La02 061 tang trng tin dng ngan hang

Chuyên khảo phân tích La02 061 tang trng tin dng ngan hang, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Văn Lê
• Người hướng dẫn: Tô Ngọc Hưng
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Ở Việt Nam Trong Điều Kiện Kinh Tế Vĩ Mô Bất Ổn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LUẬN CỨ KHOA HỌC VỀ TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 1.1. TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
• 1.2. Doanh nghiệp nhỏ và vừa và vai trò của nó trong nền kinh tế
• 1.3. Tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.4. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 1.4.1. Cơ sở luận về nền kinh tế vĩ mô bất ổn
• 1.4.2. Tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 1.4.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.5. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG CHO DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 1.5.1. Kinh nghiệm của các quốc gia
• 1.5.2. Bài học cho Việt Nam
• 1.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 2.1. MÔI TRƯỜNG CHO TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 2.1.1. Bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.1.2. Ảnh hưởng của bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn đối với hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.1.3. Thực trạng huy động vốn của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.1.4. Chính sách của Chính phủ về tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.2. THỰC TRẠNG TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 2.2.1. Đánh giá chung về các dịch vụ ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.2.2. Tăng trưởng tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.2.3. Biện pháp tăng trưởng tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.2.4. Nghiên cứu thực nghiệm thực trạng tăng trưởng tín dụng của các DNNVV trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 2.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DNNVV TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 3.1. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TẠI VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1.1. Quan điểm phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.1.2. Quan điểm tăng trưởng tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 3.1.3. Định hướng tăng trưởng tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam từ phía Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.4. Định hướng tăng trưởng tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam từ phía các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2. GIẢI PHÁP TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN
• 3.2.1. Nhóm giải pháp mang tính chiến lược
• 3.2.2. Nhóm giải pháp cụ thể cho việc tăng trưởng tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.3.1. Kiến nghị với Chính phủ
• 3.3.2. Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.3.3. Kiến nghị với Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa

Tín dụng ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tại Việt Nam. Trong bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn, việc tăng trưởng tín dụng cho DNNVV không chỉ giúp các doanh nghiệp này duy trì hoạt động mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế. Các ngân hàng thương mại đang ngày càng chú trọng đến việc cung cấp các sản phẩm tín dụng phù hợp với nhu cầu của DNNVV, nhằm hỗ trợ họ vượt qua khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn.

1.1. Vai Trò Của Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Trong Nền Kinh Tế

DNNVV chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, đóng góp lớn vào việc tạo việc làm và phát triển kinh tế. Các doanh nghiệp này thường có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi của thị trường, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Tín Dụng Ngân Hàng Nguồn Lực Quan Trọng Cho DNNVV

Tín dụng ngân hàng là nguồn vốn chính cho DNNVV, giúp họ đầu tư vào sản xuất, mở rộng quy mô và cải thiện năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, nhiều DNNVV vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn này do các yêu cầu khắt khe từ ngân hàng.

II. Những Thách Thức Trong Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với DNNVV

Mặc dù tín dụng ngân hàng có vai trò quan trọng, nhưng DNNVV vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc tiếp cận nguồn vốn. Các yếu tố như lãi suất cao, yêu cầu tài sản đảm bảo lớn và quy trình phê duyệt phức tạp đã tạo ra rào cản cho DNNVV trong việc vay vốn.

2.1. Rào Cản Tài Chính Đối Với DNNVV

Nhiều DNNVV không đủ khả năng cung cấp tài sản đảm bảo theo yêu cầu của ngân hàng, dẫn đến việc không thể tiếp cận tín dụng. Điều này khiến họ phải tìm kiếm các nguồn vốn khác, thường là với chi phí cao hơn.

2.2. Quy Trình Phê Duyệt Tín Dụng Phức Tạp

Quy trình phê duyệt tín dụng tại các ngân hàng thường kéo dài và phức tạp, khiến DNNVV không thể nhanh chóng nhận được vốn cần thiết để duy trì hoạt động sản xuất.

III. Phương Pháp Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với DNNVV

Để tăng trưởng tín dụng cho DNNVV, các ngân hàng cần áp dụng những phương pháp linh hoạt và phù hợp hơn với đặc thù của nhóm doanh nghiệp này. Việc phát triển các sản phẩm tín dụng đặc thù và cải thiện quy trình phê duyệt sẽ giúp DNNVV dễ dàng tiếp cận nguồn vốn hơn.

3.1. Phát Triển Sản Phẩm Tín Dụng Đặc Thù

Ngân hàng cần thiết kế các sản phẩm tín dụng phù hợp với nhu cầu và khả năng của DNNVV, như các khoản vay ngắn hạn với lãi suất ưu đãi, nhằm hỗ trợ họ trong giai đoạn khó khăn.

3.2. Cải Thiện Quy Trình Phê Duyệt Tín Dụng

Cải thiện quy trình phê duyệt tín dụng bằng cách đơn giản hóa thủ tục và giảm thời gian xử lý sẽ giúp DNNVV nhanh chóng nhận được vốn, từ đó duy trì hoạt động sản xuất hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với DNNVV

Nhiều ngân hàng thương mại tại Việt Nam đã áp dụng các giải pháp sáng tạo để tăng trưởng tín dụng cho DNNVV. Các chương trình hỗ trợ tài chính, tư vấn và đào tạo cho DNNVV đã được triển khai, giúp họ nâng cao khả năng tiếp cận nguồn vốn.

4.1. Các Chương Trình Hỗ Trợ Tài Chính

Ngân hàng đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ tài chính cho DNNVV, bao gồm các gói vay ưu đãi và các dịch vụ tư vấn tài chính miễn phí, giúp họ nâng cao khả năng quản lý tài chính.

4.2. Đào Tạo Và Tư Vấn Cho DNNVV

Các ngân hàng cũng tổ chức các khóa đào tạo và tư vấn cho DNNVV về quản lý tài chính, giúp họ nâng cao năng lực tiếp cận tín dụng và sử dụng vốn hiệu quả.

