Quan Hệ Giữa Tăng Trưởng Kinh Tế và Bảo Vệ Môi Trường ở Tỉnh Đồng Nai

Đồng Nai, một tỉnh năng động thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đang đối mặt với bài toán… 224 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2022.

• Tác giả: Lê Ngọc Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Văn Gầu
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
• Đề tài: Quan Hệ Giữa Tăng Trưởng Kinh Tế Với Bảo Vệ Môi Trường Ở Tỉnh Đồng Nai Trong Quá Trình Đẩy Mạnh Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ, BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG VÀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA
• 1.1. Khái niệm tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường
• 1.1.1. Khái niệm kinh tế và tăng trưởng kinh tế
• 1.1.2. Khái niệm môi trường và bảo vệ môi trường
• 1.2. Quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường
• 1.2.1. Tác động của tăng trưởng kinh tế đến bảo vệ môi trường
• 1.2.2. Tác động của bảo vệ môi trường đến tăng trưởng kinh tế
• 1.3. Đặc điểm công nghiệp hóa, hiện đại hóa và quan hệ giữa công nghiệp hóa, hiện đại hóa với tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường
• 1.3.1. Đặc điểm công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại Việt Nam
• 1.3.2. Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NHÂN TỐ CHỦ YẾU TÁC ĐỘNG VÀ THỰC TRẠNG QUAN HỆ GIỮA TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở TỈNH ĐỒNG NAI TRONG QUÁ TRÌNH ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA
• 2.1. Những nhân tố chủ yếu tác động đến quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.1.1. Đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước thể hiện tính định hướng, chỉ đạo, quản lý là nhân tố quan trọng hàng đầu tác động quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.1.2. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình hội nhập quốc tế tác động đến quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.1.3. Sự phát triển của khoa học và công nghệ tác động đến quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.1.4. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.1.5. Đặc điểm công nghiệp hóa, hiện đại hóa của tỉnh Đồng Nai tác động đến quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường của tỉnh trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.2. Đánh giá thực trạng quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.2.1. Tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường có sự chuyển biến mạnh mẽ, tác động tích cực và làm tiền đề phát triển cho nhau trong quá trình tỉnh Đồng Nai đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.2.2. Những hạn chế phát sinh bộc lộ sự chưa hài hòa trong thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.2.3. Nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế trong việc thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và những vấn đề đặt ra
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN QUAN HỆ GIỮA TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở TỈNH ĐỒNG NAI TRONG QUÁ TRÌNH ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA
• 3.1. Một số phương hướng cơ bản thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.1.1. Phát triển bền vững là yêu cầu quan trọng hàng đầu khi thực hiện tăng trưởng kinh tế gắn với với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.1.2. Đảm bảo sự hài hòa xuyên suốt khi giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.1.3. Thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp phù hợp với thực tiễn tại địa phương, giải quyết tốt những vấn đề phát sinh khi thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.2. Những nhóm giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.2.1. Nhóm giải pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của sự tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ môi trường một cách hài hòa ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.2.2. Nhóm giải pháp góp phần kiện toàn và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tổ chức quản lý môi trường khi thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.2.3. Nhóm giải pháp thúc đẩy hợp tác, hội nhập, ứng dụng hiệu quả khoa học và công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tăng Trưởng Kinh Tế và Bảo Vệ Môi Trường Đồng Nai

Đồng Nai, một tỉnh năng động thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đang đối mặt với bài toán tăng trưởng kinh tế song hành cùng bảo vệ môi trường. Sự phát triển công nghiệp nhanh chóng đã mang lại những thành tựu kinh tế đáng kể, nhưng đồng thời cũng tạo ra áp lực lớn lên môi trường. Việc khai thác tài nguyên, xả thải công nghiệp và sinh hoạt, cùng với quá trình đô thị hóa, đang gây ra những hệ lụy không nhỏ. Để đạt được phát triển bền vững, Đồng Nai cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để giải quyết hài hòa mối quan hệ kinh tế - môi trường. Theo Đại hội Đảng XIII (2021), việc khai thác tài nguyên thiếu bền vững và quản lý chất thải rắn đô thị còn hạn chế là những thách thức lớn. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện của tỉnh.

1.1. Vai trò của Đồng Nai trong phát triển kinh tế xã hội

Đồng Nai đóng vai trò quan trọng trong khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam, là đầu mối giao thông quan trọng và là một trong những địa phương có sự tăng trưởng kinh tế năng động nhất. Tỉnh đã tận dụng tốt điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên để thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước. Sự hình thành các khu công nghiệp và cụm công nghiệp đã tạo ra bước đột phá trong cơ cấu kinh tế, tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ. Theo Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai (2017), tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ đã tăng đáng kể trong GRDP của tỉnh.

1.2. Áp lực môi trường từ tăng trưởng kinh tế ở Đồng Nai

Tuy nhiên, sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng cũng gây ra những áp lực lớn lên môi trường của Đồng Nai. Lượng nước thải phát sinh tăng liên tục qua các năm, gây ô nhiễm môi trường nước. Sự gia tăng dân số và quá trình đô thị hóa nhanh chóng kéo theo sự gia tăng số lượng phương tiện giao thông cá nhân, gây ô nhiễm tiếng ồn và không khí. Bên cạnh đó, sự gia tăng chất thải rắn sinh hoạt cũng là một vấn đề đáng báo động. Theo UBND tỉnh Đồng Nai (2021), dân số toàn tỉnh tăng đáng kể từ năm 2010 đến năm 2019, gây áp lực lên hạ tầng và môi trường.

II. Thực Trạng Mối Quan Hệ Kinh Tế và Môi Trường tại Đồng Nai

Thực tế cho thấy, mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai vẫn còn nhiều bất cập. Mặc dù các cấp ủy Đảng và chính quyền đã có nhiều nỗ lực, nhưng việc thực hiện còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Những bất cập này thể hiện trong công tác quy hoạch, lập kế hoạch, dự án, trong hệ thống chính sách, trong việc ứng dụng khoa học và công nghệ, và trong nhận thức của một bộ phận cán bộ, nhân dân và doanh nghiệp. Cần có những đánh giá khách quan và toàn diện để xác định rõ những điểm nghẽn và đề xuất các giải pháp khắc phục. Theo nghiên cứu của Lê Ngọc Dũng, dường như càng phát triển kinh tế xã hội, càng thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa thì vấn đề môi trường càng trở nên bức xúc và gay gắt hơn.

