Chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam: Tổng quan và thực tiễn

Khám phá chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam, phân tích sâu và ứng dụng thực tiễn trong hệ thống pháp luật hiện hành.

• Đề tài: Chức Năng Bào Chữa Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nƣớc
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT THỂ HIỆN CHỨC NĂNG BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và Vai trò của Chức năng Bào chữa trong Tố tụng Hình sự Việt Nam

Chương này tập trung làm rõ khái niệm chức năng bào chữa trong hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam. Chức năng bào chữa không chỉ là hoạt động của luật sư bào chữa, mà còn là một nguyên tắc, một quyền của người bị buộc tội, và một chế định quan trọng trong hệ thống pháp luật. Vai trò của chức năng bào chữa là bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội. Nó góp phần đảm bảo tính khách quan, toàn diện và đúng pháp luật trong việc giải quyết vụ án. Chức năng bào chữa, cùng với chức năng buộc tội và chức năng xét xử, tạo nên sự ổn định của hệ thống tố tụng hình sự. Việc nghiên cứu chức năng bào chữa trở nên cấp thiết sau khi Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 ra đời, tạo chương riêng về bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Tuy nhiên, một số quy định vẫn còn bất cập, cần hoàn thiện để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội. Nghiên cứu này sẽ phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, và những cơ hội cải thiện.

1.1. Nghĩa vụ bào chữa và Quyền bào chữa

Phần này sẽ phân tích chi tiết quyền bào chữa của người bị buộc tội, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Quyền bào chữa bao gồm quyền được luật sư bào chữa, quyền được tự bào chữa, và quyền lựa chọn người bào chữa. Nghĩa vụ bào chữa của luật sư cũng được làm rõ, nhấn mạnh vào trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của thân chủ, tuân thủ pháp luật, và hành nghề một cách chuyên nghiệp. Pháp luật quy định rõ ràng về các hoạt động của người bào chữa, bao gồm việc đăng ký bào chữa, gặp gỡ thân chủ, thu thập chứng cứ, và tham gia tố tụng. Việc so sánh quyền của bị cáo, quyền của người bị hại, và quyền của luật sư sẽ làm nổi bật vị trí và vai trò của chức năng bào chữa trong việc đảm bảo công bằng tố tụng. Quyền được bào chữa miễn phí cũng được xem xét, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp cận công lý cho tất cả công dân.

1.2. Người bào chữa Luật sư bào chữa và các chủ thể khác

Phần này tập trung vào người bào chữa. Ngoài luật sư bào chữa, những người khác có thể thực hiện chức năng bào chữa như người thân, hoặc các cá nhân được chỉ định. Các phương pháp bào chữa khác nhau sẽ được phân tích. Khả năng và hạn chế của từng chủ thể sẽ được đánh giá, đặc biệt so sánh vai trò và hiệu quả của luật sư bào chữa chuyên nghiệp so với các chủ thể khác. Những thách thức đối với người bào chữa, như áp lực từ cơ quan tiến hành tố tụng hoặc từ phía bị hại, sẽ được xem xét. Chức năng luật sư bào chữa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của thân chủ. Trách nhiệm bào chữa được xem xét từ nhiều góc độ pháp luật, đạo đức nghề nghiệp, và những nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự. Sự cần thiết của việc nâng cao kỹ năng bào chữa cho luật sư sẽ được đề cập.

II. Thực trạng và Vấn đề của Bào chữa hình sự ở Việt Nam

Phần này phân tích thực trạng của bào chữa hình sự ở Việt Nam. Nó đánh giá hiệu quả thực hiện chức năng bào chữa hiện nay. Thực tiễn bào chữa hình sự cho thấy sự chồng chéo giữa chức năng bào chữa, chức năng buộc tội, và chức năng xét xử. Chất lượng giải quyết vụ án chưa đáp ứng được yêu cầu. Nguyên nhân bao gồm cả nguyên nhân chủ quan từ phía người bào chữa, và nguyên nhân khách quan từ các cơ quan tiến hành tố tụng và pháp luật hình sự. Vấn đề bào chữa cần được giải quyết. Sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức về vai trò của người bào chữa được nhấn mạnh. Người bào chữa cần được coi là bên tham gia tố tụng bình đẳng với kiểm sát viên. Khó khăn trong bào chữa hình sự sẽ được phân tích.

2.1. Thực tiễn bào chữa hình sự và những hạn chế

Phần này trình bày kết quả nghiên cứu về thực tiễn bào chữa hình sự tại Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm báo cáo của các cơ quan tư pháp, kết quả khảo sát luật sư, và phân tích các vụ án điển hình. Những hạn chế trong thực tiễn được phân tích, bao gồm việc chưa phân biệt rõ ràng các chức năng trong tố tụng, sự thiếu hỗ trợ từ cơ quan tiến hành tố tụng đối với người bào chữa, và nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của người bào chữa. Phân tích bào chữa hình sự cho thấy một số điểm yếu như việc thiếu kinh nghiệm, thiếu kỹ năng, hoặc thiếu nguồn lực của luật sư bào chữa. So sánh bào chữa hình sự với các quốc gia khác sẽ giúp xác định những điểm cần cải thiện. Báo cáo thực tiễn bào chữa hình sự cần được cập nhật thường xuyên để đánh giá hiệu quả của các chính sách và biện pháp.

2.2. Khó khăn và Thách thức trong Bào chữa Hình sự

Phần này làm rõ khó khăn và thách thức mà người bào chữa gặp phải trong thực tiễn. Những khó khăn này có thể liên quan đến pháp luật, cơ sở vật chất, hay thậm chí là nhận thức xã hội. Khó khăn về pháp luật có thể liên quan đến những quy định chưa rõ ràng, hoặc những quy định gây khó khăn cho hoạt động bào chữa. Khó khăn về kinh tế có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ bào chữa hình sự của người dân. Thách thức về nhận thức liên quan đến sự thiếu hiểu biết về vai trò quan trọng của người bào chữa trong hệ thống tư pháp. Phân tích khó khăn này sẽ giúp đề xuất những giải pháp khả thi nhằm khắc phục những điểm yếu hiện có. Đánh giá hiệu quả bào chữa hiện nay cần được xem xét kỹ lưỡng.