V. Kết Luận Về Tăng Trưởng Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với DNNVV Tại Việt Nam

Tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với DNNVV là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế tại Việt Nam. Cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ phía ngân hàng và chính phủ để giúp DNNVV vượt qua khó khăn và phát triển bền vững.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Từ Chính Phủ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ rõ ràng và hiệu quả hơn để tạo điều kiện cho DNNVV tiếp cận tín dụng ngân hàng, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

5.2. Tương Lai Của Tín Dụng Ngân Hàng Đối Với DNNVV

Trong tương lai, việc cải thiện môi trường kinh doanh và tăng cường hợp tác giữa ngân hàng và DNNVV sẽ là chìa khóa để tăng trưởng tín dụng bền vững, góp phần vào sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Lê thực hiện tại Học viện Ngân hàng (thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Tô Ngọc Hưng và TS. Đào Minh Phúc, bảo vệ năm 2014 thuộc chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số 62.01).

+-----------------------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN ĐỊNH DANH LUẬN ÁN                                                                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------------------+
| Tên đề tài:     Tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam   |
|                 trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn                                          |
| Tác giả:        NCS. Nguyễn Văn Lê                                                            |
| Cơ sở đào tạo:  Học viện Ngân hàng                                                           |
| Chuyên ngành:   Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 62.01)                                          |
| Người hướng dẫn:1. Tô Ngọc Hưng                                                               |
|                 2. Đào Minh Phúc                                                              |
| Năm hoàn thành: 2014                                                                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền kinh tế quốc dân, doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, đóng vai trò là động lực quan trọng trong tạo việc làm, huy động nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển, góp phần xóa đói giảm nghèo và thúc đẩy tăng trưởng. Do đặc thù của Việt Nam là nền kinh tế dựa vào hệ thống ngân hàng (bank-based market), nguồn vốn tín dụng ngân hàng giữ vai trò quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của khối DNNVV.

Tuy nhiên, từ năm 2008, những biến động phức tạp của kinh tế thế giới cùng khó khăn nội tại của nền kinh tế Việt Nam đã tạo nên bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn với lạm phát cao, lãi suất gia tăng và sức cầu suy giảm. Khối DNNVV rơi vào tình trạng bị tổn thương nghiêm trọng, nhiều doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất hoặc giải thể, phá sản. Trong bối cảnh đó, các ngân hàng thương mại (NHTM) có xu hướng thắt chặt điều kiện cấp tín dụng để phòng ngừa rủi ro, khiến DNNVV càng khó tiếp cận nguồn vốn ngân hàng nhằm phục hồi hoạt động. Việc mở rộng và nâng cao chất lượng tín dụng cho DNNVV trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn vừa có ý nghĩa hỗ trợ khu vực sản xuất phục hồi, vừa giúp các NHTM mở rộng phân khúc khách hàng mục tiêu và kiểm soát an toàn hệ thống.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu nghiên cứu cụ thể trên hai phương diện:

1. Về khía cạnh lý luận:
   • Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với DNNVV trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn; phân tích sự cần thiết, các nhân tố ảnh hưởng và hệ thống chỉ tiêu đánh giá tăng trưởng tín dụng.
   • Phân tích kinh nghiệm quốc tế về tăng trưởng tín dụng cho DNNVV trong bối cảnh bất ổn kinh tế tại một số quốc gia và vùng lãnh thổ (Hàn Quốc, Đài Loan, Ireland) để rút ra bài học cho Việt Nam.
2. Về khía cạnh thực tiễn:
   • Phân tích tác động của bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn giai đoạn 2008–2013 đến hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNVV và chính sách tín dụng của Chính phủ.
   • Đánh giá thực trạng tăng trưởng tín dụng đối với DNNVV tại hệ thống NHTM Việt Nam qua phân tích định tính và mô hình định lượng thực nghiệm.
   • Đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và nhóm giải pháp chiến lược, giải pháp cụ thể cùng các kiến nghị nhằm thúc đẩy tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với DNNVV tại Việt Nam đến năm 2020.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với các DNNVV trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn.
• Phạm vi về không gian: Hoạt động cấp tín dụng cho DNNVV tại các ngân hàng thương mại nhà nước (NHTMNN) và ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam.
• Phạm vi về thời gian: Khảo sát, thu thập dữ liệu thực trạng kinh tế vĩ mô và hoạt động tín dụng giai đoạn 2008–2013; định hướng và giải pháp đề xuất có tầm nhìn đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Các công trình nghiên cứu trên thế giới đã tiếp cận vấn đề tín dụng cho DNNVV dưới nhiều góc độ:

