Luận văn tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội trên địa bàn nông thôn miền đông nam bộ trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Luận văn phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại nông thôn miền Đông Nam Bộ trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

• Tác giả: Nguyễn Văn A
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thị D
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nông thôn miền Đông Nam Bộ trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022-2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu
• Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
• Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 1.1. Những nhận thức cơ bản về TTKT, CBXH và mối quan hệ giữa chúng
• 1.1.1. Tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và công bằng xã hội
• 1.1.1.1. Quan niệm mới về TTKT và PTKT
• 1.1.1.2. Công bằng xã hội và các tiêu thức đánh giá
• 1.1.2. Các quan điểm về sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội trong phát triển kinh tế thị trường
• 1.1.3. Vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết kinh tế để đảm bảo tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội
• 1.2. Kết hợp tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội ở nông thôn trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.2.1. Đặc điểm và vai trò của nông nghiệp, nông thôn nước ta
• 1.2.2. Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nông thôn trong bước chuyển sang phát triển theo thể chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.2.2.1. Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế xã hội ở nông thôn nước ta hiện nay
• 1.2.2.2. Cơ sở kinh tế - xã hội cho sự kết hợp đồng thời giữa TTKT và CBXH
• 1.2.2.3. Sự tham gia điều tiết của các giá trị văn hoá
• 1.2.3. Kết hợp tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội ở nông thôn là biểu hiện tập trung của quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay và cũng là tiền đề cho quá trình đưa nông nghiệp, nông thôn lên sản xuất lớn hiện đại
• 1.3. Những mô hình kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội trong nông thôn của một số nước khu vực châu Á và những bài học kinh nghiệm
• 1.3.1. Những mô hình thành công và những bài học kinh nghiệm
• 1.3.2. Những mô hình chưa thành công và kinh nghiệm
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI Ở NÔNG THÔN MIỀN ĐÔNG NAM BỘ TRONG THỜI GIAN QUA - NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 2.1. Thực trạng tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nông thôn miền Đông Nam bộ trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 2.1.1. Những yếu tố đặc thù của nông thôn miền Đông Nam bộ hiện đang tác động tới quá trình tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội
• 2.1.2. Thực trạng về tăng trưởng kinh tế nông thôn ĐNB
• 2.1.2.1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của vùng ĐNB đạt tỷ lệ cao và ổn định
• 2.1.2.2. Cơ cấu kinh tế ĐNB chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng CNH, HĐH
• 2.1.3. Những hạn chế trong giải quyết tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nông thôn
• 2.2. Những vấn đề đang đặt ra trong quá trình thực hiện tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nông thôn miền Đông Nam Bộ hiện nay
• 2.2.1. TTKT và CBXH ở nông thôn miền ĐNB còn nhiều yếu kém, hạn chế so với mục tiêu phát triển của mỗi địa phương và của cả vùng
• 2.2.2. Những kết quả đạt được về TTKT và CBXH ở nông thôn miền ĐNB là quan trọng, có ý nghĩa to lớn, nhưng lại thiếu ổn định
• 2.2.3. Hệ thống cơ chế chính sách phát triển kinh tế, xã hội nông thôn ĐNB chưa đồng bộ và còn nhiều bất cập
• 2.2.4. Mô hình và cơ chế kết hợp giữa TTKT và CBXH là vấn đề mới mẻ và chưa được hoàn thiện
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG CƠ BẢN VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU ĐỂ THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ KẾT HỢP VỚI CÔNG BẰNG XÃ HỘI Ở NÔNG THÔN MIỀN ĐÔNG NAM BỘ
• 3.1. Những định hướng cơ bản kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội ở nông thôn miền ĐNB trong giai đoạn mới