III. Giải pháp và Kiến nghị hoàn thiện Chức năng Bào chữa

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam. Các giải pháp này tập trung vào ba khía cạnh chính: hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực người bào chữa, và cải thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tố tụng. Cải cách tố tụng hình sự cần chú trọng đến việc bảo đảm quyền lợi của người bị buộc tội. Việc thực hiện bảo vệ quyền bào chữa hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan. Luật sư bào chữa cần được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và điều kiện để thực hiện tốt nhiệm vụ của mình. Giải pháp về kinh tế cần được nghiên cứu nhằm giảm gánh nặng tài chính cho người dân cần đến dịch vụ bào chữa.

3.1. Hoàn thiện Pháp luật Tố tụng Hình sự

Phần này đề xuất các sửa đổi, bổ sung cho pháp luật tố tụng hình sự nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thực hiện chức năng bào chữa. Những quy định chưa rõ ràng, hoặc gây khó khăn cho hoạt động bào chữa cần được làm rõ và sửa đổi. Việc bảo đảm quyền được bào chữa miễn phí cho những người không có khả năng tài chính cần được quan tâm. Đạo luật bào chữa cần được hoàn thiện để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của tố tụng. Luật sư bào chữa cần được trao nhiều quyền hơn trong quá trình tố tụng. So sánh pháp luật bào chữa của Việt Nam với các quốc gia khác sẽ giúp xác định những điểm cần cải thiện. Đánh giá tác động của những sửa đổi luật cần được nghiên cứu kỹ lưỡng.

3.2. Nâng cao năng lực người bào chữa và phối hợp giữa các cơ quan

Phần này đề cập đến việc nâng cao năng lực chuyên môn và nghiệp vụ của người bào chữa, đặc biệt là luật sư bào chữa. Việc đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên là cần thiết. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và người bào chữa cần được cải thiện. Việc tạo điều kiện thuận lợi cho người bào chữa tiếp cận hồ sơ vụ án, gặp gỡ thân chủ, và thực hiện các hoạt động bào chữa cần được đảm bảo. Phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình tố tụng là rất quan trọng. Sự hợp tác giữa người bào chữa, cơ quan điều tra, viện kiểm sát, và tòa án cần được thúc đẩy. Đánh giá năng lực người bào chữa cần có cơ sở khách quan và minh bạch. Chiến lược đào tạo người bào chữa cần được xây dựng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam" đặt trong bối cảnh công cuộc cải cách tư pháp được triển khai sâu rộng theo tinh thần Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và Chỉ thị số 33/CT-TW ngày 30/03/2009 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với tổ chức và hoạt động của luật sư. Đặc biệt, việc Hiến pháp năm 2013 hiến định nguyên tắc tranh tụng tại Điều 103 và sự ra đời của Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 thay thế BLTTHS năm 2003 đã tạo lập một bước ngoặt thể chế căn bản, đòi hỏi tư duy lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật phải chuyển biến mạnh mẽ từ mô hình tố tụng thẩm vấn truyền thống sang mô hình tố tụng hỗn hợp đề cao yếu tố tranh tụng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu khoa học cấp tiến sĩ mang tính tổng thể, đa tầng và chuyên sâu về bản chất của "chức năng bào chữa" dưới góc độ lý thuyết chức năng luận (Functionalism). Trước đây, các công trình khoa học trong nước chủ yếu tiếp cận vấn đề bào chữa ở các phạm vi đơn lẻ như quyền bào chữa của bị can, bị cáo (Hoàng Thị Sơn, 2003; Nguyễn Hữu Thế Trạch, 2014), bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo (Lại Văn Trình, 2011), nguyên tắc tranh tụng (Nguyễn Văn Hiển, 2010), hoặc tiếp cận chức năng tố tụng ở góc độ tổng quát (Nguyễn Mạnh Hùng, 2012) và chức năng xét xử (Lê Tiến Châu, 2008). Chưa có công trình nào giải quyết thấu đáo câu hỏi nền tảng: Chức năng bào chữa được phân định ranh giới lý luận ra sao với quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa; cơ chế tương tác động lực học giữa ba chức năng buộc tội - bào chữa - xét xử vận hành như thế nào trong cấu trúc tố tụng hình sự Việt Nam đương đại.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses) trọng tâm:

• RQ1: Cơ sở lý luận và nền tảng triết học - pháp lý của chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự (TTHS) là gì dưới góc độ lý thuyết chức năng luận và chuẩn mực quyền con người quốc tế?
• RQ2: Lịch sử lập pháp TTHS Việt Nam ghi nhận và chuyển hóa chức năng bào chữa qua các thời kỳ (trước 1988, BLTTHS 1988, 2003 và 2015) như thế nào?
• RQ3: Thực trạng thực thi chức năng bào chữa giai đoạn 2009 - 2019 bộc lộ những rào cản, mâu thuẫn và bất cập thể chế nào giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng?
• RQ4: Hệ thống giải pháp đồng bộ nào về lập pháp và tổ chức thực hiện cần được thiết lập nhằm tối ưu hóa chức năng bào chữa trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam?
• H1: Chức năng bào chữa là một phương diện hoạt động khách quan độc lập, có phạm vi rộng hơn quyền bào chữa và phát sinh ngay từ thời điểm có sự buộc tội hoặc áp dụng biện pháp cưỡng chế hạn chế quyền con người.
• H2: Sự bất cập trong việc thực hiện chức năng bào chữa trên thực tế bắt nguồn từ sự thiếu cân bằng quyền lực tố tụng (Inequality of Arms) và nhận thức chưa đúng đắn của các cơ quan tiến hành tố tụng về địa vị pháp lý độc lập của bên bào chữa.
• H3: Việc hoàn thiện pháp luật về chức năng bào chữa phải gắn liền với việc chuyển dịch mô hình tố tụng sang hướng tăng cường tranh tụng dân chủ và mở rộng phạm vi chủ thể thực hiện chức năng bào chữa.

