Thách Thức Do Cắt Giảm Thuế Quan Khi Việt Nam Tham Gia Tổ Chức Thương Mại Thế Giới

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích thách thức từ cắt giảm thuế quan khi Việt Nam gia nhập WTO, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thương mại.

• Tác giả: Hoàng Tùng
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Toàn Thắng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Thách Thức Do Cắt Giảm Thuế Quan Khi Việt Nam Tham Gia Tổ Chức Thƣơng Mại Thế Giới
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC QUY ĐỊNH VỀ THUẾ QUAN CỦA WTO VÀ CAM KẾT GIA NHẬP CỦA VIỆT NAM
• 1.1. Những khái niệm cơ bản về thuế quan của WTO
• 1.1.1. Thuế quan và các phí khác
• 1.1.2. Các dạng thuế quan
• 1.1.3. Hệ thống phân loại thuế quan
• 1.1.4. Định giá hải quan
• 1.1.5. Mục đích của thuế quan
• 1.1.6. Ràng buộc thuế quan
• 1.2. Đàm phán thuế quan trong WTO
• 1.2.1. Các danh mục thuế quan
• 1.2.2. Đàm phán thuế quan truyền thống
• 1.2.3. Đàm phán thuế quan hiện đại
• 1.2.4. Đàm phán gia nhập
• 1.2.5. Đàm phán lại các ưu đãi ràng buộc, tu chỉnh và rút bỏ
• 1.2.6. Tiếp cận song phương và nhiều bên trong đàm phán thuế quan đa phương
• 1.2.7. Đàm phán thuế quan giữa các nước đang phát triển
• 1.3. Sự khác nhau giữa biện pháp thuế quan và phi thuế quan khi đàm phán thuế quan gia nhập WTO
• 1.4. Các nguyên tắc Việt Nam phải tuân thủ trong đàm phán thuế quan để gia nhập WTO và các mục tiêu cụ thể của Việt Nam khi đàm phán thuế quan
• 1.4.1. Nguyên tắc không phân biệt đối xử
• 1.4.2. Nguyên tắc tự do hóa thương mại thông qua đàm phán
• 1.4.3. Nguyên tắc dễ dự đoán nhờ cam kết, ràng buộc, ổn định và minh bạch
• 1.4.4. Tạo ra môi trường cạnh tranh ngày càng bình đẳng hơn
• 1.4.5. Khuyến khích phát triển và cải cách kinh tế bằng cách dành ưu đãi hơn cho các nước kém phát triển nhất
• 1.5. Các mục tiêu cụ thể khi đàm phán cắt giảm thuế quan để gia nhập WTO của Việt Nam
• 1.6. Các cam kết về cắt giảm thuế quan của Việt Nam khi gia nhập WTO
• 1.6.1. Cam kết thuế quan trong lĩnh vực nông nghiệp
• 1.6.2. Cam kết về thuế quan đối với sản phẩm lương thực
• 1.6.3. Cam kết về thuế quan đối với mặt hàng cây công nghiệp
• 1.6.4. Cam kết về thuế quan đối với sản phẩm chăn nuôi
• 1.6.5. Cam kết thuế quan trong lĩnh vực công nghiệp
• 1.6.6. Cam kết về thuế quan đối với sản phẩm ngành giấy
• 1.6.7. Cam kết về thuế quan đối với sản phẩm điện tử
• 1.6.8. Cam kết về thuế quan đối với hàng dệt may
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CÁC CAM KẾT VỀ CẮT GIẢM THUẾ QUAN CỦA VIỆT NAM SAU KHI GIA NHẬP WTO
• 2.1. Tình hình thực hiện các cam kết về cắt giảm thuế quan của Việt Nam trong lĩnh vực nông nghiệp
• 2.2. Tình hình thực hiện các cam kết về thuế quan đối với sản phẩm lương thực
• 2.3. Tình hình thực hiện các cam kết về thuế quan đối với mặt hàng cây công nghiệp
• 2.4. Tình hình thực hiện các cam kết về mức thuế quan đối với sản phẩm chăn nuôi
• 2.5. Tình hình thực hiện các cam kết về cắt giảm thuế quan của Việt Nam trong lĩnh vực công nghiệp
• 2.6. Tình hình thực hiện các cam kết về thuế quan đối với sản phẩm ngành giấy
• 2.7. Tình hình thực hiện các cam kết về thuế quan đối với sản phẩm điện tử
• 2.8. Tình hình thực hiện các cam kết về thuế quan đối với hàng dệt may
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI VIỆC THỰC HIỆN CAM KẾT CẮT GIẢM THUẾ QUAN CỦA VIỆT NAM SAU KHI GIA NHẬP WTO VÀ CÁC KIẾN NGHỊ
• 3.1. Những thành tựu đạt được và thách thức gặp phải trong thực hiện cam kết cắt giảm thuế quan
• 3.1.1. Những mặt tích cực đã đạt được trong quá trình thực hiện các cam kết về cắt giảm thuế quan
• 3.1.2. Đánh giá kết quả sau 4 năm thực hiện cam kết với WTO về thuế
• 3.1.3. Những thách thức gặp phải trong quá trình thực hiện cắt giảm thuế quan
• 3.1.4. Nguyên nhân của các mặt tồn đọng khi thực hiện cắt giảm thuế quan
• 3.2. Những kiến nghị đối với quá trình thực hiện cam kết cắt giảm thuế quan của Việt Nam sau khi gia nhập WTO
• 3.2.1. Tiếp tục hoàn thiện thuế XNK theo lộ trình đã cam kết
• 3.2.2. Đổi mới các công cụ khác liên quan đến thuế XNK theo hướng giảm dần và minh bạch hóa
• 3.2.3. Cải tiến quy trình, chính sách thuế và các chính sách liên quan, bảo đảm các mục tiêu chính sách và đồng thuận trong thực hiện các cam kết với WTO về thuế
• 3.2.4. Nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của bộ máy cán bộ trong các cơ quan liên quan đến việc thực hiện cam kết cắt giảm thuế
• 3.2.5. Tăng cường các biện pháp hỗ trợ quá trình cắt giảm thuế quan
• 3.2.6. Kiến nghị đối với các doanh nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thách Thức Cắt Giảm Thuế Quan Của Việt Nam Khi Tham Gia WTO

Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong chính sách thương mại của đất nước. Việc cắt giảm thuế quan là một trong những cam kết chính mà Việt Nam phải thực hiện. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế mà còn đặt ra nhiều thách thức cho các doanh nghiệp và chính phủ. Cắt giảm thuế quan có thể dẫn đến sự cạnh tranh khốc liệt hơn từ hàng hóa nhập khẩu, ảnh hưởng đến sản xuất trong nước và việc làm.

1.1. Những Cam Kết Cắt Giảm Thuế Quan Của Việt Nam

Việt Nam đã cam kết cắt giảm thuế quan trong nhiều lĩnh vực, bao gồm nông nghiệp và công nghiệp. Các cam kết này được thực hiện theo lộ trình cụ thể, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền kinh tế. Tuy nhiên, việc thực hiện các cam kết này gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về năng lực cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài.

1.2. Tác Động Của WTO Đến Chính Sách Thuế Quan Của Việt Nam

Gia nhập WTO đã thúc đẩy Việt Nam phải cải cách chính sách thuế quan để phù hợp với các quy định quốc tế. Điều này bao gồm việc giảm thuế suất và cải thiện quy trình thông quan. Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng tạo ra áp lực lớn lên các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là những doanh nghiệp nhỏ và vừa.

II. Các Thách Thức Chính Khi Cắt Giảm Thuế Quan Tại Việt Nam

Việc cắt giảm thuế quan không chỉ đơn thuần là một yêu cầu từ WTO mà còn là một thách thức lớn đối với nền kinh tế Việt Nam. Các thách thức này bao gồm sự cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu, áp lực lên ngân sách nhà nước và khả năng thích ứng của các doanh nghiệp. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Cạnh Tranh Tăng Cao Từ Hàng Hóa Nhập Khẩu

Khi thuế quan giảm, hàng hóa nhập khẩu sẽ dễ dàng tiếp cận thị trường Việt Nam hơn. Điều này có thể dẫn đến sự cạnh tranh không công bằng cho các sản phẩm nội địa, đặc biệt là trong các lĩnh vực như nông nghiệp và sản xuất công nghiệp. Do đó, cần có các biện pháp bảo vệ hợp lý cho các ngành sản xuất trong nước.

2.2. Áp Lực Lên Ngân Sách Nhà Nước

Cắt giảm thuế quan đồng nghĩa với việc giảm nguồn thu từ thuế nhập khẩu. Điều này có thể gây áp lực lên ngân sách nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh cần đầu tư cho phát triển hạ tầng và các dịch vụ công. Chính phủ cần tìm kiếm các nguồn thu khác để bù đắp cho sự thiếu hụt này.

