Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ SỰ KẾT HỢP TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI TIẾN BỘ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ TIẾN BỘ, CÔNG BẰNG XÃ HỘI 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tăng trưởng kinh tế và các yếu tố của tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề trung tâm có ý nghĩa cực kỳ quan trọng gắn liền với sự thịnh suy của từng quốc gia, dân tộc.
Đó là điều kiện tiên quyết của phát triển của tiến bộ, là tiền đề vật chất - kỹ thuật để thực hiện tiến bộ, công bằng trong xã hội. Vì vậy, quốc gia nào cũng dành ưu tiên các nguồn lực cho tăng trưởng, trên cơ sở giải quyết được vấn đề tăng trưởng kinh tế, nghĩa là tạo ra được nhiều của cải vật chất, mới có thể giải quyết hàng loạt vấn đề khác, đặc biệt là các vấn đề xã hội như nâng cao mức sống của người dân, tăng cường phúc lợi xã hội, giảm bớt tình trạng thất nghiệp, đảm bảo cho mọi người có công ăn việc làm ổn định, v.Đối với các nước đang phát triển thì tăng trưởng kinh tế là điều kiện để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo với các nước phát triển, là cơ hội tham gia và hội nhập kinh tế quốc tế. Tăng trưởng kinh tế (economic growth) là một phạm trù của kinh tế học. Tuy nhiên, phạm trù này cũng thu hút sự chú ý của nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, đặc biệt ở nước ta, trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khái niệm tăng trưởng kinh tế trở thành một trong những phạm trù trung tâm của các khoa học kinh tế, khoa học xã hội và nhân văn.
Hiện nay, thuật ngữ tăng trưởng kinh tế được sử dụng rộng rãi và có nhiều cách tiếp cận khác nhau: Ngân hàng thế giới (WB) trong bài “Báo cáo về phát triển thế giới 1991”, đã đưa ra định nghĩa như sau: Tăng trưởng kinh tế chỉ là sự gia tăng về lượng của những đại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 lượng chính là đặc trưng cho một trạng thái kinh tế, trước hết là tổng sản phẩm xã hội, có tính đến mối liên quan với dân số. Tăng trưởng kinh tế được hiểu khá thống nhất là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc dân (GNP) hoặc tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong một thời gian nhất định (thường tính cho một năm). Tổng sản phẩm quốc dân (Gross National Product, viết tắt là GNP) là giá trị tính bằng tiền của tất cả sản phẩm và dịch vụ cuối cùng được tạo ra bởi công dân một nước trong một thời gian nhất định (thường là một năm). Tổng sản phẩm quốc dân bằng tổng sản phẩm quốc nội cộng với thu nhập ròng.
Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Products, GDP) hay tổng sản phẩm trong nước là giá trị tính bằng tiền của tất cả sản phẩm và dịch vụ cuối cùng được sản xuất, tạo ra trong phạm vi một nền kinh tế trong một thời gian nhất định (thường là một năm). Chỉ tiêu chính biểu hiện mức tăng trưởng kinh tế là tỷ lệ tăng GNP hoặc GDP của thời kỳ sau so với thời kỳ trước theo công thức: GNP1 – GNP0 x 100 (%) GNP0 hoặc GDP1 – GDP0 x 100 (%) GDP0 Trong đó: - GNP0 và GDP0 là tổng sản phẩm quốc dân và tổng sản phẩm quốc nội thời kỳ trước. - GNP1 và GDP1 là tổng sản phẩm quốc dân và tổng sản phẩm quốc nội thời kỳ sau. Do có sự biến động của giá cả (lạm phát) nên người ta phân định ra GNP, GDP danh nghĩa và GNP, GDP thực tế.
GNP và GDP danh nghĩa là GNP, GDP tính theo giá hiện hành của thời kỳ tính; còn GNP và GDP thực tế là GNP, GDP tính theo giá cố định của một năm được chọn làm gốc. Vì vậy, trong thực tế có tăng trưởng kinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 tế danh nghĩa (tính theo GNP, GDP danh nghĩa) và tăng trưởng kinh tế thực tế (tính theo GNP, GDP thực tế). Cách tính GNP và GDP thực tế: - GNP thực tế = GNPn (1 - R) Trong đó: - GNPn là tổng sản phẩm quốc dân tính theo giá hiện hành của năm tính toán. - R là chỉ số lạm phát (tính bằng %).
- GDP thực tế = GDPn (1 - R). Trong đó: - GDPn là tổng sản phẩm quốc nội tính theo giá hiện hành của năm tính toán. - R là chỉ số lạm phát (tính bằng %). Hiện nay, các quốc gia luôn quan tâm đến sự tăng trưởng kinh tế bền vững.