Khung lý thuyết của đề tài tích hợp: Lý thuyết chức năng luận (Structural-Functionalism), Lý thuyết mô hình tố tụng hình sự (Herbert Packer, 1968; Jean-Philippe Rivaud, 2000), Lý thuyết quyền tự nhiên và quyền con người (Natural Law & Human Rights Theory), và Lý thuyết chức năng bảo vệ của pháp luật (Võ Khánh Vinh, 2010).

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn 10 năm (2009 - 2019), phân tích so sánh đối chiếu giữa BLTTHS 2003 và BLTTHS 2015 trên phạm vi toàn quốc dựa trên báo cáo nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC), Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), Liên đoàn Luật sư Việt Nam kết hợp khảo sát thực chứng sâu tại Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang (loại trừ hoạt động của cơ quan tư pháp trong quân đội). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu là xây dựng định nghĩa khoa học hoàn chỉnh, phân lập rõ ràng 4 tầng nấc của khái niệm bào chữa và đề xuất lộ trình cải cách thể chế tố tụng mang tính định lượng và khả thi cao.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu quốc tế và trong nước phản ánh bức tranh đa dạng về các luồng tư tưởng tiếp cận chế định bào chữa:

Luồng nghiên cứu quốc tế tập trung vào bản chất của các mô hình tố tụng và chuẩn mực quyền bào chữa toàn cầu:

• Rene David và John E. Brierly (1978) trong "Major Legal Systems in the World Today" đã phân định các truyền thống pháp luật lớn (Civil Law, Common Law, Xã hội chủ nghĩa và Tôn giáo), đặt nền tảng cho việc nghiên cứu sự khác biệt về phương thức vận hành của các chức năng tố tụng.
• Phillip Reichel (1999) trong "Comparative Criminal Justice Systems" và Jean-Philippe Rivaud (2000) trong "Những mô hình tố tụng hình sự trên thế giới" đã phân tích sâu sắc mô hình kiểm soát tội phạm (Crime Control Model) đối trọng với mô hình thủ tục công bằng (Due Process Model) của Herbert Packer, chứng minh rằng sự khác biệt về mô hình tố tụng quyết định trực tiếp đến dung lượng và vị thế của chức năng bào chữa.
• Peter A. Renella (2010) tại Đại học Luật Boston trong công trình "Rethinking the Functions of Criminal Procedure" đã xác lập luận điểm vững chắc rằng hệ thống TTHS hiện đại tất yếu cấu thành từ 3 chức năng trụ cột: buộc tội, bào chữa và xét xử.
• Nghiên cứu về vị thế luật sư và chuẩn mực quốc tế: Adam Paker (2008) với "Basic Principles on the Role of Lawyers", Roberta K. với "The Role of the Defense Attorney: Not Just an Advocate", Stephanos Stavros (1993) phân tích Điều 6 Công ước Châu Âu về Nhân quyền (ECHR), Christoph Saffeling (2003) trong "Toward an International Criminal Procedure", và Lan Brownlie & Guy S. Goodwin (2010) trong "Brownlie's Documents on Human Rights" đều khẳng định quyền tiếp cận luật sư sớm, bảo mật thông tin và nguyên tắc "bình đẳng vũ khí" (Equality of Arms) theo Điều 14 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR).
• Về kinh nghiệm so sánh khu vực: Xiong Qiuhong (2005) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc (CASS) trong "Lawyer Defence in the Pre-Trial Proceedings" đã chỉ rõ mâu thuẫn giữa nhiệm vụ điều tra tội phạm và bảo vệ nhân quyền trong giai đoạn tiền xét xử tại Trung Quốc, phản ánh những thách thức tương đồng mà các nước đang chuyển đổi mô hình tố tụng phải đối mặt.

Luồng nghiên cứu trong nước:

• Về chức năng tố tụng và mô hình TTHS: Đề án "Mô hình TTHS Việt Nam" của VKSNDTC (2010); TS. Lê Hữu Thể và ThS. Nguyễn Thị Thủy (2010) khẳng định dù áp dụng mô hình nào thì ba chức năng buộc tội, bào chữa, xét xử luôn tồn tại khách quan; PGS.TS Nguyễn Thái Phúc (2015) đề xuất hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam theo hướng pha trộn thiên về tranh tụng; TS. Đinh Thị Mai (2015, 2016) đặt nền móng tiếp cận chức năng TTHS dựa trên lý thuyết chức năng luận; TS. Nguyễn Mạnh Hùng (2012) nghiên cứu tổng thể các chức năng TTHS nhưng phần chức năng bào chữa còn mờ nhạt.
• Về quyền con người và quyền bào chữa: GS.TS Võ Khánh Vinh (2010, 2011) với các công trình tiếp cận liên ngành về quyền con người và cơ chế bảo vệ quyền; PGS.TS Phạm Hồng Hải (1999) trong cuốn sách chuyên khảo "Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội"; TS. Hoàng Thị Sơn (2003) nghiên cứu quyền bào chữa của bị can, bị cáo dưới thời điểm BLTTHS 1988; TS. Lại Văn Trình (2011) và TS. Nguyễn Hữu Thế Trạch (2014) khảo sát quyền của các nhóm chủ thể đặc thù.
• Về nguyên tắc tranh tụng: GS.TSKH Lê Cảm (2004, 2011) nghiên cứu kinh nghiệm tố tụng Liên bang Nga và hệ thống nguyên tắc cơ bản; TS. Nguyễn Văn Hiển (2010) với công trình tiến sĩ toàn diện về nguyên tắc tranh tụng.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                    TIẾP CẬN TRUYỀN THỐNG (LITERATURE GAP)                     |
|  - Bào chữa = Quyền chủ quan của bị can, bị cáo (Hoàng Thị Sơn, 2003)        |
|  - Bào chữa = Hoạt động hỗ trợ kỹ thuật của Luật sư (Trần Hoài Lâm, 2006)    |
|  - Phạm vi hẹp: Giới hạn trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử           |
+-------------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      KHUNG ĐỊNH VỊ MỚI CỦA LUẬN ÁN                            |
|  - Bào chữa = CHỨC NĂNG BẢO VỆ CỦA HỆ THỐNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ (Functionalism)  |
|  - Cân bằng quyền lực tố tụng 3 bên (Buộc tội - Bào chữa - Xét xử)           |
|  - Phạm vi mở rộng: Từ thời điểm giữ người khẩn cấp đến thi hành án/tái thẩm |
|  - Bao quát chủ thể mới: Pháp nhân thương mại & Người bị giữ khẩn cấp         |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Luận án định vị vị trí học thuật bằng việc khắc phục triệt để hai cuộc tranh luận lý luận lớn:

1. Tranh luận về thời điểm phát sinh chức năng bào chữa: Đối lập với quan điểm truyền thống cho rằng chức năng bào chữa chỉ phát sinh khi có quyết định khởi tố bị can (Hoàng Thị Sơn, 2003), luận án chứng minh chức năng bào chữa xuất hiện ngay khi có hành vi buộc tội trên thực tế hoặc áp dụng biện pháp ngăn chặn tước đoạt quyền tự do thân thể.
2. Tranh luận về sự đồng nhất chủ thể: Luận án phản bác quan điểm đồng nhất chủ thể thực hiện chức năng bào chữa với chủ thể quyền bào chữa, xác lập cấu trúc chủ thể đa tầng gồm người bị buộc tội, người bào chữa (luật sư, trợ giúp viên pháp lý, bào chữa viên nhân dân) và người đại diện.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp một bước tiến lý luận quan trọng bằng việc vận dụng sáng tạo Lý thuyết Chức năng luận (Functionalism) của Émile Durkheim và Robert K. Merton vào việc giải mã cấu trúc tố tụng hình sự Việt Nam. Nghiên cứu chỉ rõ tố tụng hình sự là một hệ thống xã hội - pháp lý chỉnh thể, trong đó ba chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử đóng vai trò là các chức năng cơ bản, tất yếu khách quan và có mối quan hệ tương hỗ biện chứng:

"chức năng bào chữa là những phương diện hoạt động mang tính định hướng lớn, cơ bản của tố tụng hình sự được pháp luật ghi nhận và bảo đảm cho bên bị buộc tội khả năng đưa ra chứng cứ và lý lẽ chống lại sự buộc tội; góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, pháp nhân thương mại phạm tội, giúp vụ án được giải quyết khách quan, toàn diện và đầy đủ"

Luận án đã phân lập một cách tường minh 4 cấp độ nhận thức về bào chữa trong khoa học luật tố tụng hình sự:

1. Bào chữa dưới góc độ quyền năng chủ quan: Quyền hiến định và quyền tố tụng bất khả xâm phạm của người bị buộc tội nhằm chống lại sự buộc tội.
2. Bào chữa dưới góc độ nguyên tắc cơ bản: Chuẩn mực pháp lý mang tính chỉ đạo, định hướng toàn bộ hoạt động của cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
3. Bào chữa dưới góc độ chế định pháp luật: Tổng thể các quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh nhóm quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động bào chữa.
4. Bào chữa dưới góc độ chức năng tố tụng: Phương diện hoạt động mang tính định hướng lớn của cả một hệ thống chủ thể nhằm thiết lập sự cân bằng với chức năng buộc tội, bảo vệ trật tự pháp lý và quyền con người.

Dưới góc độ lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật của GS.TS Võ Khánh Vinh, chức năng của pháp luật được chia thành chức năng điều chỉnh và chức năng bảo vệ:

"Chức năng bảo vệ của hệ thống pháp luật được xác định bởi sự cần thiết trong việc bảo vệ quan hệ xã hội, bảo vệ các lợi ích của công dân, của nhóm xã hội, của các tầng lớp, giai cấp và toàn xã hội"

Luận án chứng minh chức năng bào chữa trong TTHS mang bản chất của chức năng bảo vệ thể hiện ở 3 dạng: các biện pháp bảo đảm, các biện pháp bảo vệ và các biện pháp phục hồi quyền lợi hợp pháp bị xâm hại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 3 lý thuyết: Lý thuyết Chức năng luận, Lý thuyết Cân bằng tố tụng (Procedural Balance) và Lý thuyết Quyền con người quốc tế. Mô hình phân tích vận hành dựa trên tam giác chức năng:

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Chức năng bào chữa phát sinh ngay khi xuất hiện sự buộc tội trên thực tế (kể cả thời điểm bắt giữ người trong trường hợp khẩn cấp) và kết thúc khi bản án có hiệu lực pháp luật hoặc vụ án bị đình chỉ. Khung phân tích mở rộng áp dụng cho cả chủ thể mới xuất hiện trong BLTTHS 2015 là "Pháp nhân thương mại phạm tội".

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research) kết hợp định tính (Qualitative) và định lượng (Quantitative) nhằm giải mã toàn diện các chiều kích của hiện tượng pháp lý.