III. Phương Pháp Giải Quyết Thách Thức Cắt Giảm Thuế Quan

Để đối phó với các thách thức do cắt giảm thuế quan, Việt Nam cần áp dụng một số phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ nền kinh tế mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

3.1. Tăng Cường Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Các doanh nghiệp cần được hỗ trợ để nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc cải tiến công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện quy trình sản xuất. Chính phủ có thể cung cấp các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính để giúp doanh nghiệp thích ứng với môi trường cạnh tranh mới.

3.2. Cải Cách Chính Sách Thuế Để Đảm Bảo Công Bằng

Cần có các cải cách trong chính sách thuế để đảm bảo sự công bằng giữa các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Điều này bao gồm việc áp dụng các biện pháp bảo vệ hợp lý cho các ngành sản xuất trong nước, đồng thời khuyến khích đầu tư nước ngoài vào các lĩnh vực chiến lược.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Cắt Giảm Thuế Quan

Việc cắt giảm thuế quan đã có những tác động rõ rệt đến nền kinh tế Việt Nam. Các nghiên cứu cho thấy rằng, mặc dù có nhiều thách thức, nhưng cũng có những cơ hội lớn cho sự phát triển. Các doanh nghiệp đã có thể tiếp cận thị trường quốc tế dễ dàng hơn, từ đó mở rộng quy mô sản xuất và tăng trưởng doanh thu.

4.1. Tác Động Tích Cực Đến Xuất Khẩu

Cắt giảm thuế quan đã giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nhiều sản phẩm xuất khẩu đã có cơ hội gia tăng thị phần tại các thị trường lớn như Mỹ và EU, nhờ vào việc giảm chi phí nhập khẩu.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Kinh Tế

Nghiên cứu cho thấy rằng, việc cắt giảm thuế quan đã góp phần vào sự tăng trưởng GDP của Việt Nam trong những năm qua. Tuy nhiên, cần có các biện pháp đi kèm để đảm bảo rằng sự tăng trưởng này là bền vững và không gây ra bất ổn cho nền kinh tế.

V. Kết Luận Về Thách Thức Cắt Giảm Thuế Quan Của Việt Nam

Việc cắt giảm thuế quan khi tham gia WTO là một thách thức lớn nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam phát triển. Cần có các chính sách và biện pháp phù hợp để đảm bảo rằng các cam kết này được thực hiện một cách hiệu quả, đồng thời bảo vệ lợi ích của nền kinh tế trong nước.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Thuế Quan Tại Việt Nam

Trong tương lai, chính sách thuế quan của Việt Nam cần tiếp tục được cải cách để phù hợp với các quy định quốc tế và nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Điều này bao gồm việc nâng cao tính minh bạch và công bằng trong hệ thống thuế.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Phủ Và Doanh Nghiệp

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc thích ứng với môi trường thương mại mới. Đồng thời, các doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh để tận dụng tốt nhất các cơ hội từ việc cắt giảm thuế quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào ngày 11/01/2007 đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Tính đến tháng 03/2012, khi WTO mở rộng lên 154 quốc gia thành viên, nền kinh tế Việt Nam đã trải qua giai đoạn 5 năm đầu tiên thực thi các nghĩa vụ mở cửa thị trường với lộ trình cắt giảm thuế quan sâu rộng kéo dài liên tục đến năm 2020.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là việc thực hiện các cam kết cắt giảm thuế quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt lên các ngành sản xuất nội địa vốn quen thuộc với sự bảo hộ của Nhà nước trong nhiều thập kỷ. Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích hệ thống cam kết thuế quan khi gia nhập WTO, đánh giá toàn diện tác động đa chiều của lộ trình giảm thuế trong giai đoạn 2007–2012 đối với các ngành hàng trọng điểm như nông nghiệp, chăn nuôi, lương thực, dệt may, điện tử và giấy, từ đó nhận diện những khó khăn, thách thức nội tại của nền kinh tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian kinh tế Việt Nam trong tương quan so sánh với các hiệp định thương mại tự do khu vực như AFTA và ACFTA. Ý nghĩa của công trình thể hiện qua việc lượng hóa các tác động vĩ mô, cung cấp cơ sở khoa học giúp giảm thiểu nguy cơ tổn thương kinh tế khi mức bảo hộ thuế quan bình quân giảm trên 10% đến 20%, đồng thời thiết lập định hướng tái cơ cấu sản xuất bền vững cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển và hiện đại, trọng tâm là Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Lý thuyết Tự do hóa thương mại trong khuôn khổ Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT 1994). Mô hình phân tích tập trung vào các nguyên tắc nền tảng của WTO bao gồm Nguyên tắc Đối xử tối huệ quốc (MFN theo Điều I GATT), Chế độ Đãi ngộ quốc gia (NT theo Điều III GATT) và Nguyên tắc Ràng buộc thuế quan (Điều II GATT).