• 3.1.1. Những luận cứ khoa học để lựa chọn và những định hướng kết hợp
• 3.1.1.1. Căn cứ vào quan điểm, chủ trương chỉ đạo của Đảng và Nhà nước ta thể hiện qua đường lối, chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá
• 3.1.1.2. Căn cứ vào cơ chế vận hành và phương thức tác động của thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 3.1.1.3. Kết hợp tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội trên địa bàn nông thôn miền ĐNB cần phải đặt trong quá trình hội nhập mở cửa với nền kinh tế khu vực và thế giới
• 3.1.1.4. Thực hiện sự kết hợp TTKT với CBXH trên địa bàn nông thôn miền ĐNB nhất thiết phải căn cứ vào các đặc điểm chung cũng như đặc thù và điều kiện thuận lợi cũng như khó khăn của nông thôn miền ĐNB
• 3.1.2. Định hướng kết hợp giữa TTKT và CBXH ở nông thôn miền Đông Nam bộ
• 3.2. Những giải pháp nhằm thúc đẩy, hoàn thiện kết hợp tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội ở nông thôn miền Đông Nam bộ
• 3.2.1. Nhóm những giải pháp mang tính chiến lược
• 3.2.1.1. Kết hợp chặt chẽ giữa hai mục tiêu TTKT và CBXH ở nông thôn miền Đông Nam Bộ cần được đặt trong việc xây dựng và thực hiện quy hoạch, kế hoạch phát triển toàn diện kinh tế xã hội của vùng
• 3.2.1.2. Đẩy nhanh quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn miền Đông Nam bộ theo hướng phát huy tối đa các nguồn lực trong và ngoài nước cũng như lợi thế so sánh của vùng nhằm phát triển toàn diện kinh tế xã hội
• 3.2.1.3. Đưa công cuộc xoá đói giảm nghèo ở nông thôn phát triển lên một tầm cao mới, chú trọng cả chiều rộng, chiều sâu và tính bền vững của quá trình
• 3.2.1.4. Xây dựng đời sống văn hoá lành mạnh với mẫu hình người nông dân và nông thôn mới, gắn với việc thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở ở nông thôn
• 3.2.1.5. Đẩy mạnh truyền thông và nâng cao hiệu quả công tác dân số kế hoạch hoá gia đình ở nông thôn
• 3.2.1.6. Nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý của bộ máy nhà nước, phát huy vai trò của kinh tế nhà nước trong phát triển kinh tế xã hội gắn với việc bài trừ tham nhũng, buôn lậu, các tệ nạn xã hội ở nông thôn
• 3.2.2. Nhóm những giải pháp cụ thể
• 3.2.2.1. Xác lập và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng hợp lý và hiện đại phù hợp với đặc thù của miền Đông Nam bộ, gắn sản xuất nông nghiệp với công nghiệp chế biến và thị trường
• 3.2.2.2. Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp và phát triển toàn diện kinh tế - xã hội ở nông thôn
• 3.2.2.3. Thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển giao và ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật công nghệ phục vụ sản xuất và đời sống dân cư nông thôn, trước hết là trong nông nghiệp và công nghiệp nông thôn miền ĐNB
• 3.2.2.4. Xây dựng mô hình và thúc đẩy sự hợp tác có hiệu quả liên kết kinh tế giữa bốn nhà: nhà nông, nhà đầu tư kinh doanh, nhà khoa học và nhà nước trên địa bàn nông thôn miền Đông Nam bộ
• 3.2.2.5. Chú trọng phát triển kinh tế tập thể ở nông thôn miền Đông Nam bộ thông qua việc xác định mô hình và hướng đi có hiệu quả theo Luật Hợp tác xã để kinh tế tập thể và kinh tế nhà nước làm tốt vai trò nền tảng
• 3.2.2.6. Đầu tư cho nhân tố con người thông qua hệ thống các chương trình về giáo dục, chăm sóc y tế và đời sống văn hoá nhân dân ở nông thôn miền Đông Nam bộ
• 3.2.2.7. Giải quyết những vấn đề kinh tế xã hội bức xúc đang đặt ra trên địa bàn nông thôn miền ĐNB, trước hết là những vấn đề liên quan đến đất đai, dân số, lao động, việc làm theo hướng phát huy quyền làm chủ của nhân dân, kiện toàn hệ thống chính trị và dân chủ hoá xã hội ở nông thôn
• 3.2.2.8. Đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu cả trước mắt và lâu dài nhằm thực hiện tốt mục tiêu TTKT gắn với CBXH ở nông thôn miền Đông
• 3.2.2.9. Xây dựng và tổng kết kinh nghiệm, nhân rộng các mô hình phát triển toàn diện kinh tế xã hội ở nông thôn có hiệu quả và sáng tạo trong cách nghĩ và cách làm của nhân dân trước hết là nông dân miền Đông Nam bộ về kết hợp mục tiêu kinh tế với mục tiêu về xã hội, giữa TTKT và CBXH
• KẾT LUẬN
• CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tăng trưởng kinh tế