Đó là sự tăng trưởng kinh tế đạt mức tương đối cao và ổn định trong thời gian tương đối dài (thường là một thế hệ từ 20 - 30 năm). Ngày nay, yêu cầu tăng trưởng kinh tế được gắn liền với tính bền vững hay việc đảm bảo chất lượng của sự tăng trưởng: Chất lượng tăng trưởng kinh tế cao là sự phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững của nền kinh tế, thể hiện qua năng suất nhân tố tổng hợp và năng suất lao động xã hội tăng và ổn định, mức sống của người dân được nâng cao không ngừng, cơ cấu kinh tế được chuyển dịch phù hợp với từng thời kỳ phát triển của đất nước, sản xuất có tính cạnh tranh cao, tăng trưởng đi đôi với tiến bộ công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, quản lý kinh tế nhà nước có hiệu quả. Có nhiều ý kiến cho rằng, tăng trưởng kinh tế đồng nhất với phát triển kinh tế. Thực ra, tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế là hai thuật ngữ khác nhau nhưng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Phát triển kinh tế là sự tăng trưởng kinh tế gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thể chế kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Muốn phát triển kinh tế trước hết phải có sự tăng trưởng kinh tế. Nhưng không phải sự tăng trưởng kinh tế nào cũng dẫn tới phát triển kinh tế. Các chuyên gia của Ngân hàng thế giới cho rằng: tăng trưởng chưa phải là phát triển, song tăng trưởng lại là một cách cơ bản để có phát triển và không thể nói phát triển kinh tế mà trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 đó lại không có tăng trưởng kinh tế, nhưng trong bản thân, nó là một đại diện rất không toàn vẹn của sự tiến bộ.
Có thể hiểu chất lượng tăng trưởng kinh tế cao là sự phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững của nền kinh tế, thể hiện qua năng suất nhân tố tổng hợp và năng suất lao động xã hội tăng và ổn định, mức sống của người dân được nâng cao không ngừng, cơ cấu kinh tế chuyển dịch phù hợp với từng thời kỳ phát triển của đất nước, sản xuất có tính cạnh tranh cao, tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ xã hội, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, quản lý kinh tế của nhà nước có hiệu quả. Như vậy, tăng trưởng kinh tế theo nghĩa hẹp, chỉ phản ánh sự gia tăng về lượng của nền kinh tế. Theo nghĩa rộng, tăng trưởng kinh tế không chỉ phản ánh về mặt lượng của nền kinh tế mà còn bao hàm cả chất của nền kinh tế. Theo nghĩa này, nó cũng gắn với khái niệm “phát triển kinh tế”.
Có nhiều nhân tố khác nhau liên quan đến quá trình tăng trưởng kinh tế, nhưng có thể phân thành 2 nhóm với tính chất và nội dung tác động khác nhau, đó là nhân tố kinh tế và nhân tố phi kinh tế. Về các nhân tố kinh tế. Đây là những nhân tố có tác động trực tiếp đến các yếu tố đầu vào và đầu ra của nền kinh tế. Các nhân tố kinh tế bao gồm: - Nguồn vốn Theo nghĩa rộng vốn được hiểu là toàn bộ của cải vật chất do con người tạo ra, tích lũy lại và những yếu tố tự nhiên được sử dụng vào quá trình sản xuất.
Mối quan hệ giữa tăng vốn đầu tư với tăng GDP gọi là hiệu suất sử dụng vốn sản phẩm gia tăng ICOR (Incremental Capital output Ration). Đó là tỷ lệ tăng đầu tư chia cho tỷ lệ tăng của GDP. Những nền kinh tế thành công thường khởi đầu quá trình phát triển với các chỉ số ICOR thấp thường không quá 3% có nghĩa là phải tăng vốn đầu tư 3% để tăng 1% GDP. Vai trò của nhân tố vốn đối với tăng trưởng kinh tế không chỉ thể hiện ở mức vốn đầu tư mà còn ở hiệu suất sử dụng vốn.
- Nguồn nhân lực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Một quốc gia muốn phát triển thì cần phải có các nguồn lực của sự phát triển kinh tế như: tài nguyên thiên nhiên, vốn, khoa học - công nghệ, con người… Trong các nguồn lực đó thì nguồn lực con người là quan trọng nhất, có tính chất quyết định trong sự tăng trưởng và phát triển kinh tế của mọi quốc gia. Lịch sử đã chứng minh rằng, một nước cho dù có tài nguyên thiên nhiên phong phú, máy móc kỹ thuật hiện đại nhưng không có những con người có trình độ, có đủ khả năng khai thác các nguồn lực đó thì khó có khả năng có thể đạt được sự phát triển như mong muốn. Trong thời đại ngày nay, con người được coi là một ''tài nguyên đặc biệt'', một nguồn lực của sự phát triển kinh tế. Bởi vậy việc phát triển con người, phát triển nguồn nhân lực trở thành vấn đề chiếm vị trí trung tâm trong hệ thống phát triển các nguồn lực.
Chăm lo đầy đủ đến con người là yếu tố bảo đảm chắc chắn nhất cho sự phồn vinh, thịnh vượng của mọi quốc gia. Đầu tư cho con người là đầu tư có tính chiến lược, là cơ sở chắc chắn nhất cho sự phát triển bền vững. Mối quan hệ giữa nguồn lao động với tăng trưởng kinh tế thì nguồn lao động luôn luôn đóng vai trò quyết định đối với mọi hoạt động kinh tế trong các nguồn lực để tăng trưởng kinh tế. - Tài nguyên Tài nguyên (bao gồm đất đai, tài nguyên trong lòng đất) thiên nhiên dồi dào, phong phú được khai thác tạo điều kiện tăng sản lượng đầu ra một cách nhanh chóng, nhất là đối với các nước đang phát triển.
Song, tài nguyên thì có hạn, không thể tái tạo được, hoặc nếu tái tạo được phải mất nhiều thời gian, sức lực và chi phí. Do đó, tài nguyên được đưa vào sử dụng để tạo ra sản phẩm cho xã hội ngày càng nhiều càng tốt nhưng phải đảm bảo chúng được sử dụng hiệu quả, không lãng phí.