2.1. Chuyển biến tích cực trong tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường

Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường ở Đồng Nai đã có những chuyển biến mạnh mẽ, tác động tích cực và làm tiền đề phát triển cho nhau. Tỉnh đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp và dịch vụ, nâng cao đời sống nhân dân. Đồng thời, nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cũng đã có những tiến bộ rõ rệt. Tuy nhiên, những thành tựu này vẫn chưa đủ để bù đắp cho những tác động tiêu cực đến môi trường.

2.2. Hạn chế và thách thức trong mối quan hệ kinh tế môi trường

Bên cạnh những thành tựu, vẫn còn những hạn chế phát sinh bộc lộ sự chưa hài hòa trong thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai. Tình trạng ô nhiễm môi trường nước, không khí và đất vẫn còn diễn ra ở nhiều nơi. Việc quản lý chất thải rắn còn nhiều bất cập. Khai thác tài nguyên thiên nhiên chưa hiệu quả và bền vững. Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất và đời sống. Những hạn chế này đòi hỏi Đồng Nai phải có những giải pháp quyết liệt và đồng bộ hơn.

2.3. Nguyên nhân của thành tựu và hạn chế trong bảo vệ môi trường

Thành tựu và hạn chế trong việc thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai có nhiều nguyên nhân khác nhau. Về mặt khách quan, đó là do đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, do tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Về mặt chủ quan, đó là do những hạn chế trong công tác quản lý, điều hành, trong hệ thống chính sách, và trong nhận thức của một bộ phận cán bộ, nhân dân và doanh nghiệp. Cần phân tích rõ các nguyên nhân này để có những giải pháp phù hợp.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Tăng Trưởng Kinh Tế Xanh Đồng Nai

Để nâng cao hiệu quả thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, tập trung vào các lĩnh vực như quy hoạch, chính sách, công nghệ, và nhận thức. Cần xây dựng một hệ thống quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường, đảm bảo tính bền vững và hài hòa. Cần hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về môi trường, tạo ra một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch. Cần thúc đẩy ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất xanh, giảm thiểu ô nhiễm và tiết kiệm tài nguyên. Và quan trọng nhất, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường.

3.1. Phát triển bền vững Yêu cầu hàng đầu trong tăng trưởng kinh tế

Phát triển bền vững là yêu cầu quan trọng hàng đầu khi thực hiện tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ môi trường ở Đồng Nai. Điều này đòi hỏi phải có một tầm nhìn dài hạn, một chiến lược phát triển toàn diện, và một hệ thống quản lý hiệu quả. Cần đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế không gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội, và rằng các nguồn tài nguyên được sử dụng một cách hợp lý và bền vững.

3.2. Hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường

Đảm bảo sự hài hòa xuyên suốt khi giải quyết mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai là một nhiệm vụ khó khăn nhưng vô cùng quan trọng. Điều này đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, và các thành phần kinh tế. Cần có một cơ chế đối thoại và tham vấn hiệu quả để giải quyết các xung đột lợi ích và đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra dựa trên cơ sở khoa học và khách quan.

3.3. Giải pháp đồng bộ phù hợp với thực tiễn địa phương

Thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp phù hợp với thực tiễn tại địa phương, giải quyết tốt những vấn đề phát sinh khi thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai. Điều này đòi hỏi phải có sự sáng tạo và linh hoạt trong việc áp dụng các chính sách và giải pháp. Cần có một hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả để đảm bảo rằng các giải pháp được thực hiện đúng hướng và mang lại kết quả mong muốn.

IV. Chính Sách và Quản Lý Môi Trường Hiệu Quả Tại Đồng Nai

Để thực hiện thành công các giải pháp trên, cần có một hệ thống chính sách bảo vệ môi trường và quản lý hiệu quả. Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về môi trường, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Cần xây dựng một cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh và thực hiện sản xuất sạch. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển. Theo Chiến lược BVMT quốc gia đến năm 2030, cần có những giải pháp mạnh mẽ để giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách.

4.1. Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường

Nhóm giải pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của sự tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ môi trường một cách hài hòa ở Đồng Nai. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về môi trường cho cộng đồng, đặc biệt là cho thế hệ trẻ. Cần xây dựng một nền văn hóa môi trường trong doanh nghiệp và trong xã hội. Cần khuyến khích các hoạt động bảo vệ môi trường từ cộng đồng.

4.2. Kiện toàn và nâng cao hiệu quả hệ thống quản lý môi trường

Nhóm giải pháp góp phần kiện toàn và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tổ chức quản lý môi trường khi thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai. Cần tăng cường năng lực cho các cơ quan quản lý môi trường, đảm bảo đủ nguồn lực và trang thiết bị để thực hiện nhiệm vụ. Cần xây dựng một hệ thống thông tin môi trường đầy đủ và chính xác. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý môi trường.

4.3. Thúc đẩy hợp tác ứng dụng khoa học và công nghệ bảo vệ môi trường

Nhóm giải pháp thúc đẩy hợp tác, hội nhập, ứng dụng hiệu quả khoa học và công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện mối quan hệ kinh tế - môi trường ở Đồng Nai. Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh và thực hiện sản xuất sạch. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển. Cần xây dựng một hệ thống khuyến khích và hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ môi trường.

V. Ứng Dụng Kinh Tế Xanh và Phát Triển Bền Vững Tại Đồng Nai

Việc ứng dụng kinh tế xanh và phát triển bền vững là chìa khóa để giải quyết bài toán tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường ở Đồng Nai. Cần khuyến khích các ngành công nghiệp xanh, các sản phẩm xanh, và các dịch vụ xanh. Cần xây dựng một thị trường xanh, tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp xanh. Cần thúc đẩy tiêu dùng xanh, khuyến khích người dân sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường. Theo các chuyên gia, kinh tế xanh sẽ tạo ra những cơ hội mới cho tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

5.1. Khuyến khích các ngành công nghiệp xanh và sản xuất sạch

Cần có những chính sách ưu đãi và hỗ trợ cho các doanh nghiệp đầu tư vào các ngành công nghiệp xanh và thực hiện sản xuất sạch. Cần xây dựng các tiêu chuẩn và quy chuẩn về môi trường cho các ngành công nghiệp. Cần tăng cường kiểm tra và giám sát việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường.

