CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Tình hình nghiên cứu về chính quyền cấp xã 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Thứ nhất, tiếp cận từ góc độ khái niệm, bản chất và vai trò của CQCX Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), 2003, Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh (sách tham khảo), Nxb Chính trị Quốc gia [161].
Trong chương “Cơ cấu tổ chức của chính quyền cấp dưới và CQĐP” của cuốn sách này đã đưa ra định nghĩa về CQĐP (cấp trung gian hoặc cấp thấp nhất), mối quan hệ giữa các cấp của CQĐP, cách thức hình thành, tổ chức và hoạt động của CQĐP nói chung và CQCX nói riêng ở một số nước trên thế giới. Đây là cách tiếp cận tương đối toàn diện về CQĐP so với các nghiên cứu trước đây. Cuốn sách này cũng làm rõ sự khác biệt của chức năng CQCX ở khu vực nông thôn và thành thị. Watt, 2006, Principles and theories of local government (Các nguyên tắc và lý thuyết về CQĐP), Institute of Economic Affairs [165].
Bài báo này đã tiếp cận bản chất của CQĐP, đồng thời đã đề cập đến chức năng cung cấp dịch vụ công của CQCX (một trong hai chức năng của CQCX). Đây là cách tiếp cận phổ biến khi nghiên cứu về CQĐP ở nước ngoài. Bài viết đã khẳng định sự cần thiết cho tồn tại của CQĐP là cung cấp dịch vụ công cho người dân, đồng thời khẳng định lợi thế so với chính quyền trung ương là việc cung cấp dịch vụ công gắn với nhu cầu của người dân. McKinlay Douglas Limited, 2006, Local Government Structure and Efficiency (Cơ cấu và hiệu quả của CQĐP), Local Government New Zealand [157].
Báo cáo này đã làm rõ các cách tiếp cận về cấu trúc của CQĐP. Đồng thời nhấn mạnh một nội dung quan trọng có liên quan đến luận án là vai trò của CQĐP. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò đại diện cho cộng đồng. Đây là một cách tiếp cận mới khi đề cập đến vai trò của CQĐP.
Bởi các nghiên cứu trước đây chủ yếu đề cập đến vai trò phát triển kinh tế - xã hội của CQĐP. Tonwe, Daniel Adetoritse, 2011, Conceptualizing Local Government from a Multi-Dimensional Perspective (Khái niệm hóa chính quyền từ góc nhìn đa chiều), Higher Education of Social Science [173]. Bài viết tập trung phân tích, làm rõ khái niệm CQĐP dưới các góc độ tiếp cận như xã hội, kinh tế, địa lý, pháp lý và hành chính. Phần đông các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận chức năng, nhiệm vụ của CQĐP mà ít đề cập đến các cách tiếp cận để giải thích thuật ngữ “CQĐP”.
Tuy 12 nhiên, nghiên cứu này đã giải quyết được điều này. Vì vậy, đây là một nghiên cứu có sự khác biệt, là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo luận giải từng góc độ tiếp cận cụ thể của CQĐP và tiếp cận đối với các cấp hành chính cụ thể của CQĐP. Ishwor Thapa, 2020, Local Government: Concept, Roles and Importance for Contemporary Society (CQĐP: khái niệm, vai trò và tầm quan trọng đối với xã hội đương đại), Public Administration Campus, Tribhuvan University, Nepal [150]. Bài viết này đã tập trung phân tích khái niệm, đồng thời làm rõ các vai trò của CQĐP: lập pháp, hành pháp, tư pháp, chính trị, phát triển, quản trị.
Trong khi phần đông các nghiên cứu trước đây đi sâu phân tích tổ chức và hoạt động của CQĐP mà chưa đi sâu bàn về khái niệm và các vai trò của CQĐP thì nghiên cứu này lại làm rõ cả 02 nội dung trên. Thứ hai, tiếp cận từ các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt động của CQĐP và CQCX Xiaobo Zhang, Shenggen Fan, Linxiu Zhang & Jikun Huang, 2004, Local governance and public goods provision in rural China (Quản lý địa phương và cung cấp hàng hóa công cộng ở nông thôn Trung Quốc), Journal of Public Economics, forthcoming [176]. Hầu hết các công trình nghiên cứu ở các nước phương Tây chủ yếu tập trung vào CQĐP nói chung mà chưa đề cập đến CQCX, trong khi đó các nghiên cứu tại Trung Quốc lại tập trung nghiên cứu trực tiếp vào hoạt động của CQCX. Bài báo đã đề cập đến ảnh hưởng của phương thức hình thành chính quyền làng, xã đến hoạt động cung cấp hàng hóa công.
Bên cạnh đó, cũng phân tích ảnh hưởng của cách thức thành lập chính quyền cơ sở đến hoạt động cung cấp hàng hóa công. Nếu như các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tác động của tài chính công đến quá trình cung cấp dịch vụ công, nghiên cứu này lại tiếp cận một yếu tố rất khác biệt đó là cách thức thành lập chính quyền làng, xã. Nghiên cứu này đã đưa ra những giả thuyết về các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động và tính minh bạch của CQĐP. Các giả thuyết đều đặt ra chủ yếu liên quan đến mối quan hệ của CQĐP và cộng đồng dân cư, trong đó nhấn mạnh “cả hội đồng và người điều hành (thị trưởng) đều do người dân trực tiếp bầu ra” và “sự hoạt động của các tổ chức đại diện cho người dân và các cơ quan truyền thông” là nhân tố ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động, tính minh bạch của CQĐP.
