Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1. Những khái niệm có liên quan 1. Khái niệm thẩm quyền Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng “thẩm quyền”có nghĩa là “quyền xem xét, quyết định” [ 21]. Theo Từ điển Luật học, “thẩm quyền” là “Quyền chính thức được xem xét để kết luận và định đoạt, quyết định một vấn đề.
Thẩm quyền gắn liền với quyền và nhiệm vụ mà pháp luật quy định cho cơ quan Nhà nước, người nắm giữ các chức vụ lãnh đạo, quản lý trong cơ quan đó để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của họ". Từ các khái niệm trên, có thể hiểu “thẩm quyền” là quyền do pháp luật quy định một chủ thể nhất định (cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức) được xem xét, cân nhắc, quyết định một vấn đề; thẩm quyền là khả năng được thực hiện một công việc trong một lĩnh vực, một phạm vi theo quy định của pháp luật. Để bảo đảm cho bộ máy nhà nước hoạt động bình thường, không chồng chéo, dẫm đạp lên nhau, mỗi cơ quan, tổ chức trong bộ máy nhà nước có một chức năng, nhiệm vụ và những quyền hạn riêng biệt. Thẩm quyền của mỗi cơ quan, tổ chức, cá nhân được xác định theo lĩnh vực, ngành, khu vực hành chính, cấp hành chính để thực hiện những chức năng, nhiệm vụ của họ.
Phạm vi hoạt động và quyền năng pháp lý của các cơ quan nhà nước được gọi là thẩm quyền của các cơ quan nhà nước. Thẩm quyền chính là thuộc tính tất yếu của cơ quan quyền lực Nhà nước là tổng thể quyền và nghĩa vụ và là cơ sở để phân biệt cơ quan Nhà nước này với cơ quan Nhà nước khác. 16 Luan van Như vậy, “thẩm quyền” là một thuật ngữ pháp lý dùng để chỉ phạm vi, giới hạn chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của một chủ thể trong việc thực thi quyền lực Nhà nước do pháp luật quy định. Khái niệm thẩm quyền của Tòa án Là một bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước, Tòa án có chức năng, nhiệm vụ riêng biệt.
Theo Hiến pháp năm 2013, “TAND là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”, Tòa án “bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” [12]. Với chức năng xét xử, Tòa án có thẩm quyền và trách nhiệm xem xét giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, nhân danh Nhà nước ra các phán quyết nhằm bảo đảm sự công bằng xã hội. Thẩm quyền xét xử là quyền chuyên biệt được trao riêng cho cơ quan Tòa án, không phân biệt cấp Tòa án hay vùng lãnh thổ. Bên cạnh đó, mỗi Tòa án lại được phân định theo cấp, theo khu vực hành chính, theo vụ việc (ví dụ: thẩm quyền xét xử của Tòa sơ thẩm).
Vậy, “thẩm quyền xét xử của Tòa án” là “quyền xem xét và quyết định trong hoạt động xét xử của Tòa án theo quy định của pháp luật”. Thẩm quyền của Tòa án trong việc xét xử các vụ án hành chính là phạm vi thực hiện quyền tư pháp của Tòa án, được pháp luật TTHC quy định để giải quyết các tranh chấp hành chính bằng thủ tục TTHC. Khái niệm “vụ án hành chính” và “xét xử sơ thẩm vụ án hành chính” 1. Khái niệm vụ án hành chính “Vụ án” nói chung là một thuật ngữ dùng để chỉ một vụ việc hình sự, dân sự, hành chính được đưa ra giải quyết tại Tòa án (TA) hoặc cơ quan Trọng tài.
Theo Từ điển Luật học, “vụ án” là “Một vụ việc có dấu hiệu trái pháp luật mang tính chất hình sự hoặc tranh chấp giữa các chủ thể pháp luật được đưa ra TA hoặc cơ quan Trọng tài giải quyết [21]. 17 Luan van Theo Luật Tổ chức TAND, TA xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân - gia đình, lao động, kinh doanh thương mại, hành chính và những việc khác theo quy định của pháp luật” [ 13]. Khiếu kiện hành chính là biểu hiện của tranh chấp hành chính, phát sinh trong quá trình thực hiện chức năng quản lý nhà nước giữa một bên là cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức (được gọi là chủ thể quản lý) và một bên là cơ quan, tổ chức, cá nhân (gọi là đối tượng quản lý hành chính nhà nước) khi các chủ thể này tham gia vào quan hệ hành chính nhà nước. Khiếu kiện hành chính là quyền và là phương thức để bảo vệ quyền, lợi hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức.
