CHƯƠNG 1 TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN. LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Quan niệm về hứng thú Hứng thú là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong khoa học cũng như trong đời sống. Hứng thú là một hiện tượng tâm lý phức tạp, vì vậy, vấn đề này được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.
Tuy nhiên, để trả lời câu hỏi “hứng thú là gì” đã có nhiều quan niệm dựa trên cách tiếp cận khác nhau. Theo Từ điển Tiếng Việt thì: “Hứng thú là cảm giác thích thú thấy trong người mình đang có một sức thôi thúc làm cái gì đó”. Húng thú nếu là danh từ chỉ sự ham thích (Tác phẩm gây được hứng thú cho người đọc). Hứng thú là tính từ: Cảm thấy hứng thú, hào hứng: hứng thú với công việc (Câu chuyện nghe rất hứng thú).
Hứng thú (I) đgt: biểu hiện của một nhu cầu làm cho chủ thể tìm cách thoả mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú và huy động sinh lực để cố gắng thực hiện. Hứng thú làm việc. (II): Sự ham thích, không còn hứng thú gì nữa, bộ phim gây được hứng thú cho tác giả. 861] Theo Từ điển Tâm lý của Nguyễn Khắc Viện (cb): “Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thoả mãn, tạo ra khoái cảm thích thú…”.
161] Theo Kharlamôp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” tập II đã nêu: “Hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc xúc cảm đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính chất hấp dẫn. “Hứng thú là thể hiện xúc cảm của nhũng nhu cầu nhận thức ở người”. Do đó việc thoả mãn các hứng thú sẽ thúc đẩy lấp các lỗ hổng trong kiến thức, làm cho sự định hướng tìm hiểu các sự kiện, hiện tượng có ý 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghĩa đối với cá nhân trở nên đầy đủ và sâu sắc hơn. Nói cách khác, hứng thú là một cơ chế thúc đẩy thường xuyên đối với nhận thức.G Môrôzôva thì lại cho rằng hứng thú từ đối tượng này đến đối tượng khác, đối với mọi lứa tuổi đều là một niềm vui.
Niềm vui thường mang đến cho con người cuộc sống tốt đẹp, đồng thời cả những khả năng và phương pháp làm việc tốt hơn. Học tập cũng như bất kì một dạng lao động nào, đều cần thiết mang lại niềm vui cho con người. Niềm vui là nguồn sáng tạo, thành đạt những chiến công mới trong hoạt động. Hứng thú nhận thức làm cho con người trở thành chủ thể tìm kiếm, ham muốn tri thức, kiên trì, cần mẫn.
Đặc biệt, nhờ có hứng thú nhận thức, việc tự giáo dục, rèn luyện trở thành có phương pháp và có hiệu quả. Côvaliôp trong cuốn “Tâm lý học cá nhân”: “Hứng thú là thái độ đặc thù của cá nhân đối với một đối tượng nào đó, do ý nghĩa của nó trong đời sống và do sự hấp dẫn về tình cảm của nó”. “Hứng thú đó là sự kết hợp độc đáo các quá trình tình cảm – ý chí và quá trình trí lực, tính tích cực nhận thức và hoạt động của con người được nâng cao” và “Đó là thái độ riêng của cá nhân đối với đối tượng, ý thức được ý nghĩa cuộc sống và sự hấp dẫn về tình cảm gây ra”. 23] Như vậy, hứng thú là một trạng thái tâm lý phức tạp, phản ánh nhiều giai đoạn từ đơn lẻ tới tổ hợp nhiều quá trình tâm lý của con người.
Hứng thú là một thái độ đặc biệt của cá nhân đối với một đối tượng nào đó vừa có ý nghĩa trong cuộc sống, vừa có khả năng mang lại cho nó một khoái cảm. Hứng thú làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức, làm nảy sinh khát vọng hành động và hành động sáng tạo làm tăng sức làm việc. Hứng thú luôn có đối tượng nhất định. Hứng thú được phân thành nhiều loại: hứng thú nghệ thuật, hứng thú thể thao, hứng thú nhận thức… Trong đó, hứng thú nhận thức và hứng thú học tập có vị trí quan trọng.
13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hứng thú nhận thức là sự định hướng có lựa chọn của cá nhân vào sự vật, hiện tượng thực tế xung quanh. Hứng thú nhận thức trong khoa học đặc biệt quan trọng, giúp cá nhân độc lập tiếp nhận kiến thức khoa học ở các lĩnh vực mà mình thích, từ đó tích cực hoạt động để tìm kiếm và tiếp cận kiến thức. Việc hình thành hứng thú nhận thức gắn liền với việc học tập của học sinh. Sỡ dĩ như vậy vì nội dung chủ yếu trong quá trình học tập của học sinh là phải học để dần dần chuyển từ trình độ kiến thức này lên trình độ kiến thức cao hơn, nâng từ “biết” đến “hiểu” và vận dụng được những kiến thức đó vào cuộc sống.