Thiết kế đa tầng (Multi-level Design) bao gồm 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích thể chế lập pháp, chuẩn mực quốc tế và các Nghị quyết của Đảng (NQ 08, NQ 49, Chỉ thị 33).
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Đánh giá cơ chế phối hợp và thực thi chức năng của các cơ quan tiến hành tố tụng (CQĐT, VKS, Tòa án) và tổ chức bổ trợ tư pháp (Liên đoàn Luật sư Việt Nam).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát hành vi tố tụng, trải nghiệm thực tiễn và nhận thức của luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên và người bị buộc tội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU VÀ SO SÁNH PHÁP LUẬT                                      |
|    - Rà soát 04 giai đoạn lập pháp: Trước 1988, BLTTHS 1988, 2003 và 2015         |
|    - Đối chiếu luật quốc tế: ICCPR (Đ.14), ECHR (Đ.6), Luật Mỹ, Pháp, Đức, TQ     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 2. THU THẬP DỮ LIỆU THỐNG KÊ NGHIỆP VỤ (2009 - 2019)                              |
|    - Báo cáo tổng kết công tác thực hành quyền công tố & kiểm sát của VKSNDTC    |
|    - Báo cáo tổng kết xét xử của TANDTC & Dữ liệu Liên đoàn Luật sư Việt Nam      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 3. ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT BẰNG PHIẾU KHẢO SÁT                              |
|    - Mẫu khảo sát luật sư tại 03 địa bàn: Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang            |
|    - Thiết kế bảng hỏi cấu trúc hóa đánh giá các rào cản tố tụng thực tế          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 4. PHỎNG VẤN SÂU (IN-DEPTH INTERVIEW) & CASE STUDY                                |
|    - Phỏng vấn bán cấu trúc luật sư tranh tụng kỳ cựu & chuyên gia tư pháp        |
|    - Phân tích các vụ án hình sự điển hình có sự tham gia của người bào chữa      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp tam giác hóa (Triangulation) được thiết lập chặt chẽ:

• Triangulation dữ liệu: Kết hợp số liệu thứ cấp toàn quốc (VKSNDTC, TANDTC) với số liệu sơ cấp từ phiếu khảo sát và phỏng vấn sâu.
• Triangulation phương pháp: Kết hợp phân tích logic quy phạm (Normative legal analysis), luật học so sánh (Comparative law) và xã hội học pháp luật (Sociology of law).
• Triangulation lý thuyết: Đối chiếu kết quả dưới góc nhìn của lý thuyết chức năng luận, lý thuyết quyền con người và lý thuyết mô hình tố tụng.

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp được xử lý tập trung vào đánh giá mức độ tương thích giữa quy định mới của BLTTHS 2015 (như thủ tục đăng ký bào chữa thay thế cấp giấy chứng nhận bào chữa, quyền thu thập chứng cứ của luật sư, quyền gặp người bị tạm giữ/bị can) và thực tế thi hành. Dữ liệu thứ cấp phản ánh xu hướng tham gia của người bào chữa trong 10 năm (2009 - 2019), phân tích rõ sự biến động về tỷ lệ án có luật sư tham gia ở các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tồn tại của khoảng cách lớn giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành: Mặc dù BLTTHS 2015 đã có nhiều cải cách tiến bộ (chuyển từ cơ chế "cấp giấy chứng nhận người bào chữa" sang "đăng ký bào chữa" trong thời hạn 24 giờ đến 3 ngày), trên thực tế người bào chữa vẫn gặp nhiều rào cản hành chính từ phía cơ quan điều tra. Tỷ lệ tiếp cận hồ sơ vụ án và tham gia các buổi hỏi cung bị can của luật sư trong giai đoạn điều tra vẫn bị hạn chế với lý do "bí mật điều tra".
2. Định kiến vị thế và sự bất bình đẳng vũ khí trong phiên tòa: Luận án chỉ ra rằng nhận thức của một bộ phận người tiến hành tố tụng vẫn xem người bào chữa là đối tượng cản trở hoạt động điều tra, truy tố thay vì là một bên độc lập, bình đẳng cùng hướng tới sự thật khách quan:

"Vị trí của người bào chữa phải được xem là một bên tham gia tố tụng, ngang hàng và bình đẳng với Kiểm sát viên. Cùng với các cơ quan tiến hành tố tụng, các hoạt động của người bào chữa góp phần tìm ra chân lý khách quan của vụ án."

3. Sự chồng chéo và thực hiện chưa hết chức năng tố tụng: Thực tiễn cho thấy cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong nhiều trường hợp vẫn nặng về chức năng buộc tội mà xem nhẹ các chứng cứ gỡ tội hoặc tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điều này dẫn đến sự mất cân bằng nghiêm trọng trong tam giác chức năng tố tụng.
4. Vấn đề bảo vệ quyền của chủ thể đặc thù và người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp: Nghiên cứu phát hiện lỗ hổng lập pháp tại điểm d khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 khi không liệt kê người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp vào khái niệm "người bị buộc tội", dù điểm g khoản 1 Điều 58 trao cho họ quyền tự bào chữa và nhờ người bào chữa. Sự không thống nhất này tạo ra khoảng trống pháp lý làm suy giảm hiệu lực thực thi chức năng bào chữa ở giai đoạn sớm nhất.

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý luận

Luận án làm sáng tỏ hệ thống khái niệm, phân định dứt khoát ranh giới giữa chức năng bào chữa với quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa; đặt nền tảng cho việc vận dụng lý thuyết chức năng luận vào khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Khuyến nghị hoàn thiện lập pháp

• Sửa đổi điểm d khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 theo hướng bổ sung "người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp" vào nhóm "người bị buộc tội".
• Cụ thể hóa chế tài pháp lý đối với hành vi cản trở người bào chữa thực hiện quyền tố tụng (chậm trễ thông báo đăng ký bào chữa, cản trở việc sao chụp tài liệu).
• Hoàn thiện cơ chế thu thập và chuyển giao chứng cứ của người bào chữa, quy định rõ trách nhiệm của Tòa án và VKS trong việc đánh giá chứng cứ do bên bào chữa cung cấp ngang hàng với chứng cứ của bên buộc tội.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|               LỘ TRÌNH THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ CỦA LUẬN ÁN                 |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Khuyến nghị thực thi và tổ chức áp dụng

• Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành (Bộ Công an - VKSNDTC - TANDTC - Liên đoàn Luật sư Việt Nam) nhằm bảo đảm quyền tiếp xúc bí mật giữa luật sư và thân chủ đang bị tạm giam.
• Tăng cường trang bị phòng tiếp xúc riêng cho người bào chữa tại các trại tạm giam, nhà tạm giữ.
• Nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa: Hội đồng xét xử phải ra phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng dân chủ, công khai tại tòa, bác bỏ những chứng cứ thu thập trái pháp luật.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi thẩm quyền: Luận án chủ động loại trừ việc nghiên cứu, đánh giá chức năng bào chữa trong hoạt động tố tụng của các cơ quan tư pháp trong quân đội do đặc thù bảo mật an ninh quốc phòng.
• Giới hạn không gian khảo sát thực chứng: Dữ liệu khảo sát xã hội học tập trung chủ yếu tại khu vực phía Bắc (Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang), chưa bao quát hết đặc thù văn hóa tranh tụng tại các tỉnh phía Nam và miền Trung - Tây Nguyên.
• Giới hạn thời điểm đánh giá: Giai đoạn nghiên cứu (2009 - 2019) phản ánh giai đoạn chuyển tiếp của BLTTHS 2015 (mới có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018), do đó dữ liệu thực thi dài hạn của bộ luật mới cần thêm thời gian tích lũy.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu thực thi chức năng bào chữa trong hệ thống Tòa án Quân sự và Viện Kiểm sát Quân sự.
2. Tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đối với hoạt động thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ điện tử của người bào chữa.
3. Nghiên cứu thực nghiệm so sánh đa biến về hiệu quả bào chữa chỉ định (State-appointed Counsel) và trợ giúp pháp lý cho người dưới 18 tuổi trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố.
4. Đánh giá tác động xã hội học pháp luật của việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội và cơ chế thực hiện chức năng bào chữa của người đại diện pháp nhân.

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật

Luận án cung cấp một tài liệu tham khảo có giá trị lý luận cao cho các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM, Học viện Tư pháp. Các luận điểm về lý thuyết chức năng luận và phân định 4 tầng nấc của bào chữa tạo tiền đề cho nhiều đề tài nghiên cứu sau đại học.

Tác động cải cách thể chế và chính sách

Kết quả nghiên cứu là nguồn cứ liệu khoa học phục vụ trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và các cơ quan tư pháp Trung ương trong quá trình tổng kết thi hành BLTTHS 2015 và xây dựng các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.

Tác động xã hội và nghề nghiệp

Nghiên cứu góp phần nâng cao vị thế xã hội và nghề nghiệp của đội ngũ luật sư thuộc Liên đoàn Luật sư Việt Nam, thúc đẩy nhận thức xã hội về tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người, góp phần xây dựng nền tư pháp văn minh, liêm chính, bảo vệ công lý và giảm thiểu tối đa các vụ án oan, sai.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh, phương pháp nghiên cứu liên ngành và kho tài liệu tổng quan quốc tế chuyên sâu.
• Thẩm phán và Hội đồng xét xử: Có thêm cơ sở khoa học để điều hành phiên tòa tranh tụng dân chủ, tôn trọng quyền độc lập của bên bào chữa.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Thay đổi nhận thức nghiệp vụ, nhìn nhận người bào chữa là đối tác tố tụng bình đẳng cùng hướng tới mục tiêu làm sáng tỏ sự thật khách quan.
• Luật sư và Người bào chữa: Được trang bị luận cứ khoa học vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ, bảo đảm các quyền năng tố tụng không bị xâm phạm.
• Nhà hoạch định chính sách và Lập pháp: Sử dụng các đề xuất lập pháp cụ thể làm căn cứ sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS trong tương lai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng Lý thuyết Chức năng luận (Functionalism) để khẳng định chức năng bào chữa là một cấu phần bảo vệ khách quan của hệ thống pháp luật, có vị thế độc lập tương đối và đối trọng biện chứng với chức năng buộc tội. Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chức năng bảo vệ của pháp luật của GS.TS Võ Khánh Vinh sang lĩnh vực tố tụng hình sự, đồng thời phân lập rành mạch 4 tầng nấc: Chức năng - Nguyên tắc - Chế định - Quyền bào chữa.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây vốn thuần túy sử dụng phương pháp phân tích quy phạm mang tính mô tả, luận án đã thực hiện phương pháp tiếp cận đa ngành, liên ngành (Luật học, Xã hội học pháp luật, Triết học pháp luật), kết hợp phương pháp luật so sánh quốc tế (đối chiếu hệ thống Civil Law, Common Law và Trung Quốc) với điều tra xã hội học thực chứng (bảng hỏi khảo sát luật sư và phỏng vấn sâu) trên chuỗi dữ liệu 10 năm (2009 - 2019).

3. Phát hiện thực tiễn bất ngờ và đáng chú ý nhất từ dữ liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù BLTTHS 2015 đã cải cách thủ tục đăng ký bào chữa từ "cấp giấy phép" sang "thông báo đăng ký" trong 24 giờ, nhưng trên thực tế tâm lý "e ngại sự có mặt của luật sư" của cơ quan điều tra vẫn tồn tại phổ biến. Việc tham gia hỏi cung và sao chụp hồ sơ vụ án ở giai đoạn tiền xét xử vẫn là điểm nghẽn lớn nhất, cho thấy rào cản thể chế không chỉ nằm ở câu chữ của luật mà nằm ở thói quen áp dụng pháp luật và văn hóa tố tụng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết phương pháp luận, khung phân tích, tiêu chí chọn mẫu khảo sát xã hội học tại Hà Nội, Bắc Giang, Bắc Ninh, quy trình phỏng vấn sâu và cấu trúc 4 chương nghiên cứu, cho phép các nhà khoa học khác có thể tái lập quy trình nghiên cứu trên các địa bàn địa lý hoặc giai đoạn thời gian khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Nghiên cứu định hình chương trình nghị sự 10 năm tới xoay quanh 3 trọng tâm: (1) Hoàn thiện cơ chế tố tụng tranh tụng điện tử trong bối cảnh tư pháp số; (2) Thiết lập cơ chế bảo đảm bình đẳng vũ khí trong việc thu thập chứng cứ khoa học/kỹ thuật số giữa luật sư và cơ quan điều tra; (3) Mở rộng chức năng bào chữa sang các định chế tài phán đặc thù (tố tụng quân sự, tố tụng đối với người chưa thành niên và pháp nhân).

