CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm vai trò của luật sư trong nhà nước pháp quyền 1. Cơ sở pháp lý, yêu cầu của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đối với luật sư Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là hình thức tổ chức quyền lực nhà nước mang bản chất xã hội chủ nghĩa, được xây dựng trên nền tảng "của dân, do dân và vì dân". Trong đó, mọi quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân, đồng thời đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp và quản lý xã hội theo pháp luật nhằm phục vụ lợi ích, hạnh phúc của nhân dân.
Nhà nước này hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời chịu trách nhiệm trước nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân. Nghị quyết số 27-NQ/TW Hội nghị Trung ương lần thứ sáu khóa XIII, Đảng ta đã chỉ rõ tám đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay với những nội dung nổi bật như sau: Đặc trưng thứ nhất - Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; Đặc trưng thứ hai - Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; Đặc trưng thứ ba - quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ theo Hiến pháp và pháp luật; Đặc trưng thứ tư - Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; Đặc trưng thứ năm - quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; Đặc trưng thứ sáu - hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo, đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, kịp thời, khả thi, công khai, minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận, được thực hiện nghiêm minh và nhất quán; Đặc trưng thứ bảy - độc lập của Tòa án theo thẩm quyền xét xử, thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; Đặc trưng thứ tám - tôn trọng và bảo đảm thực hiện các điều 8 ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên, bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Đây là những quan điểm, tư tưởng kết tinh giữa lý luận, khoa học, thực tiễn, thời đại về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Với những đặc điểm trên, có thể thấy yêu cầu của Nhà nước pháp quyền XHCN đối với luật sư: Trong lĩnh vực lập pháp: Đội ngũ luật sư cần đóng góp vào việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo, đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, kịp thời, khả thi, công khai, minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận, được thực hiện nghiêm minh và nhất quán.
Trong quá trình hoạt động, trường hợp nhận thấy pháp luật có nhiều bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, luật sư gửi kiến nghị đến các cơ quan ban hành văn bản quy phạm có khiếm khuyết để họ tự sửa chữa, hoặc kiến nghị Quốc hội, UBTV Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ… để bãi bỏ hoặc đình chỉ việc thi hành văn bản pháp luật trái luật, Hiến pháp. Sau khi pháp luật được ban hành, thông qua hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ pháp lý miễn phí cho nhân dân, luật sư giúp phổ biến pháp luật để nhân dân nắm được và tuân theo. Đối với hoạt động hành pháp: Bằng hoạt động nghề nghiệp của mình, luật sư tư vấn pháp lý cho nhân dân nắm được các quy định của pháp luật, giúp người dân định hướng đúng đắn hành vi trong khuôn khổ cho phép của pháp luật. Thông qua việc cung cấp dịch vụ pháp lý, luật sư giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho nhân dân.
Bên cạnh đó, luật sư cũng là chủ thể có đủ năng lực buộc các cơ quan hành pháp phải tuân thủ các quy định của pháp luật thông qua con đường khiếu nại, tố cáo, khởi kiện vụ án hành chính, góp phần đưa pháp luật vào thực tiễn. Bên cạnh hoạt động cung cấp dịch vụ pháp lý có phí, Đoàn Luật sư cũng triển khai các chương trình hỗ trợ pháp lý miễn phí cho nhân dân ngay tại trụ sở làm việc của các cơ quan nhà nước. Thông qua đó, luật sư giúp giảm thiểu việc khiếu nại, khiếu kiện không đúng quy định của pháp luật của người dân. Trong lĩnh vực tư pháp: Sự tham gia của luật sư giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng có thêm một bên tham vấn trong các hoạt động tư pháp, hạn chế các sai lầm trong việc áp dụng pháp luật.
Đồng thời, luật sư cũng là lực lượng đối trọng với 9 Viện Kiểm sát, giúp cân bằng vị thế giữa bên buộc tội và bên gỡ tội, khiến vụ án được xét xử một cách toàn diện, khách quan và chính xác hơn. Luật sư cũng vai trò như là một bên giúp kiểm soát sự lạm quyền của các cơ quan tư pháp, hạn chế oan sai trong tố tụng hình sự. Tại Việt Nam hiện nay, có rất nhiều tổ chức đại diện và bảo vệ quyền lợi cho nhân dân, nhưng các cơ quan này vẫn chưa thể hiện hết vai trò của mình. Trên tinh thần xây dựng một nhà nước lấy nhân dân làm gốc, pháp luật Việt Nam trao cho người dân rất nhiều quyền lực và luật sư với vai trò là người hỗ trợ pháp lý cho nhân dân thực hiện được các quyền làm chủ của mình.