Hệ thống khái niệm nòng cốt được làm rõ gồm: Thuế quan ràng buộc (Bound tariff), Thuế suất áp dụng (Applied tariff), Thuế tương đương tính theo trị giá (Ad Valorem Equivalent - AVE) và Hiện tượng leo thang thuế quan (Tariff escalation). Theo quy định của WTO sau Vòng đàm phán Uruguay, 100% dòng thuế nông nghiệp và khoảng 73% dòng thuế công nghiệp của các nước đang phát triển đã được ràng buộc, tạo ra cơ chế pháp lý minh bạch nhằm loại bỏ dần các biện pháp bảo hộ mang tính bóp méo thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ các văn kiện gia nhập WTO của Việt Nam, hệ thống biểu thuế xuất nhập khẩu của Bộ Tài chính, số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan và các báo cáo ngành trong giai đoạn 2006–2012.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 10 nhóm ngành hàng trọng yếu với hơn 150 dòng thuế cấp độ 6 chữ số theo Hệ thống Hài hoà Mô tả và Mã số Hàng hoá (HS), bao quát cả lĩnh vực nông nghiệp nhạy cảm (lúa gạo, ngô, thịt lợn, thịt gia cầm, sữa tươi) và lĩnh vực công nghiệp mũi nhọn (dệt may, linh kiện điện tử, giấy). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm tập trung vào các nhóm hàng chịu sự thay đổi thuế suất lớn nhất và có tỷ trọng đóng góp cao vào GDP.

Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp định lượng (thống kê mô tả diễn biến kim ngạch, tính toán tỷ lệ cắt giảm qua từng năm) và phương pháp so sánh đối chiếu pháp lý là nhằm đánh giá chính xác độ chênh lệch giữa cam kết trên giấy tờ và thực tiễn lưu thông hàng hóa tại cửa khẩu, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao cho toàn bộ kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực thi cam kết sau 5 năm gia nhập WTO ghi nhận sự biến động sâu sắc về cơ cấu bảo hộ thuế quan trên toàn thị trường:

1. Thuế quan ngành nông nghiệp sụt giảm mạnh: Mức thuế MFN bình quân đối với nông sản đã giảm từ 23,5% trước khi gia nhập xuống mức cam kết cuối cùng khoảng 20,9% (giảm tương đương 10% mức bảo hộ chung). Nhiều mặt hàng cây công nghiệp chế biến như cà phê rang xay giảm từ 40% xuống 30% vào năm 2011, hồ tiêu giảm từ 30% xuống 20% vào năm 2010.

2. Ngành chăn nuôi chịu sức ép lớn nhất: Mức thuế nhập khẩu thịt lợn cấp đông giảm một nửa từ 30% xuống còn 15% vào năm 2012; thịt trâu bò không xương giảm từ 20% xuống 14% theo lộ trình đến năm 2012. Trong khi đó, nguồn cung sữa tươi nội địa thời điểm năm 2006 chỉ đáp ứng khoảng 20% nhu cầu tiêu dùng, 80% phụ thuộc vào nhập khẩu, khiến dòng sữa ngoại nhập có mức thuế giảm về 10–18% chiếm lĩnh phần lớn thị phần.

3. Phân hóa rõ nét giữa hàng xuất khẩu và tiêu dùng nội địa: Lương thực (lúa gạo chiếm xấp xỉ 60% diện tích gieo trồng) duy trì được vị thế xuất khẩu tốt nhờ chi phí cạnh tranh, nhưng các sản phẩm công nghiệp chế biến sâu như thịt hộp, xúc xích chứng kiến mức thuế giảm từ 40% xuống 22% vào năm 2012, dẫn đến kim ngạch nhập khẩu gia tăng nhanh chóng.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt của cán cân thương mại khi được biểu diễn qua bảng so sánh biểu thuế cam kết WTO với biểu thuế ưu đãi khu vực AFTA và CEPT. Biểu đồ cơ cấu nhập khẩu thịt và sữa giai đoạn 2008–2011 cho thấy hàng hóa từ các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Úc và New Zealand thâm nhập mạnh vào thị trường Việt Nam nhờ lợi thế vượt trội về quy mô trang trại, giá thành rẻ và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Nguyên nhân cốt lõi khiến các doanh nghiệp nội địa gặp khó khăn bắt nguồn từ việc duy trì cơ chế bảo hộ thụ động quá lâu trước năm 2007. Khác với cam kết khu vực AFTA vốn có mức cắt giảm thuế sâu hơn nhưng áp lực cạnh tranh thấp hơn do trình độ tương đồng, cam kết WTO mở cửa cho các cường quốc nông nghiệp toàn cầu. Thời gian quá độ 5–7 năm là quá ngắn so với tốc độ chuyển đổi công nghệ và nâng cao chất lượng đàn giống của nông dân trong nước, dẫn đến tình trạng chi phí sản xuất tại một số địa phương cao hơn giá thành hàng nhập khẩu sau thuế từ 15% đến 25%.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chính sách thuế xuất nhập khẩu theo hướng linh hoạt: Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan cần rà soát lại toàn bộ biểu thuế nhập khẩu ưu đãi, tận dụng tối đa biên độ giữa thuế suất áp dụng và thuế suất ràng buộc trần để thiết lập mức thuế linh hoạt cho các mặt hàng nhạy cảm, hướng tới mục tiêu hoàn thành lộ trình cam kết đến năm 2020 mà không làm suy giảm đột ngột nguồn thu ngân sách.