Kết luận

Luận án "Chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu và tạo ra những giá trị học thuật nổi bật:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về chức năng bào chữa dựa trên nền tảng chức năng luận, làm sáng tỏ bản chất của chức năng bào chữa như một chức năng bảo vệ cơ bản của tố tụng hình sự.
2. Phân định khoa học giữa chức năng bào chữa với quyền bào chữa, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa và chế định bào chữa, giải quyết triệt để các tranh luận lý luận kéo dài nhiều thập kỷ.
3. Làm rõ lịch sử lập pháp TTHS Việt Nam qua các thời kỳ, chỉ ra quy luật vận động khách quan hướng tới dân chủ hóa, mở rộng quyền bào chữa và tăng cường yếu tố tranh tụng.
4. Đánh giá thực chứng toàn diện thực trạng thực hiện chức năng bào chữa giai đoạn 2009 - 2019, vạch rõ những bất cập giữa quy định của BLTTHS 2015 và thực tiễn hành nghề của người bào chữa.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, bao gồm sửa đổi các điều khoản cụ thể của BLTTHS 2015 (bổ sung tư cách người bị giữ khẩn cấp, chế tài vi phạm quyền luật sư) và nhóm giải pháp về kinh tế, chính trị, tổ chức bộ máy tư pháp.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về bình đẳng vũ khí tố tụng, chứng cứ điện tử và mô hình tố tụng hình sự Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được chia thành bốn chương: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận về chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam Chƣơng 3: Quy định của pháp luật thể hiện chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện Chƣơng 4: Quan điểm và các giải pháp bảo đảm thực hiện chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nƣớc Tại nhiều quốc gia trên thế giới, các vấn đề về bào chữa được nghiên cứu từ nhiều khía cạnh, chẳng hạn về quyền bào chữa, người bào chữa, việc tham gia tố tụng của người bào chữa… Đó là nền tảng khoa học cho việc xây dựng, thực hiện các quy định pháp luật về chức năng bào chữa. Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản của mô hình tố tụng hình sự là rất cần thiết đối với nghiên cứu sinh, bởi vì mô hình tố tụng hình sự là phương thức để thực hiện các chức năng của tố tụng hình sự. Theo bài viết “Major legal systems in world today” (tạm dịch: Những hệ thống pháp luật chính trong thế giới đương đại) của Rene David, John E.Brierly, The Free Press năm 1978 thì hệ thống pháp luật của các quốc gia trên thế giới được phân thành 4 nhóm là: hệ thống pháp luật châu âu lục địa, hệ thống thông luật Anh-Mỹ, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và hệ thống pháp luật dựa trên vấn đề tôn giáo và truyền thống pháp luật khác. Cuốn sách “Những mô hình tố tụng hình sự trên thế giới” của tác giả Jean- Phillipe Rivaud năm 2000 đã tập trung phân tích, so sánh các mô hình tố tụng hình sự trên thế giới, đồng thời khẳng định các quyền cơ bản của người bị buộc tội như quyền có người bào chữa, quyền im lặng, quyền được bào chữa miễn phí… Cuốn sách “Tư pháp hình sự so sánh” của tác giả Phillip.Reichel (bản dịch tiếng việt của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý năm 1999) đã phân tích đặc điểm và so sánh các truyền thống pháp luật khác nhau trên thế giới, đặc biệt là so sánh mô hình tố tụng kiểm soát tội phạm và mô hình tố tụng công bằng.

Tất cả các truyền thống pháp luật này đều có chung mục đích là phát hiện tội phạm, tìm ra sự thật khách quan của vụ án nhưng mỗi truyền thống pháp luật sử dụng mô hình tố tụng khác nhau, quan trọng là cách thức nào tốt nhất để tìm ra sự thật của vụ án. Sự khác nhau của các mô hình tố tụng tất yếu dẫn đến sự khác nhau của các chức năng tố tụng, trong đó có chức năng bào chữa và những nội dung cơ bản của chức năng bào chữa. Bài viết “Phân tích, so sánh hai hệ thống pháp luật Mỹ và Pháp” của tác giả James Claude và Joseph Daly (thông tin khoa học pháp lý tháng 10/1994) đã chỉ ra sự giống nhau trong hệ thống pháp luật của 2 nước này, đó là mô hình tố tụng thẩm vấn nhưng kết hợp yếu tố tranh tụng. Cuốn sách “Nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp Trung Quốc, Indonexia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Nga” do Liên hợp quốc thực hiện năm 2010 đã làm rõ cơ cấu tổ chức của cơ quan tư pháp hình sự, quy định về các quyền bào chữa của người bị buộc tội.

8 Các công trình nghiên cứu về vai trò của người bào chữa trong tố tụng hình sự có thể kể đến bài viết “The role of the defense attorney: not just an advocate” (tạm dịch: vai trò của luật sư bào chữa: không chỉ là một người ủng hộ) của tác giả Roberta K. Bài viết khẳng định vai trò của Luật sư bào chữa không chỉ là 1 người ủng hộ cho khách hàng của mình, mà còn là 1 thành viên của liên đoàn luật sư, người bào chữa chuyên nghiệp, không chỉ đại diện cho khách hàng mà còn là 1 cán bộ của hệ thống pháp luật, có trách nhiệm bảo vệ pháp lý, bảo vệ công dân. Bài viết cũng chỉ ra 3 vai trò, biện pháp để chức năng bào chữa có hiệu quả, đó là vai trò của luật sư bào chữa, vai trò của cán bộ tòa án và vai trò của bộ tư pháp (ở các nước theo truyền thống án lệ thì cơ quan công tố thuộc nhánh quyền lực hành pháp). Bài viết “Basic principles on the role of lawyers” (tạm dịch: Những nguyên tắc cơ bản về vai trò của luật sư) của tác giả Adam Paker năm 2008 đã phân tích rõ nội dung nguyên tắc cơ bản về vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự quốc tế qua việc chỉ ra các quy định minh bạch về quyền bào chữa và trách nhiệm của Chính phủ trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền bào chữa của người bị buộc tội như được nhanh chóng tiếp cận với luật sư, được tiếp xúc riêng với luật sư.