Luật sư là đội ngũ trí thức có đủ trí tuệ, đạo đức, được đào tạo bài bản, được rèn luyện qua quá trình hành nghề, có đủ năng lực để đảm đương vai trò bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp cho nhân dân. Luật sư hỗ trợ lập pháp, giám sát hành pháp và cân bằng tư pháp. Luật sư là nghề nghiệp gắn chặt với lợi ích của quần chúng nhân dân và là nghề nghiệp có tính cạnh tranh cao. Do đó, luật sư hội tụ đủ năng lực và điều kiện để trở thành lực lượng tương trợ nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình, hạn chế sự lạm quyền của cơ quan nhà nước, góp phần bảo vệ quyền con người, hiện thực hoá mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam.
Đặc điểm của luật sư và nghề luật Luật sư là một nghề trong đó luật sư, tổ chức hành nghề luật sư cung cấp dịch vụ pháp lý một cách độc lập và chuyên nghiệp nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng, góp phần bảo vệ công lý còn khách hàng phải trả thù lao và chi phí cho luật sư, tổ chức hành nghề luật sư theo quy định của pháp luật và quy tắc đạo đức, ứng xử nghề nghiệp luật sư. Luật sư và nghề luật có những đặc điểm: Thứ nhất, luật sư là một chức danh bổ trợ tư pháp được đào tạo để có trình độ pháp lý, kỹ năng pháp lý và đạo đức nghề luật thích hợp. Chính bởi tính chất đặc biệt về chuyên môn của loại hoạt động này và sự tác động lớn của nó tới cá nhân cụ thể và cộng đồng, nên đòi hỏi phải có một loại chủ thể đặc biệt. Nghề luật sư thường ưu tiên lựa chọn những cá nhân đã có trình độ pháp lý vững chắc cùng phẩm chất đạo đức phù 10 hợp để tiến hành đào tạo chuyên sâu.
Phần lớn các quốc gia áp dụng phương thức này, thay vì tuyển chọn những người bình thường để đào tạo thành luật sư. Ngược lại, đa số các ngành nghề khác lại tập trung vào việc đào tạo những người có trình độ phổ thông, nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và đạo đức phù hợp, ngoại trừ một số ngành nghề đặc thù đòi hỏi yêu cầu đặc biệt về sức khỏe (như quân đội, thợ mỏ, hàng hải) hoặc năng khiếu (như kiến trúc, nghệ thuật). Tính đặc thù của nghề luật sư dẫn đến sự khác biệt đáng kể trong các quy định liên quan đến việc gia nhập nghề so với các ngành nghề cung cấp dịch vụ khác. Điều này đặt ra yêu cầu cho pháp luật cần chú trọng hơn trong việc xây dựng các quy chế phù hợp đối với nghề luật sư.
Thứ hai, luật sư là một nghề nghiệp tự do. Đặc điểm này của nghề luật sư hình thành do chính tính chất hoạt động “không thể dựa dẫm” của luật sư liên quan tới từng hoàn cảnh cụ thể quy định. Đặc điểm này tác động rất lớn tới việc tổ chức hành nghề luật sư. Vì vậy, việc quản lý nhà nước đối với luật sư cũng có những tính chất riêng biệt so với việc quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực thương mại hoặc dịch vụ khác.
Số lượng luật sư làm theo kiểu “thời vụ” hoặc một phần thời gian cho thấy việc ràng buộc luật sư vào một tổ chức nhất định không phải là một khâu quản lý có tính chất bắt buộc. Thứ ba, nghề nghiệp luật sư là một nghề cung cấp dịch vụ có đối khoản được lượng hóa rất tương đối. Dịch vụ mà luật sư cung cấp có các chức năng chỉ dẫn và phản biện. Các chức năng chính của nghề luật sư là cung cấp các dịch vụ pháp lý, tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu cho họ.
Điều này thể hiện bản chất nghề nghiệp của luật sư thông qua việc bán dịch vụ pháp lý và nhận lại một khoản thù lao tương ứng. Tuy nhiên, ngoài những hoạt động mang tính kinh doanh, luật sư còn thực hiện các hoạt động mang ý nghĩa xã hội, tương tự như trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Ví dụ, luật sư có thể tham gia trợ giúp pháp lý miễn phí, tuyên truyền và phổ biến pháp luật mà không thu phí. Với kiến thức sâu rộng về pháp luật và cách thức xử lý các vi phạm pháp luật, luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý, hướng dẫn khách hàng tuân thủ pháp luật trong các hoạt động của họ.
Đồng thời, luật sư cũng tham gia phản biện nhằm bảo đảm pháp luật được áp dụng chính xác trong các tranh chấp cụ thể tại các cơ quan tài phán.Tuy nhiên, vấn đề bù đắp công sức và 11 ghi nhận giá trị sáng tạo mà luật sư mang lại vẫn là đề tài gây nhiều tranh cãi.