Như vậy, nếu như các nghiên cứu trước đây chủ yếu đề cập đến nhân tố tài chính ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của CQĐP, công trình này lại đề cập đến tham gia của người dân, mối 13 quan hệ với người dân ảnh hưởng đến hoạt động của CQĐP. Các nghiên cứu trước đây cũng ít đề cập đến cơ chế hình thành CQĐP sẽ tác động đến hoạt động CQĐP. Odalonu Happy Bori, 2015, Challenges confronting local government administration in efficient and effective social service delivery: the Nigerian experience (Những thách thức mà CQĐP đang phải đối mặt trong việc cung cấp dịch vụ xã hội hiệu quả: kinh nghiệm Nigerian), International Journal of Public Administration and Management Research [163]. Nghiên cứu này xem xét những thách thức mà CQĐP đối mặt trong việc cung cấp dịch vụ xã hội hiệu quả ở cơ sở và tập trung làm rõ những thách thức trong cung cấp dịch vụ công của CQĐP, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công., 2021, Local government administration in Nigeria: challenges and solution (Quản lý CQĐP ở Nigeria: Thách thức và giải pháp), Coeasu Journal of Education, Arts, Science & Technology [164].
Bài viết tập trung nghiên cứu những thách thức trong quản lý CQĐP ở Nigeria, đồng thời đề xuất các giải pháp khắc phục. Trong đó, chỉ ra một số thách thức như vấn đề phân cấp giữa chính quyền bang cho CQĐP chưa nhiều, tham nhũng trong hoạt động của CQĐP. Đồng thời, cũng chỉ ra mức độ cam kết chính trị thấp với người dân, sự thiếu giám sát và đánh giá đang ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển kinh tế - xã hội cấp cơ sở ở Nigeria. Tình hình nghiên cứu trong nước Thứ nhất, tiếp cận từ góc độ vai trò của CQCX Nếu như các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận vai trò chung của CQCX, bài viết “Vai trò của CQCX trong QLNN về đất đai” của Nguyễn Cảnh Quý (2010) [94] đã đi sâu tiếp cận vai trò ở một lĩnh vực cụ thể - đất đai.
Trong khi đó, bài viết “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã góp phần quản lý phát triển xã hội” của Nguyễn Thị Phương (2015) và “Vai trò của chính quyền xã đối với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta” của Nguyễn Minh Phương (2017) lại tiếp cận vai trò chung của CQCX. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương (2015) [83] đã làm rõ vai trò của CQCX đối với quản lý phát triển xã hội thông qua phân tích kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý phát triển xã hội của chính quyền xã và kết quả giải quyết các vấn đề xã hội của chính quyền xã. Nghiên cứu của Nguyễn Minh Phương (2017) [82] tiếp cận tương đối cụ thể các vai trò của CQCX đối với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta. Các vai trò của CQCX được tiếp cận từ cả phương diện lý luận đến thực trạng và đề xuất các giải pháp phát huy vai trò của CQCX đến phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta.
14 Bài viết “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã góp phần quản lý phát triển xã hội” của Nguyễn Thị Tuyết Mai (2015) [71] đã phân tích các vai trò của CQCX đối với quản lý phát triển xã hội như bảo đảm sự hài hòa lợi ích Nhà nước và lợi ích của người dân tại cơ sở, là nơi tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, đề xuất, thực thi các biện pháp tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ở xã, là điểm nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Thứ hai, tiếp cận từ góc độ tổ chức và hoạt động của CQCX Đề tài khoa học cấp nhà nước “Hệ thống chính trị ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây Nguyên”, mã số TN3/X03 của tác giả Võ Khánh Vinh, 2015 [135] đã đánh giá tiến trình phát triển và thực trạng tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở ở Tây Nguyên từ năm 1986 đến nay, trong đó có hoạt động của CQCX; chỉ ra hiệu quả hoạt động và mức độ đáp ứng hệ thống chính trị cơ sở đối với nhu cầu phát triển bền vững tây nguyên; xác định những yêu cầu hiện thực của việc tiếp tục phát triển hệ thống chính trị cơ sở ở các tỉnh khu vực Tây Nguyên trên quan điểm phát triển bền vững. Nguyễn Trọng Hải, Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp, 2016 [44]. Bài viết đã tiếp cận thực trạng tổ chức và hoạt động của UBND các cấp, trong đó có UBND cấp xã.
Đồng thời, cũng đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp. Tuy nhiên, góc độ tiếp cận của nghiên cứu này cũng giống như các nghiên cứu trước đây khi chủ yếu tiếp cận từ góc độ thực trạng tổ chức và hoạt động của UBND các cấp mà chưa đi sâu nghiên cứu về CQCX cũng như làm rõ khung lý thuyết về CQCX. Trần Công Dũng, Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của cơ quan CQĐP ở Việt Nam hiện nay, 2016 [37]. Trong chương cơ sở lý luận, luận án này đã làm rõ khái niệm, vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức của cơ quan CQĐP, trong đó có CQCX.