố về con người, quy trình và chiến lược phát triển sản phẩm. Các NHTM Việt Nam cần một cách tiếp cận toàn diện để hoàn thiện dịch vụ, không chỉ tập trung vào nền tảng kỹ thuật mà còn phải chú trọng đến trải nghiệm người dùng và xây dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi. Điều này bao gồm việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cải tiến các sản phẩm dịch vụ truyền thống, và xây dựng các chính sách giá cả hợp lý. Hơn nữa, sự hợp tác và liên kết giữa các ngân hàng là yếu tố then chốt để tạo ra một hệ thống thanh toán liền mạch, nơi khách hàng của ngân hàng này có thể dễ dàng giao dịch với khách hàng của ngân hàng khác. Việc xây dựng lòng tin nơi khách hàng thông qua các dịch vụ chuyên nghiệp, an toàn và minh bạch là nền tảng vững chắc nhất để khuyến khích họ chuyển đổi từ việc sử dụng tiền mặt sang các phương thức thanh toán hiện đại.

4.1. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tổ chức điều hành

Con người luôn là yếu tố quyết định. Để phát triển bền vững dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, các NHTM Việt Nam phải đầu tư vào việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Cán bộ ngân hàng cần được trang bị kiến thức chuyên sâu về các sản phẩm thanh toán, kỹ năng sử dụng công nghệ mới và thái độ phục vụ chuyên nghiệp. Họ là cầu nối trực tiếp giữa ngân hàng và khách hàng, đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn, giải đáp thắc mắc và xây dựng niềm tin. Bên cạnh đó, việc tổ chức điều hành trong thanh toán cũng cần được tối ưu hóa. Các ngân hàng thường thành lập các trung tâm thanh toán để điều phối hoạt động giữa các chi nhánh và với các ngân hàng khác. Một cơ cấu tổ chức hiệu quả sẽ đảm bảo các giao dịch được xử lý thông suốt, đồng thời giúp quản lý và điều chuyển vốn một cách linh hoạt, nâng cao hiệu quả hoạt động chung.

4.2. Xây dựng chính sách giá dịch vụ và liên kết hợp tác

Giá cả của dịch vụ là một yếu tố nhạy cảm, tác động trực tiếp đến quyết định sử dụng của khách hàng. Để khuyến khích người dân sử dụng thanh toán không tiền mặt, các NHTM Việt Nam cần xây dựng một chính sách phí hợp lý và cạnh tranh. Việc cân nhắc giữa chi phí đầu tư công nghệ và lợi ích lâu dài là cần thiết để đưa ra mức phí phù hợp. Một số quốc gia thậm chí còn cho phép thu phí đối với giao dịch bằng tiền mặt để thúc đẩy thanh toán số. Ngoài ra, không một ngân hàng nào có thể tự mình xây dựng một hệ sinh thái thanh toán hoàn chỉnh. Do đó, sự liên kết, phối hợp nhịp nhàng giữa các ngân hàng trong hoạt động thanh toán liên ngân hàng là bắt buộc. Việc tuân thủ các thỏa thuận chung và xây dựng các tiêu chuẩn kết nối sẽ tạo ra một hệ thống thanh toán thông suốt, mang lại lợi ích cho cả hệ thống ngân hàng và người tiêu dùng.

V. Đánh giá thực trạng thanh toán không tiền mặt tại NHTM

Thực trạng phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại các NHTM Việt Nam cho thấy những bước tiến đáng kể nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Trong những năm gần đây, số lượng tài khoản thanh toán cá nhân và doanh nghiệp đã tăng lên nhanh chóng, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của các dịch vụ thanh toán. Hạ tầng kỹ thuật như mạng lưới ATM, POS liên tục được mở rộng. Các ngân hàng đã chủ động đầu tư vào công nghệ, cho ra mắt nhiều sản phẩm thanh toán điện tử hiện đại. Tuy nhiên, nếu so với các nước trong khu vực, tỷ trọng thanh toán bằng tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán tại Việt Nam vẫn còn ở mức cao. Các dịch vụ còn thiếu sự liên kết mang tính hệ thống, chất lượng chưa đồng đều. Việc đánh giá một cách khách quan những mặt tích cực và hạn chế sẽ giúp các NHTM và cơ quan quản lý đưa ra những định hướng và giải pháp phù hợp cho giai đoạn phát triển tiếp theo, hướng tới mục tiêu của “Đề án thanh toán KDTM” mà Chính phủ đã đề ra.