• Santiago (2008): Khảo sát 30.897 DNNVV tại Tây Ban Nha giai đoạn 1994–2008, chỉ ra rằng tín dụng ngân hàng và tín dụng thương mại là hai nguồn tài trợ chính. Khi gặp khó khăn trong tiếp cận vốn ngân hàng, khoảng 1/3 số doanh nghiệp phải sử dụng tín dụng thương mại thay thế để duy trì cơ hội đầu tư.
• Brindusa: Phân tích rủi ro tín dụng trong cho vay DNNVV tại Romania, nhấn mạnh việc hệ thống ngân hàng thiết kế các sản phẩm chuyên biệt và chính sách quản trị rủi ro phù hợp với đặc thù của DNNVV.
• Santiago và các cộng sự (2013): Đánh giá vai trò của tín dụng thương mại như "người cho vay cuối cùng" đối với các DNNVV Tây Ban Nha bị kiệt quệ tín dụng ngân hàng trong thời kỳ khủng hoảng tài chính.
• Dorothée và các cộng sự (1998): Nghiên cứu so sánh cấu trúc tài chính của DNNVV tại 9 quốc gia phát triển giai đoạn 1990–1996 (Áo, Đức, Bồ Đào Nha, Nhật Bản có đòn bẩy tài chính cao; Tây Ban Nha, Mỹ có đòn bẩy thấp), chỉ ra tầm quan trọng của các khoản vay ngắn hạn đối với vốn lưu động của DNNVV.
• Hội đồng chính sách về quản lý và dịch vụ tài chính (Nam Phi): Phân tích rào cản tiếp cận tín dụng của DNNVV do mức độ rủi ro tín dụng cao hơn bình quân và sự thiếu hụt các gói sản phẩm phù hợp.
• Yibin Mu (2002): Phân tích các rào cản tiếp cận tài chính của DNNVV tại Trung Quốc trong thập niên 80–90 và vai trò của các quỹ bảo lãnh tín dụng do Chính phủ tài trợ, quỹ của hiệp hội và quỹ bảo lãnh tư nhân.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Công ty Tài chính Quốc tế (IFC, 2009): Báo cáo "Cẩm nang kiến thức dịch vụ ngân hàng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ" định vị DNNVV là phân khúc có nhu cầu vốn vượt quá năng lực của tài chính vi mô nhưng chưa đủ lớn để tiếp cận các mô hình ngân hàng doanh nghiệp lớn, đồng thời khẳng định tiềm năng sinh lời của phân khúc này.
• Phước Hà (2012) & Báo cáo Văn phòng Chính phủ (Quý 1/2012): Thống kê tình hình giải thể, ngừng hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam (hơn 17.700 doanh nghiệp giải thể và ngừng hoạt động trong 4 tháng đầu năm 2012, tăng 9,5% so với cùng kỳ).
• Nguyễn Thị Minh Huệ và Tăng Thị Thanh Phúc (2012): Nghiên cứu giải pháp vốn ngân hàng cho khu vực kinh tế tư nhân thời kỳ suy thoái, chỉ ra tác động của chính sách thắt chặt tiền tệ và đề xuất đa dạng hóa kênh tiếp xúc trực tiếp, hỗ trợ sau giải ngân và mở rộng phạm vi Quyết định 03/2011/QĐ-TTg.
• Nguyễn Bích Ngọc (Viện Chiến lược và Chính sách tài chính): Khảo sát thực trạng tiếp cận vốn của DNNVV, ghi nhận 48% số DNNVV bị ngân hàng từ chối cho vay không rõ lý do bên cạnh các lý do thiếu tài sản bảo đảm hay phương án kinh doanh chưa khả thi.
• Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI, 2012): Báo cáo khảo sát thực trạng tháng 4/2012 chỉ ra 50% doanh nghiệp phải vay với lãi suất trên 18%/năm, trong khi mức chịu đựng tối đa của 75% doanh nghiệp là 15%/năm và mức hợp lý là 13%–14%/năm.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu riêng lẻ về tín dụng hoặc hoạt động của DNNVV, các nghiên cứu trong nước trước đó chủ yếu dừng lại ở phạm vi hẹp hoặc từng khía cạnh đơn lẻ. Luận án của NCS. Nguyễn Văn Lê là công trình hệ thống hóa toàn diện mối quan hệ giữa bất ổn kinh tế vĩ mô và tăng trưởng tín dụng DNNVV tại Việt Nam, kết hợp phân tích thực trạng hệ thống với kiểm định kinh tế lượng định lượng trên mẫu dữ liệu doanh nghiệp và xây dựng khung giải pháp gắn liền với quá trình tái cơ cấu ngân hàng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

1. Khái niệm và tiêu chí phân loại DNNVV

Luận án tổng hợp các tiêu chí phân loại của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và thông lệ quốc tế dựa trên số lao động, tổng tài sản, doanh thu và quy mô vay trung bình:

Quy mô doanh nghiệp	Số lao động (người)	Tổng tài sản	Doanh thu hàng năm	Quy mô khoản vay trung bình
Siêu nhỏ	< 10	< 100.000 USD	< 100.000 USD	< 10.000 USD
Nhỏ	< 50	< 3 triệu USD	< 3 triệu USD	< 100.000 USD
Vừa	< 300	< 15 triệu USD	< 15 triệu USD	< 1 triệu USD (hoặc < 2 triệu USD)

Tại Việt Nam, luận án căn cứ theo Điều 3, Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/06/2009 của Chính phủ:

• Doanh nghiệp siêu nhỏ: Số lao động từ 10 người trở xuống trong tất cả các ngành.
• Doanh nghiệp nhỏ: Lao động từ 10 đến 200 người và tổng nguồn vốn từ 20 tỷ đồng trở xuống (đối với Nông, lâm, thủy sản và Công nghiệp, xây dựng); hoặc lao động từ 10 đến 50 người và nguồn vốn từ 10 tỷ đồng trở xuống (đối với Thương mại, dịch vụ).
• Doanh nghiệp vừa: Lao động từ 200 đến 300 người và nguồn vốn từ 20 đến 100 tỷ đồng (đối với Nông, lâm, thủy sản và Công nghiệp, xây dựng); hoặc lao động từ 50 đến 100 người và nguồn vốn từ 10 đến 50 tỷ đồng (đối với Thương mại, dịch vụ). Tiêu chí tổng nguồn vốn được ưu tiên áp dụng.

2. Lý luận về tín dụng ngân hàng cho DNNVV

Căn cứ theo Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, tín dụng ngân hàng đối với DNNVV được định nghĩa là sự thỏa thuận chuyển giao tài sản (chủ yếu là tiền tệ) từ ngân hàng sang DNNVV sử dụng có hoàn trả cả gốc và lãi, thông qua các phương thức:

• Cho vay (từng lần, theo hạn mức, thấu chi, cho vay gián tiếp).
• Chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá.
• Bảo lãnh ngân hàng.
• Bao thanh toán.
• Cho thuê tài chính.

3. Cơ sở luận về bất ổn kinh tế vĩ mô và rào cản tín dụng

Kinh tế vĩ mô bất ổn được xác định khi xảy ra mất cân đối nội (lạm phát tăng cao, thất nghiệp gia tăng, sản lượng thực tế sụt giảm sâu so với sản lượng tiềm năng) hoặc mất cân đối ngoại (thâm hụt cán cân vãng lai nghiêm trọng). Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2006), trong điều kiện kinh tế bất ổn, sự suy giảm tín dụng đối với DNNVV xuất phát từ hai rào cản chính từ phía cung:

• Rủi ro tín dụng cao: Thiếu minh bạch thông tin tài chính, bất cân xứng thông tin, thiếu tài sản thế chấp đạt chuẩn.
• Chi phí phục vụ khách hàng lớn: Giao dịch quy mô nhỏ nhưng tần suất cao, nhu cầu phức tạp đòi hỏi chi phí quản lý và thẩm định trên mỗi đơn vị vốn vay lớn hơn so với khách hàng doanh nghiệp quy mô lớn.

4. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá tăng trưởng tín dụng

• Quy mô:
  • Mức tăng dư nợ: $M(dn) = DN_t - DN_{t-1}$
  • Tốc độ tăng trưởng dư nợ: $T(dn) = \left[\frac{M(dn)}{DN_{t-1}}\right] \times 100%$
  • Tỷ trọng dư nợ DNNVV: $TT(dn) = \left[\frac{DN_{DNNVV}}{DN_{Tổng}}\right] \times 100%$
  • Tốc độ phát triển số lượng khách hàng và tỷ trọng lợi nhuận từ mảng DNNVV.
• Cơ cấu: Phân theo thời hạn (ngắn hạn, trung - dài hạn), loại tiền (VND, ngoại tệ), sản phẩm cho vay, ngành kinh tế và loại hình sở hữu doanh nghiệp.
• Chất lượng: Quy mô nợ quá hạn, quy mô nợ xấu, tỷ lệ nợ quá hạn/tổng dư nợ DNNVV, tỷ lệ nợ xấu/tổng dư nợ DNNVV và tỷ lệ tài sản bảo đảm.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chung: Sử dụng phép biện chứng duy vật và duy vật lịch sử; phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh đối chiếu và mô hình hóa qua bảng số liệu, đồ thị.
• Phương pháp định lượng: Xây dựng mô hình kinh tế lượng hồi quy đa biến nhằm kiểm định các nhân tố tác động đến mức độ tiếp cận vốn vay ngân hàng của DNNVV trong các năm 2010 và 2011.
  • Biến phụ thuộc: Tỷ trọng vốn vay ngân hàng trong tổng nguồn vốn (chia nhỏ thành tỷ trọng vay ngắn hạn, tỷ trọng vay dài hạn, tổng tỷ trọng vay ngân hàng và tỷ trọng tổng nợ).
  • Biến độc lập: Quy mô doanh nghiệp, khả năng sinh lời, tỷ lệ tài sản cố định hữu hình, tính thanh khoản, tấm chắn thuế phi nợ và các biến giả đại diện cho ngành nghề kinh doanh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Luận cứ khoa học về tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết nền tảng về DNNVV, hoạt động tín dụng ngân hàng và mối quan hệ tương tác trong điều kiện bất ổn kinh tế vĩ mô:

1. Đặc điểm hoạt động của DNNVV: Luận án chỉ ra 5 đặc trưng cơ bản: quy mô vốn và tiềm lực tài chính nhỏ; loại hình và ngành nghề kinh doanh đa dạng; chiến lược kinh doanh và trình độ công nghệ hạn chế; mức độ phụ thuộc cao vào biến động thị trường; bộ máy quản lý gọn nhẹ nhưng năng lực quản trị tài chính chưa cao.
2. Vai trò kinh tế của DNNVV: Đóng vai trò tạo việc làm, khai thác nguồn lực địa phương, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đóng vai trò như "thanh giảm sốc" giúp ổn định nền kinh tế.
3. Các nhân tố tác động đến tăng trưởng tín dụng: Luận án phân loại thành ba nhóm nhân tố:
   • Nhóm nhân tố từ phía ngân hàng: Chính sách tín dụng, năng lực huy động vốn, chất lượng nguồn nhân lực, hệ thống thông tin tín dụng, quy trình cấp tín dụng và năng lực quản trị rủi ro.
   • Nhóm nhân tố từ phía DNNVV: Năng lực tài chính, năng lực quản trị điều hành, chiến lược sản xuất kinh doanh và sự hiểu biết về sản phẩm ngân hàng.
   • Nhóm nhân tố môi trường: Biến động kinh tế vĩ mô (lạm phát, chính sách tiền tệ), môi trường pháp lý và ý thức văn hóa tín dụng xã hội.
4. Kinh nghiệm quốc tế:
   • Hàn Quốc: Giai đoạn thập niên 1960–1970 tập trung vào các tập đoàn lớn (Chaebol) dẫn đến mất cân đối nghiêm trọng. Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 khiến tỷ lệ DNNVV phá sản tăng vọt lên 39,9% (1997) và 38% (1998) với 17.168 đến 22.828 doanh nghiệp phá sản/năm. Để khắc phục, Hàn Quốc đã sử dụng các công cụ: thành lập Ngân hàng Công nghiệp Hàn Quốc (1961), áp dụng tỷ lệ cho vay DNNVV tối thiểu bắt buộc đối với các ngân hàng thương mại (duy trì mức 45% đối với ngân hàng toàn quốc và 60%–80% đối với ngân hàng địa phương), và vận hành hệ thống ba quỹ bảo lãnh tín dụng gồm KCGF (1976), KOTEC (1989) và Quỹ bảo lãnh địa phương.

Năm	Tỷ lệ DNNVV phá sản (%)	Số lượng DNNVV phá sản (doanh nghiệp)	Trung bình phá sản / tháng (doanh nghiệp)
1996	14,0%	11.589	966
1997	39,9%	17.168	1.431
1998	38,0%	22.828	1.902
1999	10,0%	6.718	560

• Đài Loan và Ireland: Áp dụng các gói tài trợ ưu đãi, cơ chế chia sẻ rủi ro giữa nhà nước và hệ thống ngân hàng thương mại, đồng thời hoàn thiện hệ thống thông tin chấm điểm tín dụng độc lập.