2. Thiết lập và chuẩn hóa các hàng rào kỹ thuật (TBT và SPS): Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng hệ thống hàng rào phi thuế quan hợp pháp theo chuẩn mực WTO, siết chặt quy chuẩn vệ sinh dịch tễ đối với thịt và sữa nhập khẩu nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và giảm tải áp lực cho sản xuất nội địa trong giai đoạn 2012–2015.

3. Cải cách thủ tục hải quan và hiện đại hóa quản lý cửa khẩu: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong thủ tục thông quan hàng hóa, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hải quan xuống dưới 24 giờ đối với hàng xuất khẩu và dưới 48 giờ đối với hàng nhập khẩu, đảm bảo thực hiện nghiêm túc Hiệp định Định giá Hải quan (Điều VII GATT) dựa trên trị giá giao dịch thực tế CIF/FOB.

4. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp: Các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp cần chủ động tái cơ cấu chuỗi cung ứng, đầu tư tối thiểu 10–15% nguồn vốn hàng năm cho đổi mới công nghệ chế biến và giống cây trồng, đồng thời trang bị kiến thức pháp lý về phòng vệ thương mại để kịp thời khởi xướng các vụ kiện chống bán phá giá hoặc tự vệ khi hàng ngoại nhập gia tăng đột biến.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước: Chuyên viên tại Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ Ngoại giao có thể sử dụng dữ liệu đánh giá tác động 150 dòng thuế để xây dựng phương án đàm phán trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

• Ban lãnh đạo và chuyên viên xuất nhập khẩu tại các doanh nghiệp: Giúp các nhà quản trị doanh nghiệp ngành nông sản, thực phẩm, chăn nuôi và dệt may nắm rõ lộ trình cắt giảm thuế suất từ 5% đến 15%, từ đó hoạch định chiến lược kinh doanh và tối ưu hóa chi phí giá thành.

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật Quốc tế: Nguồn tài liệu học thuật giá trị cung cấp góc nhìn pháp lý chuyên sâu về các nguyên tắc GATT, cơ chế ràng buộc thuế quan và thực tiễn áp dụng điều ước quốc tế tại Việt Nam.

• Sinh viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế: Hỗ trợ nghiên cứu môn học, làm khóa luận tốt nghiệp thông qua các case study thực tế về mở cửa thị trường và giải quyết tranh chấp thương mại hàng hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Ràng buộc thuế quan trong WTO mang lại ý nghĩa pháp lý gì cho Việt Nam? Ràng buộc thuế quan theo Điều II GATT quy định mức thuế suất trần tối đa mà Việt Nam được phép áp dụng. Sau khi cam kết, Việt Nam không thể tự ý tăng thuế vượt quá mức trần này nếu không tiến hành đàm phán lại và bồi thường thương mại thỏa đáng cho các thành viên liên quan theo Điều XXVIII GATT.

2. Tại sao ngành chăn nuôi Việt Nam lại chịu áp lực lớn nhất khi gia nhập WTO? Mức thuế nhập khẩu đối với thịt lợn đông lạnh giảm mạnh từ 30% xuống 15% và thịt bò không xương giảm từ 20% xuống 14% vào năm 2012. Do quy mô chăn nuôi trong nước còn nhỏ lẻ, tỷ lệ dịch bệnh cao và chi phí thức ăn lớn, sản phẩm nội địa rất khó cạnh tranh về giá với hàng nhập khẩu từ Mỹ, Úc.