Tăng trưởng kinh tế là yếu tố quan trọng trong việc phát triển nông thôn miền Đông Nam Bộ. Khu vực này đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể trong các hoạt động kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và công nghiệp chế biến. Sự chuyển mình này không chỉ tạo ra nhiều việc làm mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Theo số liệu thống kê, tốc độ tăng trưởng GDP của khu vực này đạt khoảng 7-8% mỗi năm. Điều này cho thấy sự phát triển bền vững và khả năng cạnh tranh của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tăng trưởng kinh tế không đồng nghĩa với công bằng xã hội. Sự chênh lệch về thu nhập và cơ hội giữa các nhóm dân cư vẫn tồn tại, đòi hỏi các chính sách phát triển phải được điều chỉnh để đảm bảo sự công bằng hơn trong phân phối tài nguyên.

1.1. Định hướng phát triển

Định hướng phát triển kinh tế nông thôn miền Đông Nam Bộ cần phải gắn liền với các chính sách phát triển bền vững. Chính sách phát triển cần tập trung vào việc cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân, đồng thời khuyến khích đầu tư nông thôn. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp sẽ giúp tăng năng suất và giảm chi phí. Hơn nữa, cần có các chương trình đào tạo nghề để nâng cao kỹ năng cho người lao động. Điều này không chỉ giúp giảm nghèo mà còn tạo ra một lực lượng lao động có tay nghề cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Như một nhà nghiên cứu đã chỉ ra, "Phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng mà còn là sự công bằng trong phân phối lợi ích".

II. Công bằng xã hội

Công bằng xã hội là một trong những mục tiêu quan trọng trong phát triển nông thôn miền Đông Nam Bộ. Sự gia tăng công bằng thu nhập và cơ hội cho mọi người dân là điều cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các chính sách cần được thiết kế để giảm thiểu sự chênh lệch giữa các nhóm dân cư, đặc biệt là giữa các hộ gia đình nghèo và giàu. Việc thực hiện các chương trình hỗ trợ cho người nghèo, như giảm nghèo và phát triển cộng đồng, sẽ giúp cải thiện điều kiện sống cho những người yếu thế. Theo một báo cáo, "Công bằng xã hội không chỉ là một mục tiêu mà còn là một yếu tố thúc đẩy tăng trưởng kinh tế". Điều này cho thấy rằng việc đảm bảo công bằng xã hội sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế.

2.1. Chính sách phát triển xã hội

Chính sách phát triển xã hội cần phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc công bằng xã hội. Các chương trình hỗ trợ cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc cải cách kinh tế cũng cần phải đi đôi với việc cải cách xã hội. Cần có các biện pháp cụ thể để đảm bảo rằng mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế và việc làm. Như một chuyên gia đã nhấn mạnh, "Công bằng xã hội là nền tảng cho sự phát triển bền vững". Điều này cho thấy rằng việc đảm bảo công bằng xã hội không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là của toàn xã hội.

III. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Đối với nông thôn miền Đông Nam Bộ, phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn là bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Các chính sách phát triển cần phải xem xét đến các yếu tố môi trường, xã hội và kinh tế. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất thân thiện với môi trường sẽ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện chất lượng cuộc sống. Theo một nghiên cứu, "Phát triển bền vững là chìa khóa để giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường hiện nay". Điều này cho thấy rằng phát triển bền vững không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết.

3.1. Các giải pháp phát triển bền vững

Các giải pháp phát triển bền vững cần phải được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Việc khuyến khích đầu tư vào nông thôn và phát triển kinh tế nông nghiệp sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Hơn nữa, cần có các chương trình giáo dục và đào tạo để nâng cao nhận thức về phát triển bền vững. Như một nhà nghiên cứu đã chỉ ra, "Giáo dục là chìa khóa để đạt được phát triển bền vững". Điều này cho thấy rằng việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân là rất quan trọng trong quá trình phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng Đông Nam Bộ giữ vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước với tổng diện tích tự nhiên 22.515,42 km² và quy mô dân số xấp xỉ 12,3 triệu người năm 2006, đóng góp trên 14,34% dân số toàn quốc. Khu vực này bao gồm 6 tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương với 486 xã nông thôn và 2.943 thôn, ấp. Mật độ dân số có sự chênh lệch lớn giữa các địa phương, tiêu biểu như Thành phố Hồ Chí Minh đạt 2.909 người/km², Bà Rịa - Vũng Tàu đạt 466 người/km², trong khi Bình Phước chỉ đạt 118 người/km². Tốc độ tăng dân số bình quân toàn vùng duy trì ở mức cao khoảng 2,5%/năm, chịu áp lực lớn từ quá trình gia tăng cơ học.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự đánh đổi giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh với việc duy trì công bằng xã hội tại khu vực nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, phân tích thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại nông thôn Đông Nam Bộ giai đoạn 2000 - 2006, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp khả thi đến năm 2015 và định hướng năm 2020.