Chương 2: Thực trạng tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn

Chương 2 đi sâu phân tích bối cảnh vĩ mô, chính sách can thiệp và thực trạng số liệu tín dụng giai đoạn 2008–2013:

1. Môi trường kinh tế vĩ mô Việt Nam (2008–2013): Lạm phát biến động ở mức cao, tăng trưởng GDP chậm lại, áp lực thâm hụt ngân sách gia tăng. Số lượng doanh nghiệp giải thể và ngừng hoạt động tăng mạnh trong các năm 2011–2013.
2. Chính sách hỗ trợ của Chính phủ: Ban hành cơ chế bảo lãnh vốn vay qua Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) theo Quyết định 03/2011/QĐ-TTg, thực hiện các gói hỗ trợ lãi suất và điều chỉnh trần lãi suất cho vay ngắn hạn đối với các lĩnh vực ưu tiên, trong đó có DNNVV.
3. Thực trạng cấp tín dụng tại các NHTM:
   • Đánh giá năng lực cung cấp dịch vụ, tỷ trọng doanh thu từ phân khúc DNNVV và cơ cấu dư nợ theo thời hạn, loại tiền, sản phẩm vay và ngành kinh tế.
   • Thống kê tỷ lệ nợ xấu, nợ quá hạn và thực trạng định giá, xử lý tài sản bảo đảm của DNNVV trong giai đoạn 2011–2013.
   • Khảo sát các chương trình hỗ trợ thực tế tại một số ngân hàng thương mại như Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB) và Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (VietinBank).
4. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm định lượng:
   • Phân tích cơ cấu nguồn vốn mẫu doanh nghiệp: Tỷ trọng vốn vay ngân hàng (ngắn hạn và dài hạn) chiếm tỷ lệ tương đối thấp trong tổng nguồn vốn, phản ánh việc tiếp cận vốn vay chính thức còn hạn chế.
   • Kết quả hồi quy kinh tế lượng cho hai năm 2010 và 2011: Khẳng định các biến quy mô tài sản, tỷ lệ tài sản cố định hữu hình có tác động cùng chiều đến khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng; trong khi khả năng sinh lời có mối quan hệ nghịch chiều với tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong giai đoạn bất ổn. Khi nền kinh tế gặp cú sốc lạm phát và lãi suất cao, gánh nặng chi phí lãi vay làm suy giảm mạnh tỷ suất sinh lời của khối DNNVV.
5. Đánh giá tổng hợp:
   • Kết quả đạt được: Các NHTM đã bắt đầu nhận thức được tiềm năng của phân khúc DNNVV, từng bước xây dựng các gói tín dụng chuyên biệt và gia tăng dư nợ tuyệt đối.
   • Hạn chế và nguyên nhân: Tốc độ tăng trưởng tín dụng chưa ổn định; điều kiện cho vay còn nặng về tài sản thế chấp; tỷ lệ từ chối cho vay còn cao; quy trình thẩm định chưa tối ưu cho khách hàng không có báo cáo tài chính kiểm toán; cơ chế bảo lãnh tín dụng nhà nước hoạt động chưa hiệu quả.

Chương 3: Giải pháp và kiến nghị về tăng trưởng tín dụng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn

Chương 3 xây dựng hệ thống định hướng và các giải pháp đồng bộ đến năm 2020:

1. Quan điểm và định hướng: Xác định DNNVV là động lực tăng trưởng bền vững; mở rộng quy mô tín dụng phải gắn liền với nâng cao chất lượng và kiểm soát an toàn hệ thống ngân hàng; định hướng phân bổ tín dụng theo các lĩnh vực sản xuất kinh doanh ưu tiên của Ngân hàng Nhà nước.
2. Nhóm giải pháp mang tính chiến lược:
   • Định vị phân khúc DNNVV là khách hàng mục tiêu trong chiến lược kinh doanh dài hạn của các NHTM.
   • Tái cấu trúc mô hình tổ chức: Thành lập Trung tâm phục vụ/hỗ trợ chuyên biệt cho DNNVV tại các ngân hàng thương mại để tối ưu hóa chuỗi giá trị dịch vụ ngân hàng.
   • Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng: Xây dựng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ chuyên biệt cho DNNVV, kết hợp phân tích định tính hành vi chủ doanh nghiệp và dòng tiền thực tế thay vì chỉ phụ thuộc vào báo cáo tài chính truyền thống.
3. Nhóm giải pháp cụ thể:
   • Đa dạng hóa danh mục sản phẩm tín dụng: Phát triển sản phẩm cho vay theo chuỗi giá trị, tài trợ vốn lưu động linh hoạt, bao thanh toán (factoring), cho thuê tài chính và cho vay thấu chi tài khoản doanh nghiệp.
   • Cải tiến quy trình và thủ tục cấp tín dụng: Rút ngắn thời gian xét duyệt, chuẩn hóa hồ sơ vay vốn, mở rộng các phương thức cấp tín dụng tín chấp hoặc dựa trên quản lý dòng tiền qua tài khoản.
   • Chính sách lãi suất và phí dịch vụ linh hoạt, phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhóm khách hàng DNNVV.
   • Đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ tín dụng chuyên trách phân khúc DNNVV.
4. Hệ thống kiến nghị:
   • Kiến nghị với Chính phủ: Kiên định mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát; hoàn thiện khung khổ pháp lý trợ giúp DNNVV; cải cách và mở rộng năng lực tài chính, cơ chế hoạt động của Quỹ Bảo lãnh tín dụng DNNVV Trung ương và địa phương.
   • Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt; hoàn thiện Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) để mở rộng thu thập dữ liệu DNNVV; hoàn thiện cơ chế phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro.
   • Kiến nghị với Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam: Nâng cao vai trò cầu nối thông tin giữa ngân hàng và hội viên; tổ chức các chương trình đào tạo quản trị tài chính, lập kế hoạch kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp minh bạch hóa thông tin kế toán.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở khoa học về tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với khối DNNVV trong bối cảnh nền kinh tế vĩ mô bất ổn, chỉ rõ cơ chế tác động hai chiều giữa mất cân đối vĩ mô và rào cản tiếp cận vốn ngân hàng.
• Làm rõ các tiêu chí đánh giá tăng trưởng tín dụng trên cả ba khía cạnh: quy mô dư nợ, cơ cấu tín dụng và chất lượng an toàn tín dụng.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị tham khảo thực tiễn cao từ Hàn Quốc (tỷ lệ cho vay bắt buộc, hệ thống quỹ bảo lãnh tín dụng chuyên biệt KCGF, KOTEC), Đài Loan và Ireland.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá có hệ thống thực trạng cấp tín dụng cho DNNVV tại các NHTMNN và NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn biến động kinh tế 2008–2013.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm thông qua mô hình kinh tế lượng về các yếu tố tác động đến khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng của DNNVV Việt Nam trong hai năm 2010–2011, làm rõ mối quan hệ giữa gánh nặng chi phí nợ vay và hiệu quả sinh lời trong thời kỳ bất ổn.
• Đề xuất hệ thống giải pháp phân tầng (giải pháp chiến lược và giải pháp nghiệp vụ cụ thể) gắn liền với mô hình tổ chức và quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại, đồng thời đưa ra các kiến nghị chính sách đồng bộ gửi tới Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và Hiệp hội DNNVV.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát dữ liệu thực trạng trong giai đoạn nền kinh tế Việt Nam chịu tác động của bất ổn vĩ mô từ năm 2008 đến năm 2013; mô hình thực nghiệm định lượng sử dụng dữ liệu mẫu cắt ngang trong hai năm 2010 và 2011. Do giới hạn về nguồn thông tin tài chính công khai của khối doanh nghiệp chưa niêm yết, phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào các NHTMNN và NHTMCP tiêu biểu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng chuỗi dữ liệu bảng (panel data) theo thời gian dài hơn để theo dõi tác động của chu kỳ kinh tế đến hành vi cấp tín dụng của ngân hàng; nghiên cứu chuyên sâu các sản phẩm tài chính phi truyền thống và cơ chế cấp tín dụng dựa trên công nghệ thông tin cho các doanh nghiệp siêu nhỏ tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Tài chính - Ngân hàng: Là tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp luận kết hợp phân tích kinh tế vĩ mô, lý thuyết tài chính trung gian và kỹ thuật kiểm định định lượng về tín dụng doanh nghiệp.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước và cơ quan quản lý chính sách: Cung cấp cơ sở thực tiễn để hoạch định các chính sách điều hành tiền tệ, cơ chế phân bổ tín dụng ưu tiên và hoàn thiện mạng lưới bảo lãnh tín dụng cho khối kinh tế tư nhân.
• Đối với các Ngân hàng thương mại: Cung cấp khung định hướng xây dựng chiến lược kinh doanh, thiết kế chuỗi sản phẩm tín dụng và quy trình quản trị rủi ro phù hợp với phân khúc khách hàng DNNVV trong các giai đoạn biến động của thị trường.
• Đối với các DNNVV và Hiệp hội ngành nghề: Cung cấp hiểu biết về các tiêu chuẩn thẩm định tín dụng của ngân hàng, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị tài chính và xây dựng phương án kinh doanh khả thi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng tiêu chuẩn nào để phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam?