3. Sự khác biệt cơ bản giữa cam kết thuế quan trong WTO và AFTA là gì? Cam kết AFTA đòi hỏi mức cắt giảm thuế quan sâu hơn về 0–5% nhưng áp lực cạnh tranh thấp hơn do các nước Đông Nam Á có trình độ sản xuất tương đồng. Ngược lại, cam kết WTO mở cửa cho các cường quốc xuất khẩu có năng lực công nghệ vượt trội, tạo ra sức ép thị trường lớn hơn nhiều.

4. Việt Nam có thể sử dụng công cụ nào để bảo hộ sản xuất sau khi cắt giảm thuế quan? Việt Nam có thể áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại hợp pháp theo quy định của WTO bao gồm thuế chống bán phá giá, thuế đối kháng chống trợ cấp và các biện pháp tự vệ khẩn cấp, kết hợp việc thiết lập hệ thống rào cản kỹ thuật (TBT) và vệ sinh dịch tễ (SPS) nghiêm ngặt.

5. Hiện tượng leo thang thuế quan (Tariff escalation) ảnh hưởng thế nào đến hàng xuất khẩu? Leo thang thuế quan là tình trạng các nước phát triển áp thuế rất thấp đối với nguyên liệu thô nhưng đánh thuế rất cao đối với sản phẩm đã qua chế biến. Điều này cản trở các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng cho các mặt hàng nông sản xuất khẩu như cà phê và cao su.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý về các quy định thuế quan của WTO và các cam kết ràng buộc của Việt Nam.
• Lượng hóa chi tiết tác động cắt giảm thuế quan sau 5 năm gia nhập đối với các ngành hàng then chốt như lúa gạo, chăn nuôi, sữa, dệt may và giấy.
• Nhận diện rõ nét nguyên nhân hạn chế của năng lực cạnh tranh nội địa và nguy cơ gia tăng thâm hụt thương mại khi hàng rào bảo hộ thuế quan bị dỡ bỏ.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn liền với lộ trình hoàn thiện thể chế pháp luật, hiện đại hóa hải quan và tái cấu trúc sản xuất đến năm 2020.
• Nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và giới nghiên cứu học thuật trong kỷ nguyên hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Các quy đinh về thuế quan của WTO và các cam kêt gia nhập của Việt Nam Chương 2: Tình hình thực hiện các cam kết về cắt giảm thuế quan của Việt Nam sau khi gia nhập WTO Chương 3: Những thách thức đối với việc thực hiện cam kết cắt giảm thuế quan của Việt Nam sau khi gia nhập WTO và các kiến nghị 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CÁC QUY ĐỊNH VỀ THUẾ QUAN CỦA WTO VÀ CAM KẾT GIA NHẬP CỦA VIỆT NAM 1. Những khái niệm cơ bản về thuế quan của WTO 1.1 Thuế quan và các phí khác 1. Thuế quan Thuế quan là thuế hải quan hoặc thuế xuất nhập khẩu là tên gọi chung để chỉ hai loại thuế trong lĩnh vực thương mại hàng hóa là thuế xuất khẩu và thuế nhập khẩu. Thuế này do nhà nước thu khi hàng hoá được đưa vào lưu thông trong một nước.

Thông thường, thuế được thu khi hàng hoá được thông quan với mục đích tiêu dùng trong nước. Thuế xuất khẩu là một công cụ mà các nước đang phát triển thường sử dụng để đánh vào một số mặt hàng nhằm tăng lợi ích quốc gia. Trái lại, ở nhiều nước phát triển người ta không sử dụng thuế xuất khẩu do họ không đặt mục tiêu tăng nguồn thu ngân sách từ thuế xuất khẩu. Vì vậy, ở những nước đó, khi nói tới thuế quan người ta đồng nhất nó với thuế nhập khẩu.

Phí nội địa Theo định nghĩa của GATT, thuế quan, tức thuế hải quan thông thường, khác với các thuế hay phí nội địa như thuế doanh thu, thuế tiêu thụ, hoặc thuế giá trị gia tăng. Các thuế hay phí trong nước cũng được phép đánh vào hàng nhập khẩu, với điều kiện là trị giá của thuế hoặc phí này không được vượt quá mức thuế đánh vào hàng hoá trong nước. Yêu cầu này được gọi là "đối xử quốc gia" (Điều II:2 và Điều III của GATT). Thuế và phí khác Điều II:1(b) của GATT yêu cầu hàng hoá có cam kết thuế suất trần sẽ được miễn mọi loại thuế và phí khác vượt ra ngoài mức thuế trần.