Phạm vi nghiên cứu bao quát 6 đơn vị hành chính: Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Bà Rịa - Vũng Tàu và Thành phố Hồ Chí Minh. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kéo giảm hệ số bất bình đẳng thu nhập, đồng thời nâng cao chỉ số phát triển con người tại các địa bàn thuần nông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai trường phái lý thuyết nền tảng:

Thứ nhất là lý thuyết tăng trưởng kinh tế hiện đại của Walter Rostow kết hợp trường phái tân cổ điển, nhấn mạnh vai trò của các yếu tố đầu vào như vốn sản xuất, lực lượng lao động, công nghệ và tài nguyên đất đai trong việc gia tăng tổng sản phẩm quốc nội. Thứ hai là lý thuyết công lý và công bằng xã hội của John Rawls, kết hợp với quan điểm kinh tế chính trị Mác - Lênin về nguyên tắc phân phối theo lao động và vai trò điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Bên cạnh đó, khung phân tích phát triển bền vững từ Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio 1992 và Johannesburg 2002 được sử dụng làm chuẩn mực đánh giá sự cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Tăng trưởng kinh tế (đo bằng GDP và GNP); Công bằng xã hội (tiếp cận theo cả chiều ngang về đối xử bình đẳng và chiều dọc về phân phối lại); Phát triển bền vững; Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Chỉ số phát triển con người HDI (được tổng hợp từ 3 nhóm chỉ số: tuổi thọ bình quân, trình độ học vấn và GDP bình quân đầu người theo sức mua tương đương PPP).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp giữa số liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê giai đoạn 2000 - 2006 của Cục Thống kê 6 tỉnh thành Đông Nam Bộ, cùng hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập từ cuộc điều tra xã hội học thực địa.

Cỡ mẫu khảo sát được xác định là 1.200 hộ gia đình nông thôn sinh sống tại 48 xã điểm đại diện cho các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của 6 tỉnh thành Đông Nam Bộ. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là kỹ thuật chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên nhiều giai đoạn. Việc phân tầng dựa trên hai tiêu chí: vùng chuyên canh cây công nghiệp kết hợp lúa nước và các nhóm phân loại mức thu nhập của hộ dân cư (nhóm nghèo, cận nghèo, trung bình và khá giả).

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm: thống kê mô tả, phân tích so sánh liên vùng, phương pháp tổng hợp logic - lịch sử và phân tích tương quan hồi quy đa biến. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bóc tách một cách định lượng tác động của các biến số chính sách, đầu tư hạ tầng và thu hồi đất đai đến khoảng cách giàu nghèo, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho các kết luận rút ra từ thực tiễn. Timeline thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ năm 2005 đến năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng kinh tế tại khu vực nông thôn Đông Nam Bộ duy trì ở mức cao, đạt bình quân từ 10,5% đến 12,2%/năm trong giai đoạn 2001 - 2005. Vùng dẫn đầu cả nước về quy mô xuất khẩu và hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp lớn như cao su, điều, tiêu và cà phê.

Thứ hai, cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa, nhưng tốc độ đô thị hóa nhanh gây xáo trộn sinh kế nông thôn. Mỗi năm toàn vùng có khoảng 15.000 đến 20.000 ha đất nông nghiệp được chuyển đổi sang mục đích công nghiệp và đô thị, tác động trực tiếp đến việc làm của hơn 35.000 lao động nông nghiệp.

Thứ ba, khoảng cách phân hóa thu nhập giữa nhóm 20% hộ giàu nhất và nhóm 20% hộ nghèo nhất tại nông thôn có xu hướng nới rộng từ 4,5 lần năm 2001 lên xấp xỉ 6,3 lần năm 2005. Hệ số Gini tại khu vực nông thôn Đông Nam Bộ tăng từ mức 0,28 lên 0,34 trong cùng thời kỳ.