5.1. Những thành tựu và tiềm năng phát triển đã đạt được

Những năm qua, ngành ngân hàng Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận trong việc thúc đẩy thanh toán không tiền mặt. Số liệu từ tài liệu gốc cho thấy sự gia tăng liên tục về số lượng thẻ phát hành, máy ATM và điểm chấp nhận thẻ POS. Tỷ trọng các giao dịch qua kênh thanh toán nội bộ và Hệ thống TTĐTLNH ngày càng lớn, cho thấy mức độ hiện đại hóa và tự động hóa trong hệ thống đang được nâng cao. Nhận thức của người dân về lợi ích của thẻ ngân hàng và các hình thức thanh toán điện tử khác đã cải thiện rõ rệt, đặc biệt là tại các khu vực đô thị. Các NHTM Việt Nam đã không ngừng cải tiến sản phẩm, dịch vụ, nâng cao tốc độ xử lý và tính chính xác. Tiềm năng phát triển vẫn còn rất lớn, với dân số trẻ, năng động và tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh cao, Việt Nam được xem là thị trường màu mỡ cho các dịch vụ tài chính số.

5.2. Các mặt hạn chế còn tồn tại trong hệ thống thanh toán

Bên cạnh những thành tựu, thực trạng dịch vụ thanh toán KDTM tại các NHTM Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Luận văn của Nguyễn Thị Thu (2008) chỉ ra rằng dịch vụ “vẫn còn nhiều yếu tố bất cập, thiếu về lượng, yếu về chất và thiếu sự liên kết mang tính hệ thống”. Cụ thể, tỷ lệ thanh toán bằng tiền mặt vẫn chiếm ưu thế, đặc biệt trong các giao dịch dân sinh hàng ngày. Cơ sở hạ tầng thanh toán phân bổ chưa đồng đều, chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn. Các sản phẩm dịch vụ, mặc dù đa dạng, nhưng đôi khi còn phức tạp và chưa thực sự thân thiện với người dùng. Vấn đề an ninh, bảo mật trong các giao dịch thanh toán điện tử vẫn là nỗi lo của nhiều người. Sự thiếu liên thông, kết nối đồng bộ giữa các hệ thống thanh toán của các ngân hàng khác nhau đôi khi gây bất tiện cho khách hàng và làm giảm hiệu quả chung của toàn hệ thống.

VI. Hướng đi tương lai cho thanh toán không tiền mặt ở VN

Định hướng phát triển thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam trong tương lai gắn liền với chiến lược chuyển đổi số quốc gia và xu hướng chung của thế giới. Mục tiêu cốt lõi là giảm dần tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán, xây dựng một xã hội số nơi các giao dịch được thực hiện một cách tiện lợi, an toàn và minh bạch. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và các NHTM Việt Nam. Các giải pháp trọng tâm sẽ xoay quanh việc tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý, đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ, đẩy mạnh công tác truyền thông để thay đổi nhận thức và thói quen của người dân. Các NHTM cần tập trung phát triển các sản phẩm, dịch vụ thanh toán hiện đại, sáng tạo, lấy khách hàng làm trung tâm. Tương lai của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ là về công nghệ, mà còn là về việc xây dựng một hệ sinh thái tài chính toàn diện, nơi mọi người dân và doanh nghiệp đều có thể tiếp cận và hưởng lợi.

6.1. Định hướng và mục tiêu chiến lược của Chính phủ

Chiến lược phát triển thanh toán không tiền mặt đã được Chính phủ cụ thể hóa thông qua các đề án và quyết định quan trọng. Điển hình là Quyết định số 291/2006/QĐ-TTg đã phê duyệt “Đề án thanh toán KDTM giai đoạn 2006-2010 và định hướng đến năm 2020”, đặt mục tiêu rõ ràng về việc giảm tỷ lệ tiền mặt. Các định hướng này tập trung vào việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho các hoạt động thanh toán mới, khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp trả lương qua tài khoản, và đẩy mạnh thanh toán các dịch vụ công như điện, nước, học phí, viện phí qua ngân hàng. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và vận hành các hệ thống thanh toán quốc gia, đồng thời ban hành các quy định để đảm bảo an toàn, hiệu quả cho toàn bộ hoạt động thanh toán trong nền kinh tế.