Luận án căn cứ theo quy định tại Điều 3, Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/06/2009 của Chính phủ. Doanh nghiệp được chia thành 3 cấp: siêu nhỏ (lao động từ 10 người trở xuống), nhỏ và vừa dựa trên hai tiêu chí là quy mô tổng nguồn vốn (tổng tài sản) và số lao động bình quân năm, trong đó tiêu chí tổng nguồn vốn là tiêu chí ưu tiên theo từng nhóm ngành (Nông - lâm - thủy sản; Công nghiệp - xây dựng; Thương mại - dịch vụ).

2. Hai nguyên nhân chính từ phía cung khiến ngân hàng hạn chế cấp tín dụng cho DNNVV trong điều kiện kinh tế bất ổn là gì?

Theo lý thuyết của OECD (2006) được luận án phân tích, hai nguyên nhân chính gồm:

• Rủi ro tín dụng cao: Do DNNVV thiếu khả năng cung cấp thông tin tài chính được xác minh, bất cân xứng thông tin lớn và thường thiếu tài sản thế chấp đạt chuẩn.
• Chi phí phục vụ khách hàng quá cao: Do quy mô từng món vay nhỏ nhưng tần suất giao dịch lớn và nhu cầu giao tiếp khách hàng đa dạng, làm gia tăng chi phí vận hành trên mỗi đơn vị doanh thu của ngân hàng.

3. Kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc áp dụng tỷ lệ cho vay DNNVV bắt buộc được thực hiện như thế nào?

Từ năm 1965, Hàn Quốc ban hành quy định buộc các ngân hàng phải dành một tỷ lệ tín dụng tối thiểu cho DNNVV. Giai đoạn từ năm 1992–1999, tỷ lệ này được duy trì ở mức 45% đối với các ngân hàng thương mại toàn quốc (Nationwide commercial banks), 60%–80% đối với các ngân hàng địa phương (Local banks), 35% đối với các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và 80%–90% đối với Ngân hàng Công nghiệp Hàn Quốc (Industrial Bank of Korea).

4. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm định lượng của luận án rút ra phát hiện gì về mối quan hệ giữa vay nợ ngân hàng và tỷ suất sinh lời của DNNVV?

Kết quả phân tích định lượng trên mẫu số liệu năm 2010 và 2011 chỉ ra rằng trong bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn, gánh nặng chi phí lãi vay tăng cao trong khi hiệu quả hoạt động suy giảm đã tạo ra mối quan hệ nghịch chiều giữa mức độ đòn bẩy nợ vay ngân hàng và tỷ suất sinh lời của DNNVV. Tỷ trọng vốn vay ngân hàng chính thức trong tổng nguồn vốn của các DNNVV trong mẫu vẫn ở mức thấp, phản ánh những rào cản tiếp cận vốn chưa được giải tỏa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Văn Lê đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề khoa học và thực tiễn về tăng trưởng tín dụng ngân hàng đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam trong bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn giai đoạn 2008–2013. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý luận tài chính tiền tệ, bài học quốc tế và mô hình thực nghiệm kinh tế lượng, tác giả đã làm rõ các rào cản tiếp cận vốn và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ tái cấu trúc chiến lược ngân hàng đến hoàn thiện cơ chế chính sách vĩ mô. Công trình là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách tiền tệ và quản trị tín dụng tại các tổ chức tín dụng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LUẬN CỨ KHOA HỌC VỀ TĂNG TRƯỞNG TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VĨ MÔ BẤT ỔN 1. TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA 1. Doanh nghiệp nhỏ và vừa và vai trò của nó trong nền kinh tế 1. Khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa Mặc dù nhiều người đồng ý rằng thị trường DNNVV có quy mô và tầm quan trọng đáng kể, tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều định nghĩa và cách phân loại khác nhau về thị trường này.