Bài viết cũng phân tích rõ các quyền của luật sư khi tham gia bào chữa như quyền có đủ thời gian và phương tiện chuẩn bị cho việc bào chữa của mình, tranh tụng, tiếp cận đối tượng có liên quan, thu thập chứng cứ…. Các công trình nghiên cứu về các chức năng cơ bản của tố tụng hình sự, đa số đều khẳng định có 3 chức năng cơ bản tồn tại, đó là chức năng buộc tội, chức năng gỡ tội (bào chữa) và chức năng xét xử. Bài viết “Rethinking the functions of criminal Proceduce” (tạm dịch: bàn về các chức năng của tố tụng hình sự) năm 2010 của tác giả Peter A Renella, nhà nghiên cứu luật tại đại học luật Boston đã đặt ra câu hỏi: các chức năng nào phục vụ cho tố tụng hình sự? Sau khi phân tích đặc điểm của các chức năng cơ bản của tố tụng hình sự, tác giả đã đồng ý với quan điểm là tồn tại 3 chức năng cơ bản: buộc tội, bào chữa, xét xử trong tố tụng hình sự. Các bài viết về chức năng bào chữa có thể kể đến như: bài viết “Defense function” ( tạm dịch: chức năng bào chữa) của Đoàn luật sư Hoa Kỳ tại trang web www.org / american Justice section archive đã nêu lên các tiêu chuẩn chung của người bào chữa và các chức năng của luật sư bào chữa.

Theo đó, Luật sư bào chữa là một thành phần thiết yếu của hệ thống tố tụng hình sự, bảo vệ công lý và lẽ phải. Một tòa án thành lập đúng quy định để xét xử một vụ án hình sự phải được xem như là một thực thể ba bên bao gồm các thẩm phán, công tố viên và luật sư bào chữa cho bị cáo. Các tiêu chuẩn cũng như chức năng của luật sư bào chữa, 9 đó là: Luật sư bào chữa phải có lòng can đảm, sự tận tâm để tham gia giải quyết vụ án một cách hiệu quả và chất lượng, thể hiện bằng việc hành động tuân theo các quy định của pháp luật. Đồng thời, khi gặp các bất cập liên quan đến chính sách hình sự và quy định của pháp luật, người bào chữa phải đề xuất ý kiến, tìm cách cải cách và cải thiện hành chính tư pháp hình sự.

Người bào chữa không có nhiệm vụ phải thực hiện bất kỳ chỉ thị nào của bị cáo mà không đúng với quy định của pháp luật hoặc vi phạm pháp luật. Người bào chữa không được xuyên tạc hoặc bóp méo sự thật, cung cấp các chứng cứ, tài liệu sai sự thật cho Tòa án… Người bào chữa phải được hướng dẫn và tuân theo các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, những điều được làm và không được làm khi hành nghề luật sư. Bài viết “Functions of the police, prosecutor, court workers, defense counsel, Judge in aiding Juvenile Justice” (tạm dịch: Chức năng của cảnh sát, công tố viên, công chức của tòa án, luật sư bào chữa, thẩm phán) năm 2009 của tác giả Donald J. Bài viết “The emerging Role and Function of the Criminal defense lawyer”(tạm dịch: Vai trò và chức năng của luật sư bào chữa) của tác giả Samuel Dash (1969) tại trang web http:// scholar ship.ed/nclr đã khẳng định vai trò ngày càng to lớn của luật sư bào chữa.

Trước đây, luật sư bào chữa bị kì thị và cô lập với chính những người làm công tác bảo vệ pháp luật, vai trò của luật sư bào chữa mờ nhạt và ít được nhắc tới. Song ngày nay, vai trò của luật sư bào chữa được nhìn nhận đúng mực hơn, các quyền của luật sư bào chữa được bổ sung phù hợp với chức năng bào chữa của họ. Bài viết “Lawyer Defence in the Pre-Trial Proceedings” của tác giả Xiong Qiuhong, phó giáo sư-tiến sỹ của Viện luật, Viện khoa học xã hội Trung Quốc năm 2005 đã đưa ra những quan điểm của mình về luật sư bào chữa, quyền bào chữa trong tố tụng hình sự, đặc biệt là trong giai đoạn trước khi vụ án được đưa ra xét xử. Theo đó, quyền bào chữa của người bị buộc tội là quyền đặc trưng, có tác dụng và hiệu lực trong tất cả các giai đoạn của tố tụng hình sự, thông qua các tài liệu và sự kiện, tình tiết để bào chữa theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.

Thực chất, người bị buộc tội có quyền bác bỏ cáo buộc hình sự từ phía những người tiến hành 10 tố tụng, có quyền trình bày ý kiến và đưa ra tình tiết nhằm chứng minh sự vô tội, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc miễn trách nhiệm hình sự. Luật sư bào chữa tham gia vụ án dựa trên cơ sở có sự buộc tội và được người bị buộc tội mời bào chữa hoặc các trường hợp khác do bào chữa chỉ định. Ở giai đoạn điều tra, các luật sư có thể tư vấn pháp lý để người bị nghi thực hiện tội phạm nộp đơn hoặc khiếu nại. Trong trường hợp nghi can bị bắt giữ, các luật sư tham gia bào chữa cho họ có thể áp dụng biện pháp bảo lãnh đối với nghi phạm.

Luật sư bào chữa có thể gặp người có thẩm quyền để hỏi về những căn cứ buộc tội đối với nghi can mà mình bảo vệ. Ở giai đoạn truy tố, trong thời hạn 3 ngày kể từ khi nhận được hồ sơ vụ án từ cơ quan điều tra, viện kiểm sát thông báo cho người bị buộc tội có thể ủy thác cho luật sư bào chữa của mình. Bài viết cũng khẳng định, điều tra tội phạm và bảo vệ nhân quyền là hai mục đích của thủ tục tố tụng hình sự, trong đó có quyền bào chữa của người bị buộc tội. Đồng thời, khẳng định sự độc lập, vai trò quan trọng của chức năng bào chữa và nêu lên những hạn chế của chế định bào chữa trong BLTTHS Trung Quốc.