6.2. Kiến nghị giải pháp cho các NHTM Việt Nam và cơ quan quản lý

Để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược, cần có những giải pháp đồng bộ. Đối với các NHTM Việt Nam, cần tiếp tục đầu tư vào khoa học công nghệ, đa dạng hóa các sản phẩm thanh toán điện tử và nâng cao chất lượng dịch vụ. Cần tăng cường liên kết, hợp tác để tạo sự thuận tiện cho khách hàng. Về phía các cơ quan quản lý, Chính phủ cần có chính sách khuyến khích, ưu đãi về thuế cho các doanh nghiệp chấp nhận thanh toán số. NHNN cần tiếp tục vai trò kiến tạo, xây dựng hạ tầng thanh toán dùng chung, ban hành các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất và tăng cường giám sát để đảm bảo an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng. Việc kết hợp hài hòa giữa cơ chế thị trường và sự điều tiết của nhà nước sẽ là chìa khóa để thúc đẩy thanh toán không tiền mặt phát triển một cách bền vững và toàn diện tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN TIỀN TỆ 1.1 Tiền và chức năng của tiền a) Khái niệm tiền Xã hội đã từng trải qua thời kỳ mà các hoạt động kinh tế diễn ra không có sự có mặt của tiền, lúc đó các sản phẩm được trao đổi trực tiếp với nhau và các nhà kinh tế gọi đó là thời kỳ của nền kinh tế đối chác. Khi tiền xuất hiện, tiền đóng vai trò là trung gian trao đổi và nền kinh tế đổi chác chuyển sang nền kinh tế tiền tệ. Các nhà kinh tế học coi tiền là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán hàng hoá, dịch vụ hoặc trong việc thanh toán các khoản nợ. Khi có tiền, người ta có thể trao đổi trực tiếp được với mọi hàng hóa, trong bất kỳ điều kiện nào.

Như vậy, tiền là một phương tiện trao đổi. Trong lịch sử phát triển hàng hoá, đã có rất nhiều loại hàng hoá khác nhau được đóng vai trò tiền tệ và thông thường, những loại hàng hoá này phải đạt một số tiêu chuẩn sau: có giá trị cao, được chấp nhận một cách rộng rãi, dễ chi nhỏ và đồng chất, dễ chuyên chở và bảo quản,. Ngày nay, tiền được dùng một cách rất tự nhiên, thường xuyên trong cuộc sống hàng ngày và được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Có khi tiền chỉ được hiểu đơn thuần theo khái niệm là tiền mặt, là đồng tiền (currency), có khi lại được hiểu theo nghĩa rộng hơn, coi tiền là tài sản, là của cải, là thu nhập,… Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế học, tiền không chỉ là tiền mặt, vì tiền còn bao gồm cả các khoản tiền gửi thanh toán, tiền tiết kiệm, thẻ tín dụng, Séc,…; tiền cũng không phải là của cải vì của cải bao gồm không chỉ có tiền mà còn cả những vật để sở hữu (tài sản) như: trái khoán, cổ phiếu, đồ đạc, nhà cửa, thiết bị,…; tiền cũng không phải là thu nhập vì thu nhập là khoản tiền kiếm được - 5- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong một khoảng thời gian nhất định trong khi tiền lại là một khoản tiền xác định tại một thời điểm nhất định.

Như vậy, tiền là bất cứ phương tiện nào được thừa nhận để thanh toán chung cho việc mua bán, trao đổi hàng hoá - dịch vụ hoặc thanh toán nợ nần và tiền khác với của cải, khác với thu nhập. b) Chức năng của tiền Bản chất của tiền được hiểu một cách đầy đủ thông qua các chức năng của nó. Tiền tệ, cho dù thể hiện dưới hình thức nào (hàng hóa, vàng, tiền giấy, .) cũng đều thực hiện 3 chức năng cơ bản sau: phương tiện trao đổi; đơn vị đánh giá và phương tiện dự trữ giá trị. - Phương tiện trao đổi Đây là chức năng cơ bản để phân biệt tiền với những tài sản khác như cổ phiếu, trái khoán hoặc nhà cửa.