5.2. Xây dựng thị trường xanh và thúc đẩy tiêu dùng xanh

Cần tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp xanh. Cần xây dựng các nhãn sinh thái và chứng nhận xanh cho các sản phẩm và dịch vụ. Cần tăng cường thông tin và giáo dục cho người tiêu dùng về lợi ích của việc sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường.

5.3. Hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh

Cần có những chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh. Cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận với các nguồn vốn xanh. Cần xây dựng các trung tâm tư vấn và hỗ trợ cho các doanh nghiệp về công nghệ xanh và quản lý môi trường.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững Kinh Tế và Môi Trường Đồng Nai

Với những nỗ lực và giải pháp đồng bộ, Đồng Nai có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững, vừa đảm bảo tăng trưởng kinh tế, vừa bảo vệ môi trường. Tương lai của Đồng Nai là một tỉnh xanh, sạch, đẹp, với một nền kinh tế năng động và một xã hội văn minh. Để đạt được điều này, cần có sự chung tay của tất cả các cấp, các ngành, các doanh nghiệp và người dân. Theo các chuyên gia, phát triển bền vững là con đường duy nhất để đảm bảo một tương lai tốt đẹp cho các thế hệ mai sau.

6.1. Đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường

Cần tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào quá trình ra quyết định về các vấn đề môi trường. Cần xây dựng các cơ chế giám sát và phản biện xã hội về các hoạt động bảo vệ môi trường. Cần khuyến khích các tổ chức xã hội tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực môi trường

Cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế và các nước phát triển trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Cần học hỏi kinh nghiệm và tiếp thu công nghệ tiên tiến từ các nước phát triển. Cần tham gia vào các hiệp định và cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường.

6.3. Xây dựng Đồng Nai thành hình mẫu về phát triển bền vững

Với những lợi thế và tiềm năng của mình, Đồng Nai có thể trở thành một hình mẫu về phát triển bền vững cho các tỉnh thành khác trong cả nước. Cần xây dựng một chiến lược phát triển bền vững dài hạn và toàn diện. Cần có những chính sách và giải pháp đột phá để thúc đẩy kinh tế xanh và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số 9.02) với đề tài "Quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa" do nghiên cứu sinh Lê Ngọc Dũng thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Văn Gầu. Hội đồng chấm luận án bao gồm các phản biện độc lập: PGS. Trần Mai Ước, PGS. Hà Trọng Thà; cùng các ủy viên phản biện: PGS. Vũ Đức Khiển, PGS. Hà Trọng Thà và PGS. Cao Xuân Long.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tạo ra những chuyển biến lớn trong phát triển kinh tế - xã hội nhưng đồng thời đặt ra thách thức nghiêm trọng về cạn kiệt tài nguyên, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, suy thoái tầng ozon và ô nhiễm môi trường. Tại Việt Nam, văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (2021) đã chỉ rõ những hạn chế tích tụ: khai thác tài nguyên thiếu bền vững, quản lý đất đai chưa hiệu quả, suy giảm chất lượng không khí, ô nhiễm nguồn nước đô thị và áp lực chất thải rắn.

Tại tỉnh Đồng Nai – một địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam có tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh – việc phát triển các khu công nghiệp tập trung đã mang lại tăng trưởng kinh tế cao nhưng kéo theo nhiều hệ lụy: lượng nước thải công nghiệp và sinh hoạt tăng liên tục (từ 184.000 m³/ngày năm 2015 lên 199.440 m³/ngày năm 2019), chất thải rắn sinh hoạt gia tăng (từ 1.622 tấn/ngày năm 2016 lên 1.800 tấn/ngày năm 2020), gia tăng dân số cơ học (tăng hơn 535.000 người giai đoạn 2010–2019), gây áp lực nặng nề lên hạ tầng và môi trường sống. Trong khi các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề môi trường Đồng Nai ở góc độ kỹ thuật đơn lẻ hoặc kinh tế thuần túy, luận án lựa chọn phân tích quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường dưới lăng kính triết học nhằm cung cấp luận cứ giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển và bảo tồn sinh thái.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ thực trạng mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; chỉ ra nguyên nhân của thành tựu, hạn chế; từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm thực hiện hài hòa mối quan hệ này vì mục tiêu phát triển bền vững.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa những vấn đề lý luận chung về tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, đặc điểm công nghiệp hóa, hiện đại hóa và quan hệ tác động qua lại giữa các yếu tố này.
  2. Phân tích, đánh giá các nhân tố tác động và thực trạng thực hiện mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường tại tỉnh Đồng Nai từ năm 2001 đến nay, làm rõ các nguyên nhân và vấn đề thực tiễn đặt ra.
  3. Xác định phương hướng cơ bản và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường (trọng tâm là môi trường tự nhiên, sinh thái) trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính tỉnh Đồng Nai.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2001 (thời điểm Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Đồng Nai lần thứ VII, nhiệm kỳ 2001–2005) đến năm 2021–2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhóm nội dung chính:

Nhóm 1: Các công trình nghiên cứu lý luận về tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và công nghiệp hóa, hiện đại hóa

• Về tăng trưởng và mô hình kinh tế: Ngô Đức Thịnh và Võ Quang Trọng (2002) nghiên cứu về bảo vệ rừng, sử dụng đất canh tác phục vụ phát triển kinh tế vùng; Nguyễn Văn Nam và Trần Thọ Đạt (2006) phân tích tốc độ và chất lượng tăng trưởng kinh tế; Ngô Quang Thái và Ngô Thắng Lợi (2007) khảo sát thành tựu và thách thức phát triển bền vững ở Việt Nam; Trần Văn Tùng (2002), Trần Thọ Đạt (2008), Nguyễn Thị Doan (2010) cung cấp các mô hình toán học và chỉ ra mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào khai thác tài nguyên; Nguyễn Mạnh Hùng (2004), Nguyễn Văn Thường (2005), Cù Chí Lợi (2008), Võ Văn Đức (2009) phân tích rào cản và giải pháp huy động nguồn lực tăng trưởng.
• Về đạo đức sinh thái và bảo vệ môi trường: Phạm Thị Ngọc Trầm (2005) nghiên cứu đạo đức sinh thái trong khai thác tài nguyên; Hoàng Hữu Bình (2005) đánh giá tác động môi trường của các chương trình phát triển miền núi; Đỗ Huy (2007), Phan Thị Hồng Duyên (2008), Vũ Trọng Dung (2009), Nguyễn Minh Hằng (2010) bàn về giáo dục đạo đức sinh thái và quan hệ tự nhiên - con người; Nguyễn Danh Sơn (2013) cảnh báo suy giảm tài nguyên và biến đổi khí hậu; Phạm Ngọc Đăng (2000), Lương Việt Hải và I. Lixiev (2008), Bộ Tài nguyên và Môi trường (2009) khảo sát hiện trạng môi trường đô thị và khu công nghiệp.