Thứ tư, vấn đề công bằng xã hội đối với đồng bào dân tộc thiểu số và lao động nhập cư còn nhiều hạn chế. Dân tộc Kinh chiếm 91,4% dân số vùng, người Hoa chiếm 5,0%, trong khi các nhóm dân tộc thiểu số khác như Choro, Raglai, Khmer chiếm 3,6% với hơn 72.913 người. Tỷ lệ hộ nghèo trong nhóm đồng bào thiểu số tại các huyện vùng sâu của Bình Phước và Tây Ninh vẫn cao gấp 3,2 lần mức bình quân chung toàn vùng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự gia tăng bất bình đẳng là do cơ chế thị trường tự phát làm nảy sinh sự chênh lệch về năng lực tiếp cận nguồn lực sản xuất, khoa học kỹ thuật và vốn tín dụng giữa các nhóm cư dân. Thêm vào đó, chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng đất nông nghiệp tại một số địa phương chưa thỏa đáng, công tác đào tạo chuyển đổi nghề tại chỗ cho nông dân mất đất chưa đáp ứng kịp nhu cầu tuyển dụng của các khu công nghiệp.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, thực trạng tại Đông Nam Bộ phản ánh nhiều nét tương đồng với bài học của Thái Lan và Trung Quốc. Tại Thái Lan, việc ưu tiên quá mức cho vùng đô thị Bangkok (đóng góp tới 48,1% GDP năm 1989 trong khi miền Bắc và Đông Bắc chỉ đóng góp 12,9%) đã tạo ra hố sâu ngăn cách nông thôn - thành thị. Tại Trung Quốc, mỗi năm có khoảng 2 triệu nông dân mất đất, đẩy hệ số Gini nông thôn từ 0,21 năm 1978 lên 0,34 năm 1998. Ngược lại, Đông Nam Bộ có thể học hỏi mô hình thành công của Nhật Bản và Hàn Quốc trong việc thực hiện bảo hộ giá nông sản nội địa và phổ cập giáo dục nông thôn, giúp thu nhập hộ nông dân Nhật Bản năm 1985 đạt mức 112,2% so với công nhân thành thị.

Để tối ưu hóa việc truyền tải các phát hiện này, dữ liệu thực trạng có thể được trực quan hóa thông qua một biểu đồ đường kép so sánh tốc độ tăng trưởng GDP nông nghiệp với tốc độ biến thiên của hệ số Gini giai đoạn 2000 - 2006. Đồng thời, một bảng ma trận đa chiều phân tổ thu nhập theo 5 nhóm hộ kết hợp trình độ học vấn sẽ làm nổi bật mối quan hệ nhân quả giữa đầu tư giáo dục và năng lực tạo thu nhập bền vững của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp chiến lược kèm mục tiêu định lượng được đề xuất như sau:

Thứ nhất, tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp gắn với chuỗi giá trị công nghiệp chế biến. Thiết lập các vùng chuyên canh cây công nghiệp tập trung đạt chuẩn kỹ thuật cao, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng ngành nông nghiệp đạt 4,5% đến 5,0%/năm đến năm 2015. Đơn vị chủ trì thực hiện: Ủy ban nhân dân 6 tỉnh thành Đông Nam Bộ phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế quản lý đất đai và hỗ trợ an sinh việc làm cho nông dân diện thu hồi đất. Quy định mức giá bồi thường đất nông nghiệp tiệm cận tối thiểu 80% giá trị giao dịch thị trường thực tế; bắt buộc các dự án khu công nghiệp phải dành tối thiểu 15% quỹ đất thương mại - dịch vụ và kinh phí đào tạo nghề để giải quyết việc làm cho 100% lao động bị thu hồi đất trước năm 2012. Đơn vị thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội.

Thứ ba, xây dựng và nhân rộng mô hình kinh tế hợp tác xã kiểu mới theo hình thức liên kết 4 nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông). Mục tiêu nâng tỷ lệ nông sản qua chế biến sâu đạt trên 60% vào năm 2015, hạ thấp chi phí đầu vào khoảng 10% đến 15% cho nông dân. Đơn vị thực hiện: Liên minh Hợp tác xã tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ, các Hiệp hội ngành hàng.