Thực hiện chức năng phương tiện trao đổi, tiền là phương tiện mà thông qua đó, các hàng hóa và dịch vụ được trao đổi cho nhau. Tiền (dưới dạng tiền mặt, tiền gửi ngân hàng, thẻ tín dụng, Séc,.) được dùng để thanh toán, đổi lấy hàng hoá hoặc dịch vụ. Khi chưa có tiền làm phương tiện, việc trao đổi chỉ có thể diễn ra khi có sự trung khớp giữa các ý muốn khác nhau và điều này đòi hỏi chi phí về thông tin và giao dịch tương đối lớn. Việc dùng tiền làm phương tiện trao đổi giúp khắc phục được những hạn chế của quá trình trao đổi trực tiếp (đổi hàng lấy hàng), nhờ đó mà tiết kiệm được chi phí giao dịch liên quan đến việc tìm kiếm, chờ đợi tác nhân có nhu cầu trao đổi.

Điều này góp phần làm tăng tính hiệu quả của quá trình sản xuất xã hội khi thúc đẩy chuyên môn hoá và phân công lao động xã hội. - Phương tiện định giá Với chức năng này, tiền được sử dụng làm đơn vị đánh giá, nghĩa là nó được dùng để đo giá trị các hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế, để biểu thị giá cả hàng hóa và dịch vụ. - 6- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khi chưa có tiền, việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ diễn ra rất phức tạp vì không có đơn vị chung để đánh giá giá trị của chúng. Chẳng hạn, để thực hiện các hành vi trao đổi 3 mặt hàng thông thường: gạo, bia và cam thì trước hết người ta phải ấn định giá của mỗi mặt hàng theo các mặt hàng khác như sau: Giá của gạo được tính bằng cam hoặc bia Giá của bia được tính bằng cam hoặc gạo Giá của cam được tính bằng bia hoặc gạo Và như vậy, thì phải có rất nhiều loại giá khác nhau.

Một cách khái quát, khi cần trao đổi N mặt hàng khác nhau thì số giá cần thiết để phục vụ quá trình trao đổi sẽ là N*(N-1)/2, trong khi nếu dùng tiền để trao đổi, chỉ cần N giá (xem Bảng 1. So sánh giữa số lượng giá để trao đổi trực tiếp với số lượng giá trao đổi bằng tiền Số lượng giá Số lượng giá Số mặt hàng trao đổi trực tiếp trao đổi bằng tiền 3 3 3 10 45 10 100 4.000 Như vậy, việc dùng tiền làm một đơn vị đánh giá đã giảm được số giá cần xem xét, do đó giảm được chi phí, thời gian để giao dịch và lợi ích này lại càng tăng lên khi nền kinh tế trở nên phức tạp (có nhiều hàng hóa cần trao đổi). Vì vậy, chức năng tính toán giá trị cũng góp phần vào việc tăng cường tính hiệu quả của xã hội. - Phương tiện dự trữ giá trị Tiền là phương tiện dự trữ vì nó có thể dùng để mua sắm trong tương lai.

Chức năng này của tiền tệ rất hữu ích vì mọi người thường không được sử dụng hết thu nhập của mình ngay lập tức mà sẽ giữ lại cho đến khi có nhu cầu chi tiêu. Trong thực tế, tiền không phải là phương tiện duy nhất thực hiện chức năng phương tiện tích luỹ vì một tài sản như: tiền mặt, cổ phiếu, nhà đất, trái - 7- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phiếu, … đều có thể được sử dụng làm phương tiện tích luỹ giá trị và việc sử dụng một số tài sản trong số các tài sản này để tích luỹ có lợi hơn sử dụng tiền, mức sinh lời cao hơn, có giá trị sử dụng thực tế. Tuy nhiên, hầu hết, mọi người đều tích lũy tiền với một tỷ lệ nhất định bởi sự an toàn và "tính lỏng" của tiền. Tiền là tài sản có tính lỏng nhất bởi vì nó là phương tiện trao đổi, không giống như các tài sản khác, tiền không cần chuyển thành thứ khác với mục đích mua hàng; những tài sản khác phải mất chi phí giao dịch khi cần chuyển sang tiền.