Nhóm 2: Các công trình nghiên cứu về quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường

• Nghiên cứu quốc tế: Kenneth Arrow cùng nhóm tác giả (1995) chỉ ra giới hạn chịu đựng của hệ sinh thái và vai trò của cấu trúc đầu vào - đầu ra; Carlo Carraro và Marzio Galeotti (1997) ứng dụng mô hình WARM chứng minh chính sách công nghệ giảm thiểu phát thải không làm suy giảm cạnh tranh; Mohan Munasinghe (1999) phân tích đường cong Kuznets môi trường (EKC) và cảnh báo tính giới hạn của các mô hình tăng trưởng truyền thống; Tom Tietenberg (2005) phân tích các công cụ kinh tế như hạn ngạch xả thải, chứng chỉ giảm phát thải (ERC).
• Nghiên cứu tại Việt Nam và cấp địa phương: Bùi Văn Dũng, Nguyễn Trường Sơn, Đinh Trung Thành (2001) nghiên cứu mối quan hệ tăng trưởng - môi trường dưới góc độ triết học ở tầm vĩ mô; Nguyễn Văn Ngừng (2004), Nguyễn Văn Kim (2004 - kinh nghiệm Nhật Bản), Nguyễn Huy Hoàng (2015 - chính sách tăng trưởng xanh ASEAN); các luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Khương (2014) về vai trò của Nhà nước, Đỗ Trọng Hưng (2015) về kết hợp tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở Bắc Trung Bộ; các nghiên cứu về Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam của Đại học Văn Lang (2000), Trung tâm Kỹ thuật Nhiệt đới (2000), Trương Thị Minh Sâm (2001); các nghiên cứu tại tỉnh Đồng Nai của Phẩm An Ninh (2002), Võ Văn Một (2004), Chu Viết Luân (2005), Nguyễn Xuân Trình (2008), Phạm Văn Thanh (2009), Nguyệt Trinh (2009), Nguyễn Văn Long (2011), Ngô Minh Quang và cộng sự (2011), Lê Viết Hưng (2011), Ban Kinh tế Tỉnh ủy Đồng Nai (2006).

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết: Tổng quan tài liệu cho thấy phần lớn các công trình nghiên cứu tại Đồng Nai mang tính chuyên ngành hẹp (kỹ thuật môi trường, quản lý chất thải, đánh giá ô nhiễm cục bộ) hoặc nghiên cứu kinh tế học thuần túy. Chưa có công trình nào tiếp cận một cách toàn diện, hệ thống mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trong suốt tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa từ năm 2001 đến nay. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung khái niệm:

• Hệ tư tưởng và triết học nền tảng: Thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử; các nguyên lý của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin về mối quan hệ giữa con người, xã hội và giới tự nhiên; tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội (VII, IX, XIII), Chỉ thị số 36/CT-TW (1998) của Bộ Chính trị.
• Khái niệm kinh tế và tăng trưởng kinh tế: Tiếp cận từ lịch sử thuật ngữ (Chu Dịch phương Đông: "kinh bang tế thế", "kinh thế tế dân"; Xê-nô-phôn Hy Lạp cổ đại: "Kinh tế luận"; Adam Smith: "Sự giàu có của các quốc gia"), quan điểm Mác-xít và Từ điển bách khoa Việt Nam. Khái niệm tăng trưởng kinh tế gắn liền với Simon Kuznets, hàm Cobb-Douglas, John Maynard Keynes, Harrod-Domar, Lê Cao Đoàn, Park, Lê Minh Sang và Mai Ngọc Cường. Luận án phân định rõ: tăng trưởng kinh tế là sự biến đổi về lượng (gia tăng sản lượng hàng hóa, dịch vụ, GDP, GNP bình quân đầu người), trong khi phát triển kinh tế bao hàm sự biến đổi về chất (tiến bộ xã hội, cơ cấu kinh tế, xóa đói giảm nghèo, chỉ số phát triển con người HDI, tuổi thọ, tri thức và bảo vệ sinh thái).
• Khái niệm môi trường và các phân hệ: Môi trường được phân tách thành 3 phân hệ hữu cơ:
  1. Môi trường tự nhiên: Toàn bộ các yếu tố đất, nước, không khí, sinh vật, thực hiện 3 chức năng sống còn: không gian sinh tồn/sinh quyển; nơi cung cấp tài nguyên đầu vào cho sản xuất; nơi tiếp nhận chất thải đầu ra.
  2. Môi trường xã hội: Hệ tư tưởng, thể chế, pháp luật, văn hóa, nếp sống hình thành nhân cách và ý thức con người.
  3. Môi trường nhân tạo: Các công trình hạ tầng, thủy lợi, đô thị, công viên do con người cải tạo từ nền tảng tự nhiên.
• Khái niệm bảo vệ môi trường: Định nghĩa theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và các tuyên bố quốc tế (Stockholm 1972, Rio 1992), xác định bảo vệ môi trường là hoạt động giữ gìn, phòng ngừa, hạn chế tác động xấu, ứng phó sự cố, khắc phục suy thoái và khai thác hợp lý tài nguyên.
• Khung phân tích dòng vật chất: Kế thừa mô hình của Manfred Schreiner (2002) về tương tác giữa nền kinh tế và môi trường tự nhiên thông qua dòng chuyển hóa các yếu tố đầu vào thành đầu ra mong muốn (hàng hóa) và đầu ra không mong muốn (phế liệu, chất thải).