Yêu cầu này là cần thiết vì việc thu hoặc tăng những phí như vậy có thể làm giảm giá trị của các ràng buộc thuế quan. Nhằm làm rõ hơn quyền và nghĩa vụ của các thành viên trong quan hệ với "các thuế và phí khác", các thành viên đã thống nhất rằng những loại phí 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (thuế) như vậy cần được ghi trong các danh mục ưu đãi thuế quan. Yêu cầu này được ghi tại Bản giải thích Điều II:1(b). Mức thuế hoặc phí được đưa vào trong danh mục của một nước sẽ bị ràng buộc là mức cao nhất và bất cứ thuế hoặc phí nào bị bỏ qua không đưa vào danh mục thì về sau sẽ không được đưa ra áp dụng.

Các thành viên WTO được quyền chất vấn về sự tồn tại của các loại thuế và phí khác trong vòng ba năm kể từ khi WTO có hiệu lực, hoặc ba năm sau ngày gửi danh mục các cam kết tới Tổng Giám đốc WTO. Các dạng thuế quan Các dạng thuế quan thường dùng là thuế theo trị giá và thuế đặc định. Các dạng khác có thể thấy là thuế đặc định thay thế và thuế gộp, đôi khi được gọi là thuế hỗn hợp. Thuế theo trị giá Thuế theo trị giá được diễn tả theo phần trăm của trị giá hàng hoá nhập khẩu.

Ví dụ thuế 10% nghĩa là thuế được thu ở mức 10% của trị giá khai báo để đóng thuế của hàng hoá. Thuế đặc định Thuế đặc định được diễn tả bằng trị giá tiền theo đơn vị số lượng của hàng hoá. Ví dụ: 5 cents cho 1 kg; 1,10$ cho 1 lít. Thuế đặc định thay thế Để tính thuế đặc định thay thế cần tính cả thuế theo trị giá và thuế đặc định, mức phải trả bằng giá trị nào cao hơn trong hai dạng trên.

Ví dụ: 35% hoặc 3$ một đơn vị - mức thuế nào có trị giá cao hơn thì sẽ áp dụng mức thuế đó. Thuế gộp Thuế gộp bao gồm cả thuế theo trị giá và thuế đặc định. Trong trường hợp này, trị giá thuế được tính bằng cả hai cách. Ví dụ, 15% cộng với 25$ một tấn.

Thuế tương đương tính theo trị giá (AVE) 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi áp dụng thuế đặc định hoặc thuế gộp, thông thường cần phải tính AVE để có thể so sánh thuế hoặc để xác định sự phù hợp với mục tiêu của thuế theo trị giá. Có nhiều cách để tính AVE. Nếu có các số liệu đầy đủ thì một phương pháp tương đối dễ dàng là biểu thị trị giá của của thuế đã thu đối với hàng hoá trong một dòng thuế theo phần trăm trị giá tính thuế của hàng hoá đó. Ví dụ, nếu thuế của một mặt hàng là 3,50$ một đơn vị và tổng thuế đã thu đối với hàng nhập trị giá 175.000$, khi đó AVE sẽ bằng: 80000$/175000$ x 100= 45,7% Các nguyên tắc của GATT thường không chỉ rõ dạng thuế nào có thể bị ràng buộc.

Phần lớn các thuế bị ràng buộc trên cơ sở phần trăm trị giá nhưng đã có trường hợp các loại thuế đặc định thay thế và thuế đặc định có thể bị ràng buộc, tùy theo thực tế thu thuế của từng nước. Với xu hướng tự do hoá thương mại toàn cầu, ở nhiều nước, người ta cố tránh áp dụng các dạng thuế phức tạp. Xu hướng này đã được thể hiện trong các danh mục ưu đãi thuế quan của WTO. Thuế tính theo trị giá cho phép so sánh một cách đơn giản thuế suất giữa các nước hoặc những thay đổi của thuế bình quân của một nước trong một khoảng thời gian nhất định.

Thuế đặc định thường kém minh bạch hơn thuế tính theo trị giá và tác dụng bảo hộ của chúng cũng thường khó xác định được. Nói chung, tác dụng bảo hộ của loại thuế này thường tăng lên khi giá của hàng hoá nhập khẩu giảm đi, khác với tác dụng của thuế tính theo trị giá. Thuế đặc định thay thế cũng kém rõ ràng nhưng chúng thường hữu dụng khi việc định giá hàng hoá còn đang tranh cãi, ví dụ như đối với xe có động cơ đã qua sử dụng. Trong chương trình cải cách kinh tế trong hơn 8 năm qua, New Zealand không chỉ giảm thuế quan một cách đáng kể mà gần như còn loại bỏ tất cả các thuế đặc định.