Tuy nhiên, do tiền là đơn vị tính toán giá trị của những tài sản, hàng hóa khác nên giá trị của tiền phụ thuộc vào mức giá của các hàng hóa đó. Nếu mức giá tăng gấp 2 lần thì giá trị của tiền bị giảm đi 1/2 và ngược lại, khi mức giá giảm còn 1/2 thì giá trị của tiền tăng lên 2 lần. Như vậy, có thế thấy, việc sử dụng tiền như là phương tiện tích lũy giá trị phụ thuộc vào sự ổn định của đồng tiền được đo bằng sức mua của nó. Sự phát triển của các hình thái tiền tệ trong hoạt động thanh toán Vào cuối thời kỳ La Mã cổ đại, các hàng hóa thông thường có tần số trao đổi nhiều nhất được lựa chọn một các tự phát làm môi giới trung gian trong trao đổi.

Tại mỗi địa phương khác nhau, các hàng hóa được được lựa chọn làm phương tiện trao đổi cũng khác nhau: gia súc, thuốc lá, dầu ôliu,… Tuy nhiên, việc sử dụng hàng hóa làm vật trao đổi dần bộc lộ những hạn chế: khó khắc trong việc chia nhỏ để trả lại tiền tẻ; chịu tác động bởi yếu tố tự nhiên; không thuận tiện trong việc di chuyển giữa các vùng khác nhau,… Sang thế kỷ XIX, vàng được chấp nhận trong lưu thông bởi những thuộc tính tự nhiên phù hợp với vai trò phương tiện trao đổi: dễ chia nhỏ, hợp nhất; Bền, ít chịu ảnh hưởng bởi yếu tố tự nhiên; có giá trị lớn trong một khối lượng nhỏ, dễ di chuyển hơn hàng hóa. Tuy nhiên, sự bất lợi của lưu thông vàng cũng dần bộc lộ: vì vàng nặng nên việc di chuyển vàng bất tiện và quan trọng hơn là khi nhu cầu trao đổi hàng hóa tăng, vàng trở nên khan hiếm và nhu cầu dự trữ vàng tăng. Tiếp sau đó, tiền giấy và tiền xu (gọi chung là tiền mặt) được sử dụng trong lưu thông. Thực chất của loại tiền này là một chứng chỉ cam kết có thể - 8- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] được chuyển đổi ngang giá thành tiền kim loại hoặc một lượng kim loại quý.

Tuy nhiên, loại tiền này nhanh chóng được chuyển thành tiền giấy không có bảo đảm - tiền pháp định, nghĩa là mọi người buộc phải chấp nhận nó theo quy định của Nhà nước, không có khả năng chuyển đổi thành kim loại quý. Tiền giấy có ưu thế là nó nhẹ hơn tiền thực rất nhiều, chi phí bảo quản và vận chuyển thấp, chi phí in ấn và đảm bảo an toàn rẻ, thuận tiện khi sử dụng. Tuy nhiên, nhưng nó chỉ có thể được chấp nhận làm trung gian trao đổi chỉ nếu lòng tin vào người có thẩm quyền phát hành nó đủ lớn và việc làm giả đồng tiền đó rất khó khăn. Đồng thời, việc điều tiết lượng tiền giấy lưu thông cho phù hợp với nhu cầu trao đổi và dữ trữ là rất phức tạp.

Tiền giấy và tiền xu có nhược điểm là dễ dàng bị đánh cắp và đặc biệt khá tốn kém khi vận chuyển số lượng lớn. Để giải quyết vấn đề này, những tiến bộ khác của hệ thống thanh toán đã diễn ra với sự phát triển của hoạt động ngân hàng hiện đại: sự ra đời của Séc. Séc là một loại hối phiếu nhận nợ chi trả ngay khi xuất trình, cho phép thực hiện giao dịch mà không cần mang theo một khoản tiền mặt lớn. Sự ra đời của Séc là một tiến bộ mới đã cải thiện hiệu quả của hệ thống thanh toán.

Người ta nhận thấy các khoản thanh toán đến và đi có thể bù trừ cho nhau; nếu không có Séc, các luồng luân chuyển tiền này sẽ rất lớn. Ngược lại, với Séc, các khoản thanh toán có thể bù trừ lẫn cho nhau và cũng không cần luân chuyển tiền mặt. Việc sử dụng Séc vì vậy đã làm giảm chi phí giao dịch và cải thiện hiệu quả kinh tế.