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn mang tính định tính và phân tích văn bản:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp.
• Phương pháp diễn dịch và quy nạp.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu.
• Phương pháp văn bản học, hệ thống hóa và khái quát hóa tư liệu thực tiễn.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Tư liệu nghiên cứu bao gồm các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc; các nghị quyết, chỉ thị của Đảng và Nhà nước; Luật Bảo vệ môi trường (2014), Luật Bảo vệ và phát triển rừng (2004); các văn kiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Nai (Quy hoạch phát triển KH&CN và BVMT năm 2003, Nghị quyết số 125/2008/NQ-HĐND, Quyết định số 2325/QĐ-UBND năm 2016); báo cáo kinh tế - xã hội định kỳ của Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai, Cục Thống kê tỉnh Đồng Nai và hệ thống báo cáo môi trường chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Bảng tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế và áp lực môi trường tỉnh Đồng Nai trong văn bản

Nhóm chỉ tiêu	Năm 2005 / Giai đoạn trước	Năm 2015 / 2019 / 2020	Ghi chú từ văn bản
Cơ cấu kinh tế (GRDP)	Công nghiệp - Xây dựng: 57,0% Dịch vụ: 28,0% Nông - Lâm - Thủy sản: 15,0%	Công nghiệp - Xây dựng: 56,7% Dịch vụ: 37,7% Nông - Lâm - Thủy sản: 5,6%	Chuyển dịch mạnh mẽ sang công nghiệp và dịch vụ (Sở KH&ĐT Đồng Nai, 2017)
Tốc độ tăng thu ngân sách	Giai đoạn 2005–2015 tăng gấp 7,5 lần so với 1995–2005	Năm 2019: đạt 55.603 tỷ đồng (chiếm 3,61% cả nước, xếp thứ 5 toàn quốc)	Giai đoạn 2016–2020: thu từ khu vực kinh tế tăng bình quân 6,4%/năm
Lượng nước thải phát sinh	184.000 m³/ngày (năm 2015)	199.440 m³/ngày (năm 2019)	Tăng liên tục, làm tăng ô nhiễm nguồn tiếp nhận (Phụ lục 2021, Biểu 1)
Chất thải rắn sinh hoạt	1.622 tấn/ngày (năm 2016)	1.800 tấn/ngày (tháng 7/2020)	Áp lực lớn lên hạ tầng thu gom, xử lý (Phụ lục 2021, Biểu 3)
Gia tăng dân số	Tăng 312,21 nghìn người (giai đoạn 2010–2015)	Tăng 223,71 nghìn người (giai đoạn 2015–2019)	Thành thị: 1.371,75 nghìn người (44,06%); Nông thôn: 1.741,96 nghìn người (55,94%)

Chương 1: Lý luận chung về tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chương 1 xây dựng khung lý luận triết học về mối quan hệ giữa các phạm trù cơ bản:

• Bản chất kinh tế và tăng trưởng kinh tế: Kinh tế là hoạt động sản xuất tạo ra của cải vật chất, là phương thức sản xuất và tổng hòa các quan hệ sản xuất dựa trên trình độ nhất định của lực lượng sản xuất. Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng quy mô sản lượng (GDP, GNP bình quân đầu người) qua thời gian, chịu sự chi phối của 4 yếu tố cốt lõi: nguồn nhân lực, tài nguyên thiên nhiên, tích lũy vốn và khoa học - công nghệ. Luận án chỉ rõ tăng trưởng là phương tiện vật chất cần thiết nhưng không đồng nhất với phát triển kinh tế; một nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng hủy hoại môi trường và bỏ qua tiến bộ xã hội không thể coi là phát triển.
• Môi trường và bảo vệ môi trường: Môi trường là hệ thống vật chất tự nhiên và nhân tạo bao quanh con người. Tự nhiên vừa cung cấp nguồn nguyên liệu đầu vào, vừa là sinh quyển nuôi dưỡng sự sống, vừa là nơi dung nạp các chất thải đầu ra. Khả năng cung cấp tài nguyên và dung nạp chất thải của tự nhiên là có hạn.
• Mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường:
  • Tác động của tăng trưởng đến bảo vệ môi trường: Tăng trưởng làm bộc lộ giá trị và chức năng của môi trường; tạo nguồn lực vật chất, ngân sách và điều kiện kỹ thuật để xử lý ô nhiễm, phục hồi sinh thái; thúc đẩy đổi mới công nghệ sạch. Tuy nhiên, nếu tăng trưởng chỉ dựa vào khai thác tài nguyên và mở rộng quy mô sản xuất bằng công nghệ lạc hậu, đầu ra chất thải sẽ vượt ngưỡng chịu đựng của tự nhiên, gây suy thoái sinh thái nghiêm trọng.
  • Tác động của bảo vệ môi trường đến tăng trưởng: Môi trường trong lành và nguồn tài nguyên bền vững là tiền đề đảm bảo tính liên tục của quá trình tái sản xuất mở rộng. Ngược lại, khủng hoảng môi trường sẽ phá hủy các thành quả kinh tế, làm tăng chi phí khắc phục sự cố và làm suy giảm năng suất lao động.
• Công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại Việt Nam: CNH, HĐH là quá trình chuyển đổi căn bản các hoạt động kinh tế - xã hội sang sử dụng kỹ thuật, công nghệ tiên tiến nhằm tạo ra năng suất lao động xã hội cao. Quá trình này kích thích tăng trưởng nhanh nhưng nếu không gắn với các tiêu chuẩn môi trường sẽ đẩy nhanh tốc độ cạn kiệt tài nguyên và tích tụ ô nhiễm.

Chương 2: Những nhân tố chủ yếu tác động và thực trạng quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chương 2 tập trung phân tích bối cảnh cụ thể và đánh giá thực tiễn tại Đồng Nai:

• Năm nhóm nhân tố tác động chủ yếu:
  1. Đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước giữ vai trò định hướng, chỉ đạo, quản lý hàng đầu.
  2. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế tạo động lực cạnh tranh, thu hút đầu tư nhưng tiềm ẩn nguy cơ du nhập công nghệ ô nhiễm.
  3. Sự phát triển của khoa học và công nghệ quyết định hiệu quả sử dụng nguyên liệu và công nghệ xử lý chất thải.
  4. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên và bối cảnh kinh tế - xã hội tại chỗ của tỉnh Đồng Nai.
  5. Đặc điểm của mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa dựa trên các khu công nghiệp tập trung của địa phương.
• Thực trạng đạt được (mặt tích cực): Tỉnh Đồng Nai đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế liên tục; cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh (công nghiệp - xây dựng và dịch vụ chiếm trên 94% GRDP); thu ngân sách năm 2019 đạt 55.603 tỷ đồng (đứng thứ 5 cả nước). Tăng trưởng kinh tế đã tạo lập nguồn vốn đầu tư hạ tầng giao thông, điện, giáo dục và từng bước hình thành hệ thống quan trắc, xử lý chất thải công nghiệp tập trung.
• Hạn chế và mâu thuẫn phát sinh:
  • Lượng nước thải phát sinh tăng từ 184.000 m³/ngày (2015) lên 199.440 m³/ngày (2019), đe dọa các nguồn tiếp nhận nước mặt.
  • Chất thải rắn sinh hoạt gia tăng từ 1.622 tấn/ngày (2016) lên 1.800 tấn/ngày (2020), công tác phân loại và xử lý chưa triệt để.
  • Sức ép gia tăng dân số đô thị và phương tiện giao thông gây ô nhiễm không khí, tiếng ồn; diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp nhanh chóng để nhường chỗ cho khu công nghiệp và hạ tầng đô thị.
  • Quy hoạch phát triển công nghiệp chưa đồng bộ hoàn toàn với quy hoạch bảo vệ môi trường; năng lực quản lý nhà nước tại một số cấp cơ sở chưa theo kịp tốc độ công nghiệp hóa; nhận thức về đạo đức sinh thái của một bộ phận doanh nghiệp và người dân còn hạn chế.
• Nguyên nhân và vấn đề đặt ra: Xuất phát từ tư duy ưu tiên tăng trưởng sản lượng kinh tế trước mắt, công nghệ sản xuất ở một số cơ sở còn lạc hậu, chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe và thiếu hụt nguồn lực đầu tư chuyên sâu cho công nghệ tái chế, kinh tế tuần hoàn.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chương 3 đề xuất hệ thống định hướng và giải pháp đồng bộ:

• Ba phương hướng cơ bản:
  1. Quán triệt phát triển bền vững là yêu cầu quan trọng hàng đầu trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
  2. Đảm bảo sự hài hòa xuyên suốt giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường; kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng đơn thuần.
  3. Thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp gắn kết với thực tiễn địa phương, giải quyết dứt điểm các điểm nóng môi trường phát sinh.
• Ba nhóm giải pháp chủ yếu:
  1. Nhóm giải pháp tuyên truyền, giáo dục: Nâng cao nhận thức về đạo đức sinh thái, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; phổ biến pháp luật bảo vệ môi trường cho cán bộ, công chức và cộng đồng dân cư.
  2. Nhóm giải pháp kiện toàn tổ chức quản lý môi trường: Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các sở, ban, ngành; nâng cao hiệu lực thanh tra, kiểm tra, giám sát xả thải tại các khu, cụm công nghiệp; gắn tiêu chí môi trường vào công tác thẩm định, phê duyệt các dự án đầu tư trực tiếp (FDI) và dự án trong nước.
  3. Nhóm giải pháp khoa học, công nghệ và hợp tác quốc tế: Thúc đẩy ứng dụng công nghệ sản xuất sạch, công nghệ xử lý chất thải rắn và nước thải tiên tiến; khuyến khích phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn, công viên sinh thái; mở rộng hợp tác chuyển giao công nghệ môi trường với các tổ chức trong và ngoài nước.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận triết học (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử) về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở cấp độ một tỉnh công nghiệp phát triển nhanh.
• Làm rõ mối liên hệ giữa các phân hệ môi trường (tự nhiên, xã hội, nhân tạo) và chỉ ra các nhân tố quy định sự cân bằng giữa phát triển lực lượng sản xuất với bảo tồn sinh quyển tại địa phương.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh đánh giá thực trạng việc thực hiện mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường tại tỉnh Đồng Nai giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2021–2022 thông qua các số liệu cụ thể về GRDP, ngân sách, nước thải, rác thải và dân số.
• Chỉ ra nguyên nhân căn bản của những bất cập, mâu thuẫn phát sinh trong quy hoạch và quản lý môi trường khu công nghiệp tại địa phương.
• Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp thực tế có giá trị ứng dụng cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý của tỉnh Đồng Nai trong hoạch định chính sách phát triển bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu không gian trên địa bàn tỉnh Đồng Nai và giới hạn thời gian từ năm 2001 đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (2022). Về nội dung, luận án tập trung chủ yếu vào thành tố môi trường tự nhiên, sinh thái dưới góc độ tiếp cận của chuyên ngành triết học, chưa đi sâu vào các tính toán mô hình kinh tế lượng hoặc các giải pháp công nghệ kỹ thuật chuyên sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh liên vùng đối với toàn bộ Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; nghiên cứu sâu hơn cơ chế vận hành của các công cụ kinh tế (thuế môi trường, thị trường mua bán hạn ngạch phát thải) và mô hình khu công nghiệp sinh thái trong bối cảnh cam kết giảm phát thải ròng bằng 0.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo cho Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Đồng Nai, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh Đồng Nai trong việc xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và hoàn thiện quy chế quản lý môi trường khu công nghiệp.
• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Cung cấp tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh các chuyên ngành Triết học, Triết học Mác - Lênin, Quản lý tài nguyên môi trường và Kinh tế phát triển khi tiếp cận mối quan hệ giữa tự nhiên và xã hội.
• Phần có giá trị tham khảo cao: Nội dung Chương 1 (khung phân tích triết học về tăng trưởng và môi trường), Chương 2 (hệ thống dữ liệu thực trạng tại Đồng Nai) và Chương 3 (các nhóm giải pháp quản lý thực tế).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu kinh tế của tỉnh Đồng Nai đã chuyển dịch như thế nào trong giai đoạn 2005 – 2015? Theo số liệu của Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai (2017) được luận án trích dẫn, năm 2005 tỷ trọng công nghiệp - xây dựng chiếm 57%, dịch vụ chiếm 28%, nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 15% trong GRDP của tỉnh. Đến năm 2015, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng: công nghiệp - xây dựng chiếm 56,7%, dịch vụ tăng lên 37,7%, còn nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm xuống 5,6%.

2. Thực trạng phát sinh chất thải rắn và nước thải tại tỉnh Đồng Nai diễn biến ra sao trong giai đoạn nghiên cứu? Văn bản luận án nêu rõ lượng nước thải phát sinh giai đoạn 2015–2019 tăng liên tục từ 184.000 m³/ngày lên 199.440 m³/ngày. Đối với chất thải rắn sinh hoạt, lượng phát sinh trên địa bàn tỉnh tăng từ 1.622 tấn/ngày vào năm 2016 lên mức 1.800 tấn/ngày tính đến tháng 7 năm 2020.