Theo tiêu chí phân loại của Ngân hàng thế giới (World Bank), căn cứ vào quy mô có thể chia DNNVV thành ba loại: doanh nghiệp siêu nhỏ (micro), doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa. Các tiêu chí để phân loại DNNVV của World Bank chủ yếu dựa vào số lượng lao động bình quân, tài sản và doanh thu hàng năm của doanh nghiệp. Ngoài ra World Bank còn đưa thêm tiêu chí về quy mô vay trung bình để phân loại DNNVV (Bảng 1.1: Tiêu chí phân loại DNNVV của World Bank Qui mô công ty Nhân viên Tài sản Doanh thu hàng năm Siêu nhỏ <10 < $100,000 < $100,000 Nhỏ <50 < $3 triệu < $3 triệu Vừa <300 < $15 triệu < $15 triệu Quy mô vay trung bình Siêu nhỏ < $10,000 Nhỏ < $100,000 Vừa < $1 triệu (< $2 triệu đối với một số quốc gia tiên tiến) Nguồn: Tổng hợp từ World Bank Ngoài ra, tại mỗi quốc gia có nền kinh khác nhau, theo từng giai đoạn phát triển kinh tế thì quan niệm về DNNVV cũng khác nhau. Chẳng hạn tại các quốc gia thuộc khối Liên minh Châu Âu, DNNVV là những doanh nghiệp có số lượng nhân viên dưới 250 người và doanh thu hàng năm là nhỏ hơn 50 triệu euro.

Còn tại Châu Mĩ, cụ thể là nước Mĩ thì DNNVV là những doanh nghiệp có số lượng người lao động dưới 500 người (cho phần lớn hoạt động sản xuất và khai thác) và có doanh thu hàng năm là dưới 7 triệu đô la đối với đa số các ngành không liên quan tới sản xuất (dao động tới mức tối đa là 35. 12 Tại Châu Á, các DNNVV tại HongKong được phân loại theo ngành sản xuất và số lượng nhân viên. Theo đó, các DNNVV trong các ngành sản xuất có số nhân viên dưới 100 người và ngành phi sản xuất có số nhân viên dưới 50 người. Bên cạnh đó, từ góc độ là bên cung cấp dịch vụ, các ngân hàng tại HongKong còn đưa ra việc phân loại dựa vào các tiêu chí như doanh thu hàng năm, mức độ tập trung tư bản, năng lực tín dụng.2: Tiêu chí phân loại DNNVV tại một số quốc gia Nhân viên (người) Doanh thu hàng năm Châu Âu < 250 <50 triệu Euro Châu Mĩ <7 triệu USD (đối với đa số các <500 (cho phần lớn hoạt động sản xuất Hoa Kỳ ngành không liên quan tới sản xuất, và khai thác) mức tối đa là 35,5 triệu đô la) Canada <250 <50 triệu CAD <500 trong hoạt động sản xuất Mexico <50 trong hoạt động dịch vụ Châu Phi Nam Phi <200 <50 triệu ZAR Châu Á <200 (ngành sử dụng nhiều lao động) Thái Lan <200 triệu Bạt <100 (ngành sử dụng nhiều vốn) <100 (ngành sản xuất) HongKong < 50 (ngành phi sản xuất) Nguồn: IFC, 2009 [7] Tại Thái Lan, việc phân loại các doanh nghiệp được đưa ra một cách chi tiết và cụ thể hơn với sự tách biệt rõ ràng giữa các doanh nghiệp vừa và doanh nghiệp nhỏ.

Các thông số quan trọng được sử dụng là số lượng nhân công, tài sản cố định và ngành hàng kinh doanh. Theo đó, các doanh nghiệp nhỏ thuộc ngành sản xuất có số lượng công nhân dưới 50 người, tài sản dưới 50 triệu bạt, các doanh nghiệp vừa thì có số lượng công nhân từ 51-200 người và tài sản từ 50- 200 triệu bạt; đối với lĩnh vực bán buôn thì doanh nghiệp nhỏ có số lượng công nhân dưới 25 người, tài sản dưới 50 triệu bạt, doanh nghiệp vừa có số lượng công nhân từ 26-50 người và tài sản từ 50- 200 triệu bạt. Từ các tiêu chí phân loại DNNVV của World Bank và ở một số quốc gia trên thế giới, chúng ta thấy rằng DNNVV là những doanh nghiệp có quy mô nhỏ bé về mặt vốn, lao động hay doanh thu. Tùy thuộc vào hoàn cảnh kinh tế của mỗi quốc gia thì việc áp dụng các tiêu chí để xác định DNNVV có khác nhau.