Thuế đặc định thay thế vẫn còn được giữ lại đối với một số loại y phục (sau khi loại bỏ các hạn chế về số lượng) và đối với xe có động cơ đã qua sử dụng. Hệ thống phân loại thuế quan 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các thành viên WTO sử dụng Hệ thống Hài hoà Mô tả và Mã số Hàng hoá (HS) để phân loại thuế quan, phù hợp với Công ước Quốc tế của Tổ chức Hải quan Thế giới (trước là Hội đồng Hợp tác Hải quan) tại Brussels. Hệ thống HS đưa ra danh mục thuế quan sắp xếp trên cơ sở mã 6 chữ số và đòi hỏi tất cả những nước sử dụng phải phân loại các hàng hoá nhập khẩu và xuất khẩu trên một cơ sở chung. Các nước được tự do đưa ra các dòng thuế bổ sung nằm ngoài mức 6 chữ số với mục đích thu thuế hoặc thống kê với điều kiện họ phải tuân thủ các nguyên tắc phân loại.

Việc sử dụng hệ thống chung về phân loại thuế quan mang lại nhiều thuận lợi cho nhiều nước. Các cuộc đàm phán thuế quan được đơn giản hoá và việc so sánh thuế quan giữa các nước trở nên dễ dàng hơn. Ngoài ra, thương mại cũng đỡ phức tạp cho nhà xuất khẩu và nhập khẩu. Định giá hải quan GATT công nhận rằng những phương pháp khác nhau về định giá hàng hoá để thu thuế hải quan có thể làm ảnh hưởng tới tổng trị giá thuế phải trả và do đó ảnh hưởng tới giá trị của các ưu đãi thuế quan.

Vấn đề này đã được đề cập tại Điều VII và được làm rõ tiếp sau đó trong Hiệp định WTO về việc thực hiện Điều VII. Yêu cầu chính của Hiệp định này là cần sử dụng trị giá trao đổi hàng hoá để tính trị giá thuế phải trả chứ không phải là một trị giá trung gian hoặc không có thật nào đó. Cơ sở chung nhất cho định giá hải quan là giá CIF (trị giá - bảo hiểm - cước vận tải) hoặc giá FOB (giá xếp hàng lên tàu). Mục đích của thuế quan Phân biệt các tác dụng của thuế quan là cần thiết ngay cả nếu trên thực tế ta có thể không xác định được tác dụng nào là quan trọng nhất trong một trường hợp cụ thể nào đó.

Các tác dụng đó là:  Nguồn thu của chính phủ;  Thúc đẩy phát triển kinh tế;  Thúc đẩy các mục tiêu xã hội; 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Tạo cơ sở cho đàm phán thương mại. Nguồn thu của chính phủ Thuế hải quan là thành phần quan trọng trong tổng thu thuế của chính phủ tại nhiều nước, đặc biệt là các nước đang phát triển còn thiếu hệ thống thuế thay thế có hiệu quả. Việc cắt giảm thuế quan chung xuất phát từ cải cách thuế quan hoặc từ đàm phán thuế quan có thể làm giảm cơ sở thu nhập này. Điều XXVIII bis (3) của GATT công nhận sự cần thiết của các nước đang phát triển duy trì thuế quan cho mục đích ngân khố quốc gia.

Mặt khác, trong tiến trình cải cách kinh tế, một số nước đã chuyển từ thuế hải quan sang các dạng thuế khác của nguồn thu ngân sách như các loại thuế đánh vào thu nhập hoặc vào tiêu dùng (thuế doanh, thu thuế giá trị gia tăng hoặc các dạng tương tự). Có một số nguyên nhân kinh tế hợp lý cho xu hướng giảm bớt thu thuế tại cửa khẩu và xu hướng này càng được củng cố với việc cắt giảm thuế quan, kết quả của các cuộc đàm phán thương mại trong vòng hơn 50 năm qua. Phát triển kinh tế Điều XVIII của GATT công nhận rằng các nước đang phát triển có thể nhiều khi cần duy trì các biện pháp nhập khẩu mang tính bảo hộ với mục tiêu thúc đẩy kinh tế. Thuế quan theo truyền thống là phương tiện chính trợ giúp công nghiệp, nhưng lý thuyết kinh tế hiện đại đã nhấn mạnh gánh nặng mà thuế quan đã đặt lên nền kinh tế nói chung và lĩnh vực xuất khẩu nói riêng.

Do đó, nhiều nước hiện nay đã đưa ra mức thuế tương đối thấp hoặc vừa phải cho mục đích bảo hộ công nghiệp nhằm đạt hiệu quả kinh tế. Đối với các hàng hoá công nghiệp, thuế bình quân giữa các thành viên WTO đã giảm từ 40% năm 1948 xuống 4,7% vào năm 1994.