3. Cơ sở lý luận nền tảng nào được tác giả sử dụng để giải quyết đề tài? Luận án dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, hệ thống quan điểm của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin về mối quan hệ giữa tự nhiên, con người và xã hội, cùng với các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước Việt Nam về phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

4. Môi trường được luận án phân chia thành các phân hệ nào và môi trường tự nhiên có những chức năng gì? Luận án phân chia môi trường thành 3 phân hệ: môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường nhân tạo. Trong đó, môi trường tự nhiên thực hiện 3 chức năng chính: (1) là sinh quyển cần thiết cho sự sống và phát triển của con người; (2) là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên làm đối tượng lao động và đầu vào cho sản xuất; (3) là nơi chứa đựng và dung nạp các chất thải từ hoạt động sinh hoạt và sản xuất của xã hội.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp chủ yếu nào ở Chương 3? Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nhóm giải pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ môi trường hài hòa.
2. Nhóm giải pháp kiện toàn và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tổ chức quản lý môi trường.
3. Nhóm giải pháp thúc đẩy hợp tác, hội nhập, ứng dụng khoa học và công nghệ sạch vào sản xuất và xử lý chất thải.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Ngọc Dũng đã làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường tại tỉnh Đồng Nai dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa từ năm 2001 đến nay. Trên cơ sở đối chiếu khung lý luận với thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế và các chỉ số áp lực môi trường (nước thải, rác thải, áp lực đô thị hóa), công trình đã chỉ rõ nguyên nhân của các mâu thuẫn sinh thái phát sinh tại địa phương. Luận án đã xác định ba phương hướng cốt lõi và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ về tuyên truyền, kiện toàn tổ chức quản lý và ứng dụng khoa học - công nghệ nhằm hướng tới sự phát triển bền vững cho tỉnh Đồng Nai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thế giới đương đại đang chứng kiến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tạo ra những bước tiến thần tốc ở rất nhiều lĩnh vực liên quan mật thiết đến đời sống, xã hội, làm thay đổi nhanh chóng và sâu sắc tới sự phát triển của kinh tế xã hội và bản thân con người. Bên cạnh những thành tựu rực rỡ về khoa học và công nghệ, loài người cũng đang phải đối mặt với những thách thức lớn lao về chính trị, văn hóa và đặc biệt là môi trường tự nhiên. Trong hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI, do sức ép gắt gao về dân số và sự phát triển kinh tế thiếu tính toán, các nguồn tài nguyên trên trái đất ngày càng cạn kiệt, môi trường bị suy thoái nghiêm trọng, thậm chí một số vùng còn bị phá hủy hoàn toàn.

Hàng loạt các vấn đề về môi trường như biến đổi khí hậu, hiện tượng băng tan, nước biển dâng, suy thoái tầng ozon, suy thoái đa dạng sinh học, ô nhiễm và suy thoái tài nguyên đất và nước ngọt. đang là những thách thức đối với sự tồn tại của loài người, của trái đất, Việt Nam cũng không nằm ngoài những thách thức này. Việt Nam đang đứng trước những thách thức to lớn với xuất phát điểm là một đất nước nghèo, điểm xuất phát thấp, chiến tranh kéo dài, nền kinh tế và môi trường đã đặt ra hàng loạt vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, nếu quá vội vàng trong việc áp dụng các giải pháp chính sách đầu tư, đổi mới thiếu quy hoạch kinh tế xã hội và môi trường theo quan điểm phát triển bền vững trên cơ sở nghiên cứu một cách khoa học và hệ thống thì tất yếu sẽ dẫn đến những hậu quả đáng tiếc.

Hậu quả đó có thể có lợi cho kinh tế trước mắt nhưng lại có hại lâu dài, nền kinh tế sẽ bị suy thoái khi phát triển quá ngưỡng chịu đựng của môi trường tự nhiên. Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước, đã có những khởi sắc rõ rệt về kinh tế, đời sống nhân dân được nâng cao, nhận thức về BVMT và phát triển bền vững đã có những tiến bộ rõ rệt. Tuy nhiên, tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam đang bị khai thác ngày càng kiệt 2 quệ và có xu hướng cạn kiệt, môi trường tự nhiên bị ô nhiễm nghiêm trọng. Đại hội Đảng XIII (2021) sau khi tổng kết quá trình thực hiện kế hoạch 5 năm giai đoạn (2016 - 2020) đã khẳng định cùng với phát triển kinh tế xã hội và đẩy mạnh CNH, HĐH đã đạt được những kết quả tích cực thì bên cạnh đó việc khai thác tài nguyên thiếu bền vững, hiệu quả quản lý, sử dụng chưa cao, chưa theo nguyên tắc thị trường, nhất là đất đai.

Việc khai thác, sử dụng, định giá đất còn nhiều hạn chế, chưa sát thực tế. Tài nguyên thiên nhiên, hệ sinh thái chưa được đánh giá, hạch toán đầy đủ, sử dụng bền vững. Việc quản lý và xử lý chất thải rắn đô thị còn hạn chế, môi trường nước ở một số đô thị bị ô nhiễm. Chất lượng không khí ở các đô thị lớn có dấu hiệu suy giảm.

Tình trạng xâm nhập mặn, phèn hóa, sạt lở bờ sông, bờ biển xảy ra nghiêm trọng ở một số nơi. An ninh nguồn nước chưa được quan tâm đúng mức… Vì vậy, việc phân tích, đánh giá quan hệ giữa TTKT với BVMT trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế, chính sách đảm bảo sự phát triển bền vững là vấn đề mang tính cấp thiết. Là địa phương có vị trí địa lý thuận lợi, là đầu mối giao thông quan trọng trong các tỉnh khu vực Nam Bộ, tỉnh Đồng Nai giữ vị thế quan trọng đối với cả nước và khu vực. Đặc biệt do biết tận dụng và khai thác tốt điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên thuận lợi trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH, tỉnh Đồng Nai đã vươn mình trở thành một trong những địa phương có sự TTKT năng động bậc nhất khu vực, đóng góp nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Với việc hình thành các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, công nghiệp tỉnh Đồng Nai đã có bước phát triển đột phá, thúc đẩy cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng CNH, HĐH, tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng nông nghiệp trong khi vẫn giữ nhịp độ tăng trưởng khá cao trong các ngành kinh tế. Theo Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai (2017): Năm 2005 tỷ trọng công nghiệp - xây dựng chiếm 57%, dịch vụ chiếm 28%, nông, lâm nghiệp và thủy 3 sản chiếm 15% trong GRDP (tổng sản phẩm trên địa bàn) của tỉnh; đến năm 2015 cơ cấu kinh tế là: công nghiệp - xây dựng chiếm 56,7%, dịch vụ chiếm 37,7%, nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 5,6%. Khu vực công nghiệp và dịch vụ gia tăng nhanh chóng đã tác động mạnh đến phát triển các lĩnh vực kinh tế - xã hội của tỉnh. Tốc độ tăng thu ngân sách lớn, giai đoạn 2005 - 2015 tăng gấp 7,5 lần so với giai đoạn 1995 - 2005.