Thứ tư, tăng cường đầu tư công cho nguồn nhân lực và hệ thống an sinh xã hội nông thôn. Triển khai gói tín dụng ưu đãi giải quyết việc làm cho hộ cận nghèo, phổ cập đào tạo nghề ngắn hạn cho 80% lao động nông nhàn và nâng tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế nông thôn đạt trên 75% trong giai đoạn 2010 - 2015. Đơn vị thực hiện: Ngân hàng Chính sách Xã hội, Sở Giáo dục và Đào tạo, chính quyền cấp huyện, xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị tham chiếu thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách cấp vùng (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Văn phòng Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Ủy ban nhân dân các tỉnh Đông Nam Bộ). Nhóm này có thể sử dụng hệ thống luận cứ và dữ liệu khảo sát 6 tỉnh thành để xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội và chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế, Xã hội học nông thôn. Luận văn cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về giải quyết mâu thuẫn giữa tăng trưởng và phân phối, cùng nguồn tài liệu thực chứng phong phú với 163 trang nghiên cứu chuyên sâu.

Thứ ba, các doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và chế biến xuất khẩu. Nghiên cứu giúp doanh nghiệp nắm bắt đặc thù thổ nhưỡng, cấu trúc nguồn lao động và tiềm năng hình thành chuỗi liên kết giá trị tại 486 xã nông thôn trong vùng.

Thứ tư, đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp xã, huyện và các tổ chức chính trị - xã hội tại địa phương. Đây là tài liệu hướng dẫn thực tế để giải quyết các khiếu nại liên quan đến đất đai, triển khai quy chế dân chủ cơ sở và tổ chức các mô hình giảm nghèo bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Đông Nam Bộ có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất nước nhưng công bằng xã hội ở nông thôn vẫn đứng trước nhiều nguy cơ?
Mặc dù duy trì tăng trưởng từ 10% đến 12%/năm, tốc độ đô thị hóa nhanh khiến khoảng 15.000 đến 20.000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi mỗi năm. Sự chênh lệch về năng lực thích ứng thị trường giữa các tầng lớp dân cư và tốc độ tăng dân số cơ học 2,5%/năm đã làm giãn cách tỷ lệ chênh lệch thu nhập giàu nghèo lên 6,3 lần.

Luận văn đã đúc kết được những bài học kinh nghiệm quốc tế nào cho phát triển nông thôn Đông Nam Bộ?
Nghiên cứu chỉ ra bài học thành công từ Hàn Quốc và Nhật Bản trong việc thực hiện cải cách ruộng đất triệt để, phát triển xí nghiệp nông thôn và bảo hộ nông sản giúp thu nhập nông hộ đạt 112,2% so với thành thị. Đồng thời cảnh báo bài học từ Thái Lan và Trung Quốc khi tập trung phát triển công nghiệp làm tụt hậu khu vực nông thôn.

Vấn đề cốt lõi nhất cần giải quyết để thực hiện công bằng xã hội tại nông thôn Đông Nam Bộ là gì?
Vấn đề then chốt là tạo lập bình đẳng về cơ hội tiếp cận tư liệu sản xuất và nguồn lực phát triển cho nông dân, đặc biệt là quyền sử dụng đất đai, vốn vay ưu đãi và đào tạo nghề. Việc bảo đảm nguyên tắc phân phối theo kết quả lao động kết hợp với điều tiết phúc lợi qua hệ thống an sinh xã hội đóng vai trò quyết định.

Mô hình liên kết 4 nhà có ý nghĩa như thế nào đối với việc kéo giảm bất bình đẳng kinh tế?
Mô hình này giúp xóa bỏ tình trạng sản xuất manh mún, kết nối nông dân trực tiếp với doanh nghiệp chế biến và viện nghiên cứu dưới sự hỗ trợ thể chế của Nhà nước. Nhờ đó, giá trị gia tăng nông sản tăng từ 15% đến 20%, hạn chế hiện tượng ép giá nông sản và bảo vệ quyền lợi kinh tế cho nông hộ nhỏ.

Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào công tác xóa đói giảm nghèo tại các xã vùng sâu, vùng xa?
Chính quyền địa phương cần kết hợp chính sách hỗ trợ sản xuất có điều kiện với các chương trình mục tiêu quốc gia, ưu tiên nguồn vốn tín dụng cho hơn 72.913 đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời xây dựng các mô hình khuyến nông tại chỗ phù hợp với tập quán canh tác của từng nhóm cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã luận giải sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội, khẳng định công bằng xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực nội sinh của tăng trưởng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Phân tích toàn diện thực trạng phát triển kinh tế xã hội tại 486 xã nông thôn thuộc 6 tỉnh thành Đông Nam Bộ giai đoạn 2000 - 2006, chỉ rõ nguy cơ phân hóa giàu nghèo với hệ số Gini ở mức 0,34.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị thực tiễn cao từ các nền kinh tế Đông Á và Đông Nam Á trong quá trình công nghiệp hóa nông nghiệp.
• Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu nâng tốc độ tăng trưởng nông nghiệp đạt 4,5% - 5,0%/năm và phổ cập đào tạo nghề cho 80% lao động nông nghiệp dôi dư.
• Đề xuất lộ trình triển khai cụ thể cho giai đoạn 2008 - 2015 và tầm nhìn 2020, mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về liên kết kinh tế vùng và ứng phó biến đổi sinh thái nông nghiệp.

Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và chính quyền các địa phương vùng Đông Nam Bộ cần sớm ứng dụng các khuyến nghị của đề tài vào thực tiễn quản lý, nhằm hiện thực hóa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh trên địa bàn nông thôn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 _ ` NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIÊN VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA. Ngày nay, tất cả các quốc gia trên thế giới đều quan tâm tới sự ổn định và phát triển bển vững kinh tế - xã hội với nội dung cơ bản là tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Tăng trưởng kinh tế (TTKT) và công bằng xã hội (CBXH) là mục tiêu, khát vọng của nhân loại trong suốt lịch sử. Xét cho cùng, cả hai mục tiêu này đều hướng vào con người, vì sự phát triển và không ngừng hoàn thiện của con người.

Tuy nhiên, quá trình giải quyết cụ thể để nhằm đạt được hai mục tiêu này không phải dễ dàng. Bởi vi chúng có những phương thức vận động khác nhau trong việc tác động tới con người, tổn tại trong một thực thể vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn với nhau. Những nỗ lực thúc đẩy TTKT một cách thái quá nhiều hic lại dẫn đến kết quả bất bình đẳng xã hội, làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn dẫn đến tình trạng mất ổn định xã hội, thậm chí phá vỡ nên tắng kinh tế - xã hội của một quốc gia, dân tộc. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng vào việc giải quyết mục tiêu CBXH rất có thể lại dẫn đến kết quả suy giảm, thậm chí triệt tiêu động lực của TTKT.

Cả hai xu hướng giải quyết nói trên đều gây ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển kinh tế - xã hội. Những nhận thức cơ bản về TTKT, CBXH và mối quan hệ giữa chúng. Tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và công bằng xã hội 1.1 Quan niệm mới về TTKT và PTKT: * Tăng trưởng và phát triển kinh tế, Đã có nhiều quan niệm khác nhau về tăng trưởng kinh tế. “Tăng trưởng kinh tế (Economic growth) Sự gia tăng sản lượng tiểm năng theo thời gian của một nền kinh tế”.

Tăng trưởng kinh tế là khái niệm dùng để chỉ “sự thay đối về số lượng, kích thước vật chất của nên kinh tế”. Là “sự gia tăng về quy mô sản lượng quốc gia hoặc quy mô sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người qua một thời gian nhất định”. Là “sự gia tăng về thu nhập của nên kinh tế trong một thời kỳ nhất định (thường là 1 năm)”. Là “sự tăng thêm về quy mô, sản lượng sản phẩm hàng hoá dịch vụ trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm) ”(12- tr.

Dù tiếp cận từ góc độ nào thì các quan niệm về TTKT đều có một điểm chung là phần ánh sự thay đổi quy mô và kích thước của nên kinh tế. Theo quan niệm của kinh tế học phương Tây, trong nền kinh tế thị trường, TTKT là sự gia tăng của giá trị tổng sản phẩm quốc dân (GNP) hoặc là sự gia tăng của giá trị GNP bình quân đầu người theo thời gian. Mặt khác, để định lượng chính xác hơn mức độ TTKT của một quốc gia, người ta thường chỉ tính sản lượng ròng của nền kinh tế thông qua chỉ số tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Bởi vậy, TTKT được tính theo mức tăng của GDP hoặc mức tăng của GDP bình quân đâu người theo thời gian.

Nếu tổng sản phẩm hàng hoá và dịch vụ của một quốc gia tăng lên thì nó được coi là TTKT. Cả hai chỉ tiêu GNP và GDP đều phản ánh toàn bộ giá trị sản phẩm cuối cùng và dịch vụ do các hoạt động của nền kinh tế tạo ra, chúng chỉ khác nhau ở phạm vi tính toán.