Khi có căn cứ cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định xử lý kỷ luật buộc thôi việc công chức…là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của mình thì cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền lựa chọn giữa việc khiếu nại đến cơ quan hành chính, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính có thẩm quyền đề nghị xem xét lại quyết định, hành vi đó hoặc khởi kiện yêu cầu TA giải quyết. Nói cách khác, khiếu kiện hành chính là hành vi tự vệ và tự định đoạt của đối tượng quản lý hành chính nhà nước khi có sự xâm phạm của việc thực thi quyền hành pháp. Việc cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính đã làm phát sinh vụ án hành chính tại TA. Nếu việc khởi kiện tuân thủ đúng điều kiện, đúng thủ tục do pháp luật TTHC quy định thì TA có thẩm quyền phải có trách nhiệm thụ lý, giải quyết vụ án hành chính để đảm bảo quyền, lợi hợp pháp của đương sự.
Để làm phát sinh vụ án hành chính phải hội đủ các điều kiện: (1) Có việc khởi kiện (theo quy định của Luật TTHC) và (2) được TAND có thẩm quyền thụ lý vụ án. 18 Luan van Từ những vấn đề trên, có thể khái niệm vụ án hành chính là “vụ án phát sinh tại TA có thẩm quyền do có cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện để yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính nhằm bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho mình và được TAND thụ lý để giải quyết”. Khái niệm xét xử vụ án hành chính theo thủ tục sơ thẩm Theo Từ điển Luật học, “xét xử” là “hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc”. Xét xử sơ thẩm” là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một TA có thẩm quyền” [21].
Khiến kiện hành chính mang là hành vi tự vệ và tự định đoạt của cơ quan, tổ chức, cá nhân trước quyết định hành chính, hành vi hành chính mà họ cho rằng trái pháp luật. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác –Lê nin, khiếu nại hành chính là mâu thuẫn cần được giải quyết để duy trì sự ổn định xã hội và là động lực cho sự phát triển. Giải quyết khiếu kiện hành chính giúp cho cơ quan nhà nước nhận ra và khắc phục những thiếu sót, bất cập nhằm nâng cao năng lực quản lý của bộ máy hành chính, thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Vì vậy, thẩm quyền và trách nhiệm của TAND là phải giải quyết khiếu kiện hành chính một cách khách quan, công bằng.
Trình tự giải quyết vụ án hành chính trải qua các bước: Nhận đơn khởi kiện, thụ lý vụ án, thu thập chứng cứ, tổ chức đối thoại, giải quyết vụ án tại Tòa án cấp sơ thẩm, kháng cáo, kháng nghị và giải quyết vụ án theo thủ tục phúc thẩm, xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị theo quy định của pháp luật. Quy định này nhằm bảo đảm cho các bản án, quyết định của TA được xem xét một cách thận trọng để vụ án được giải quyết khách quan, công bằng. Trong đó, xét xử sơ thẩm là thủ tục xét xử đầu 19 Luan van tiên, không thể thiếu và có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Bản án, quyết định hành chính sơ thẩm không phải là phán quyết cuối cùng vì đương sự có quyền kháng cáo, VKSND có quyền kháng nghị đối với bản án, quyết định hành chính sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật.
Nếu việc giải quyết vụ án hành chính được khách quan, công bằng tại cấp sơ thẩm sẽ củng cố lòng tin của nhân dân đối với cơ quan xét xử; việc giải quyết vụ án sẽ không bị kéo dài do việc kháng cáo, kháng nghị, tiết kiệm được thời gian, công sức, tiền bạc của nhà nước và của đương sự. Vì vậy, “xét xử vụ án hành chính theo thủ tục sơ thẩm” là thủ tục giải quyết vụ án đầu tiên, trong đó TA áp dụng những trình tự, thủ tục do pháp luật quy định để xem xét giải quyết các yêu cầu của đương sự bằng một bản án hoặc quyết định về việc giải quyết vụ án. Khái niệm thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính Khi có đơn khiếu kiện hành chính hợp pháp, TA cấp sơ thẩm có thẩm quyền có trách nhiệm thụ lý vụ án và tiến hành các biện pháp cần thiết theo đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định để giải quyết vụ án hành chính. Dựa trên những tài liệu, chứng cứ do đương sự cung cấp và do TA thu thập được trong quá trình giải quyết vụ án, Thẩm phán phải xem xét, đánh giá tính căn cứ, tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính để ra phán quyết chấp nhận hoặc bác bỏ yêu cầu của đương sự.
Như vậy, thẩm quyền của TA trong việc xét xử các vụ án hành chính là quyền hạn và nghĩa vụ của TA trong việc thụ lý, giải quyết các vụ án hành chính. TA có thẩm quyền nhận đơn khởi kiện, thụ lý, lập hồ sơ để giải quyết vụ án, ra các bản án, quyết định.