Giai đoạn 2016 - 2020, tốc độ tăng thu ngân sách nhà nước từ khu vực kinh tế đạt 6,4%. Thu ngân sách tỉnh năm 2019 đạt 55.603 tỷ đồng, tỷ lệ 3,61% và đứng thứ năm so với cả nước (Tỉnh ủy Đồng Nai, 2020, tr. Sự TTKT cao và liên tục đã tạo điều kiện tích lũy nguồn lực cho đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội như hệ thống giao thông, điện, thông tin liên lạc, phát triển giáo dục, đào tạo v.v… Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu về kinh tế, tỉnh Đồng Nai phải đối mặt với các hệ lụy về môi trường: riêng giai đoạn 2015 - 2019, lượng nước thải phát sinh đều tăng liên tục qua các năm, thay đổi từ 184.000 m3/ngày lên đến 199.440 m3/ngày (Xem Phụ lục, 2021, biểu 1), làm gia tăng ô nhiễm môi trường nước tại các nguồn tiếp nhận; sự gia tăng dân số và quá trình đô thị hóa nhanh, kéo theo sự gia tăng số lượng phương tiện giao thông cá nhân, gây ô nhiễm tiếng ồn, sức ép ngày càng lớn lên môi trường không khí và sự thu hẹp dần diện tích đất nông nghiệp để đáp ứng nhu cầu nhà ở. Từ năm 2010 đến năm 2015, dân số toàn tỉnh tăng 312,21 nghìn người và từ năm 2015 - 2019 tăng 223,71 nghìn người.

Trong đó, dân số thành thị là 1.371,75 nghìn người, chiếm 44,06%; dân số nông thôn là 1.741,96 nghìn người, chiếm 55,94% (UBND tỉnh Đồng Nai, 2021, tr. Bên cạnh đó, sự gia tăng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cũng đáng báo động, từ 1.622 tấn/ngày năm 2016 lên 1.800 tấn/ngày tính đến tháng 7/2020 (Xem Phụ lục, 2021, biểu 3)… Đây những nguyên nhân chủ yếu gây ô nhiễm môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH. 4 Thời gian qua, dù các cấp ủy Đảng và chính quyền tỉnh Đồng Nai đã có nhiều nỗ lực nhưng thực tế việc thực hiện mối quan hệ giữa TTKT với BVMT ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu, gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của tỉnh. Những bất cập đó được biểu hiện trong công tác quy hoạch, lập kế hoạch, dự án để phục vụ mục tiêu TTKT và BVMT; trong hệ thống chính sách thực hiện mối quan hệ giữa TTKT với BVMT; trong việc ứng dụng khoa học và công nghệ vào TTKT và BVMT; trong nhận thức của một bộ phận công chức, viên chức, nhân dân và doanh nghiệp về vấn đề BVMT và TTKT.

Từ thực tiễn quá trình phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Đồng Nai cho thấy tỉnh cũng có những yêu cầu tăng trưởng nhanh để cải thiện và nâng cao đời sống, nhưng cũng nổi lên rất nhiều vấn đề môi trường tự nhiên. Dường như càng phát triển kinh tế xã hội, càng thực hiện CNH, HĐH thì vấn đề mội trường càng trở nên bức xúc và gay gắt hơn. Kinh tế xã hội càng phát triển lại càng thấy rõ sự liên hệ chặt chẽ với điều kiện tự nhiên và môi trường. Một đòi hỏi tất yếu đối với tỉnh Đồng Nai là phải giải quyết hài hòa vấn đề BVMT với yêu cầu TTKT trong thực hiện CNH, HĐH.

Đây là vấn đề có tính cấp thiết, mang ý nghĩa lớn về mặt lý luận và thực tiễn đối với tỉnh Đồng Nai. Từ cách tiếp cận đó, Nghiên cứu sinh chọn đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ với tên gọi: “Quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Nai trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa”. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài Vấn đề TTKT với BVMT trong quá trình CNH, HĐH từ lâu trở thành đề tài “nóng”, mang tính thời sự cấp thiết, được sự quan tâm của các cấp bộ, ngành và nhiều nhà chuyên môn, nhà khoa học. Có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước với nhiều cách tiếp cận khác nhau trên phương diện lý luận và thực tiễn về vấn đề này.

Trong số rất nhiều công trình đó, Nghiên cứu sinh phân tách thành hai vấn đề gắn liền với luận án như sau: 5 Một là, những công trình tiêu biểu nghiên cứu về lý luận tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và công nghiệp hóa, hiện đại hóa Trong tác phẩm Một số vấn đề phát triển kinh tế - xã hội buôn làng các dân tộc Tây Nguyên (2002), tác giả Ngô Đức Thịnh và Võ Quang Trọng đã đề cập đến nhiều nội dung về sự cần thiết phải bảo vệ rừng, sử dụng đất canh tác hợp lý, làm gì để ngăn chặn việc phá rừng nhất là rừng đầu nguồn,…ở các tỉnh nói chung và ở buôn làng Tây Nguyên nói riêng để phục vụ phát triển kinh tế lâu dài. Công trình Tốc độ và chất lượng TTKT ở Việt Nam (2006) của hai tác giả Nguyễn Văn Nam & Trần Thọ Đạt đã luận bàn sâu những yếu tố quy định chất lượng TTKT của đất nước giai đoạn cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Công trình Phát triển bền vững của Việt Nam: thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng (2007) của hai tác giả khác Ngô Quang Thái & Ngô Thắng Lợi đã khẳng định vai trò của Nhà nước trong điều tiết, quản lý môi trường, xã hội; đồng thời phân tích những yếu tố, điều kiện cơ bản để Việt Nam đạt được những tiến bộ khả quan trong quá trình thực hiện mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam trong quá trình đổi mới.