Tuy nhiên, 13 phần lớn khi xác định DNNVV, các quốc gia đã dựa chủ yếu vào các tiêu chí sau: Số lượng lao động thường xuyên; Số lượng vốn góp; Doanh thu hàng năm; Đặc điểm ngành nghề kinh doanh. Đây là các tiêu chí cơ bản để xác định DNNVV tại mỗi quốc gia và cũng là những tiêu chí có tính định hướng để luận án làm rõ các tiêu chí cụ thể khi xác định DNNVV ở Việt Nam. Trong phạm vi của luận án, tác giả sử dụng định nghĩa DNNVV trong Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/06/2009 của Chính phủ làm cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu đề tài. Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/06/2009 của Chính phủ về việc trợ giúp phát triển DNNVV Việt Nam, DNNVV lại được định nghĩa: “DNNVV là cơ sở kinh doanh đã đăng ký kinh doanh theo quy định pháp luật, được chia thành ba cấp; siêu nhỏ, nhỏ, vừa theo quy mô tổng nguồn vốn (tổng nguồn vốn tương đương tổng tài sản được xác định trong bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp) hoặc số lao động bình quân năm (tổng nguồn vốn là tiêu chí ưu tiên).3: Tiêu chí phân loại doanh nghiệp Doanh nghiệp Doanh nghiệp nhỏ Doanh nghiệp vừa siêu nhỏ Tổng Tổng Số lao động Số lao động Số lao động nguồn vốn nguồn vốn I- Nông, lâm 10 người trở 20 tỷ đồng Từ trên 10 Từ trên 20 tỷ Từ trên 200 nghiệp và xuống trở xuống người đến đồng đến 100 người đến 300 thuỷ sản 200 người tỷ đồng người II- Công 10 người trở 20 tỷ đồng Từ trên 10 Từ trên 20 tỷ Từ trên 200 nghiệp và xuống trở xuống người đến đồng đến 100 người đến 300 xây dựng 200 người tỷ đồng người III- Thương 10 người trở 10 tỷ đồng Từ trên 10 Từ trên 10 tỷ Từ trên 50 mại và dịch xuống trở xuống người đến 50 đồng đến 50 tỷ người đến 100 vụ người đồng người Nguồn: Tổng hợp từ Nghị định số 56/2009/NĐ-CP Theo Nghị định trên, DNNVV phải đáp ứng các tiêu chí sau: - Về mặt pháp lý: phải là cơ sở kinh doanh đã kinh doanh theo quy định của pháp luật.

- Về quy mô: được phân thành 3 cấp : siêu nhỏ, nhỏ, vừa theo quy mô tổng nguồn vốn. - Về vốn đăng ký: phụ thuộc vào quy mô và loại hình doanh nghiệp. - Về số lượng lao động trung bình hàng năm: phụ thuộc vào quy mô và loại hình doanh nghiệp. Đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa Ngoài những đặc trưng vốn có của một doanh nghiệp hoạt động trong nền kinh tế, DNNVV còn có những đặc điểm riêng biệt xuất phát từ tính chất hoạt động như sau: Thứ nhất, doanh nghiệp nhỏ và vừa có quy mô hoạt động sản xuất kinh doanh và tiềm lực tài chính nhỏ Với lượng vốn đầu tư giới hạn và số lượng lao động tối đa là 300 người thì quy mô của doanh nghiệp là tương đối nhỏ.

Điều này mang lại một số lợi thế cho DNNVV như khả năng dễ thành lập, dễ gia nhập thị trường, khả năng thu hồi vốn nhanh. Những lợi thế này đã tạo điều kiện cho các DNNVV phát triển trong nhiều ngành nghề, trên nhiều địa bàn, lấp vào các khoảng trống mà các doanh nghiệp lớn để lại. Tuy nhiên, do quy mô vốn nhỏ nên DNNVV bị hạn chế trong khả năng tiến hành đầu tư vào mặt bằng, nhà xưởng, máy móc thiết bị và nguyên vật liệu. Các DNNVV thường không đạt được lợi thế về quy mô như các doanh nghiệp lớn.

Hơn nữa, quy mô nhỏ và vấn đề minh bạch thông tin hạn chế cũng khiến cho các doanh nghiệp khó khăn trong việc tiếp cận với các nhà đầu tư để huy động vốn từ các ngân hàng cũng như từ thị trường chứng khoán. Vì vậy, các DNNVV phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn phi chính thức, chiếm dụng từ đối tác và lợi nhuận giữ lại. Đối với các doanh nghiệp tiếp cận được nguồn vốn tín dụng ngân hàng, nguồn tài trợ này cũng không phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp do hạn chế về thủ tục vay vốn đối với ngân hàng, phương án sản xuất kinh doanh chưa hoàn thiện, tài sản bảo đảm chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn của ngân hàng… Thứ hai, loại hình doanh nghiệp và ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh phong phú DNNVV hoạt động dưới nhiều loại hình doanh nghiệp như hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần… trên nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác nhau. Nhờ quy mô nhỏ, có khả năng tập dụng được nguồn lao động và nguyên vật liệu tại trong địa phương, dễ dàng đáp ứng được những thay đổi trong nhu cầu của thị trường nên DNNVV phát triển nhanh chóng, là nhân tố đóng góp vào ổn định đời sống xã hội, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Thứ ba, chiến lược sản xuất kinh doanh, trình độ khoa học kỹ thuật và năng lực cạnh tranh hạn chế 15 Nhiều DNNVV thiếu một chiến lược kinh doanh rõ ràng, phù hợp với sứ mệnh, mục tiêu của doanh nghiệp mà đa phần chỉ xây dựng các kế hoạch sản xuất kinh doanh mang tính tạm thời, ngắn hạn, đáp ứng nhu cầu biến động của thị trường. Do đó, DNNVV thường có xu hướng đi chệnh ra sức mệnh và mục tiêu đề ra ban đầu và thiếu sự điều chỉnh kịp thời và hợp lý. Trong thời đại khoa học kỹ thuật thay đổi nhanh chóng, đầu tư vào khoa học kỹ thuật để nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ, tiết kiệm chi phí trở thành điều kiện cốt lõi để giúp bất kỳ một doanh nghiệp nào nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với DNNVV, do quy mô vốn bị hạn chế nên việc đầu tư nâng cấp, đổi mới các máy móc thiết bị, quy trình sản xuất thường không được thường xuyên nên dẫn tới xu hướng rơi vào tình trạng công nghệ lạc hậu, trình độ quản lý yếu kém.

Hệ quả là các DNNVV thường sử dụng công nghệ lạc hậu, chi phí sản xuất cao, thiếu kinh nghiệm và trình độ trong nắm bắt thông tin thị trường cũng như marketing sản phẩm, dịch vụ.