Tuy nhiên, hứng thú nhận thức không chỉ nhằm vào nội dung một môn học cụ thể mà nhằm vào quá trình học tập, vào hoạt động nhận thức, phương pháp hoạt động để đạt được kiến thức. Hứng thú nhận thức là cái tạo ra động cơ quan trọng nhất của học tập, là cơ sở thái độ của học sinh đối với học tập, là nguồn thúc đẩy học sinh học tập một cách say mê. Hứng thú nhận thức không chỉ là sự kích thích bên ngoài mà còn là quá trình kích thích từ bên trong của bản thân học sinh, chính sự kích thích bên trong đó mới duy trì lâu dài được hứng thú. Những nội dung kích thích học sinh từ bên ngoài có thể là nội dung bài học, do giáo viên giảng dạy, do đồ dùng trực quan đẹp…, nhưng nếu chỉ gây được những cảm xúc nhất thời thì chưa thể gọi là hứng thú, đồng thời những cảm xúc này cũng không duy trì được sự bền vững.
Nếu chỉ là xúc cảm bên ngoài của học sinh thì đến một lúc nào đó, khi xúc cảm qua đi, học sinh sẽ nhanh chóng quên những gì vừa tiếp nhận được, vừa nhìn thấy. Chỉ với những kích thích từ bên trong, hứng thú mới có thể duy trì được một cách bền vững, mới có thể trở thành động cơ hoạt động học của học sinh. Hứng thú học tập có đối tượng hẹp hơn nhiều so với hứng thú nhận thức (hứng thú nhận thức có đối tượng là việc nhận thức thế giới khách quan nói chung: quá trình nhận thức bản chất và quy luật của các sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan). Khái niệm hứng thú học tập theo nghĩa rộng là việc lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử xã hội nói chung, nghĩa là nó gần với 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khái niệm nhận thức.
Nhưng khái niệm học tập theo đúng nghĩa tâm lý học là hoạt động học tập được tổ chức bằng phương pháp nhà trường với nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức chuyên biệt. Vậy hứng thú học tập là loại hứng thú gắn với các môn học trong nhà trường; nó là thái độ đặc biệt của người học với môn học mà họ thấy có ý nghĩa và khả năng đem lại khoái cảm trong quá trình học tập bộ môn. Hứng thú học tập bao gồm cả thái độ đối với các hành động học tập để đạt tới tri thức và kỹ năng, kỹ xảo đó trong các môn học. Từ sự phân tích này chúng tôi cho rằng khi nghiên cứu hứng thú học tập một môn học cụ thể cần xem xét cả hứng thú với nội dung môn học và hứng thú với hoạt động học tập bộ môn để lĩnh hội nội dung môn học.
Điều này giải thích tại sao có những học sinh rất thích nghe giảng bài trên lớp nhưng lại không hứng thú với việc học bài, làm bài tập, đọc các tài liệu tài liệu tham khảo và ứng dụng tri thức vào thực tiễn. Dấu hiệu đặc trưng của hứng thú học tập cũng là sự thích thú với môn học và tính tích cực trong hoạt động học tập bộ môn, xúc cảm tích cực là dấu hiệu rõ ràng nhất, đặc trưng nhất của hứng thú học tập nhưng không thể đồng nhất những xúc cảm tích cực với hứng thú, xúc cảm là quá trình tâm lý, nó nảy sinh trong những tình huống cụ thể của quá trình học tập còn hứng thú là thuộc tính tâm lý tương đối ổn định của cá nhân. Xúc cảm là dấu hiệu của hứng thú. Một dấu hiệu đặc trưng nữa của hứng thú học tập là tính tích cực trong hoạt động học tập bộ môn.
Hứng thú là nguồn kích thích mạnh mẽ tới tình tích cực của cá nhân. Do tác động mạnh mẽ này mà tất cả các quá trình tâm lý diễn ra với tốc độ nhanh và có hiệu quả cao. Khi có hứng thú học sinh sẽ học tập tích cực hơn và có hiệu quả hơn. Thái độ học tập tích cực được biểu hiện ở việc tiến hành nhiều hình thức học tập khác nhau và học một cách say mê không mệt mỏi.
Hứng thú là một thuộc tính nhân cách cá nhân nên nó không tồn tại một cách biệt lập, riêng rẽ mà hình thành và phát triển trong mối 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan hệ với các thuộc tính tâm lý khác nói chung và với các phẩm chất nhân cách của cá nhân nói riêng. Làm thế nào để kích thích hứng thú học tập? Để gây hứng thú cho học sinh, chúng ta phải giúp cho học sinh cảm xúc niềm vui sướng của thành công, tin tưởng vào sức của mình, vào khả năng vượt qua khó khăn sẽ gặp. Cần nhận thức một cách đúng đắn rằng, hứng thú không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, nó khác với ngẫu hứng ở tính mục đích rõ ràng. Hứng thú học tập nói chung, hứng thú học tập lịch sử nói riêng đều được hình thành trong quá trình học tập của học sinh.
Trong quá trình dạy học, trên cơ sở nội dung bài học, giáo viên lựa chọn những nội dung cơ bản và vận dụng phương pháp phù hợp để gây được xúc cảm và hứng thú học tập cho học sinh. Hứng thú càng không phải là yếu tố bẩm sinh. Không ai sinh ra đã có hứng thú với một hoặc một số môn khoa học nào. Hứng thú chỉ có thể hình thành trong quá trình học tập, trong thực tiễn giáo dục mà thôi.
24] Hứng thú học tập cho học sinh còn phụ thuộc rất nhiều vào quá trình dạy học. Quá trình dạy học nói chung nhằm vào sự chỉ đạo và điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh, là cơ sở giáo dục và phát triển hứng thú nhận thức của người học.