PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quản lý quỹ BHXH, BHYT là một trong những nội dung quản lý các quỹ tài chính công ngoài nguồn ngân sách nhà nước. Để đảm bảo nguồn thu về quỹ BHXH được đầy đủ và phát triển bền vững, đáp ứng kịp thời việc chi trả các chế độ cho người tham gia một cách công bằng theo nguyên tắc “có đóng có hưởng”, thì việc thực hiện tốt công tác quản lý thu BHXH là nội dung mấu chốt trong công tác quản lý về bảo hiểm xã hội, bởi đây là nguồn thu cơ bản nhất về quỹ bảo hiểm xã hội nhằm đảm bảo đầy đủ nguồn quỹ BHXH kịp thời cho công tác chi trả các chế độ về BHXH cho người tham gia. Quỹ BHXH là một bộ phận cốt lõi không thể thiếu được và có thể nói nó giữ vai trò quan trọng nhất trong hoạt động BHXH.
Việc thu quỹ BHXH ảnh hưởng trực tiếp đến việc chi trả các chế độ cho NLĐ và đảm bảo sự ổn định của chính sách BHXH trong tương lai, không đảm bảo hoạt động quản lý thu BHXH dễ dẫn đến nguy cơ vỡ quỹ BHXH. Do vậy, quản lý thu BHXH là nhiệm vụ quan trọng của ngành BHXH. Để công tác thu BHXH đạt hiệu quả cao thì việc quản lý thu BHXH phải được tổ chức chặt chẽ, thống nhất, khoa học trong cả hệ thống, từ lập kế hoạch, phân cấp thu, quản lý tiền thu BHXH… Hơn 20 năm thành lập và phát triển, công tác quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp phát triển không ngừng, tăng nhanh về số đơn vị và số đối tượng tham gia BHXH. Tuy nhiên để đảm bảo đúng nguyên tắc “thu đúng, thu đủ” theo qui định, thì việc thực hiện quản lý thu BHXH không đơn giản mà vô cùng khó khăn và phức tạp.
Nhất là trước tình hình vi phạm pháp luật về BHXH của các doanh nghiệp ngày càng gia tăng, tình trạng trốn đóng, đóng không đầy đủ, nợ đọng BHXH kéo dài của các tổ chức kinh tế hiện nay đã làm cho công tác quản lý thu BHXH đã khó khăn ngày càng khó khăn hơn. Câu hỏi đặt ra cho công tác quản lý thu BHXH là làm thế nào để đảm bảo đúng nguyên tắc “thu đúng, thu đủ” góp phần tăng trưởng và phát triển nguồn quỹ 1 Luan van BHXH, đáp ứng kịp thời chi trả chính sách cho người tham gia bền vững. Từ những trăn trở trên kết hợp với việc được học tập nghiên cứu kiến thức về quản lý tài chính công, tôi xin được chọn Đề tài “Tăng cường hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp” làm luận văn thạc sĩ. Các công trình nghiên cứu có liên quan 2.
Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc Rosario (2008), “Thực tiễn tốt nhất về BHXH cho những lao động nhập cư: Trường hợp của Sri Lanka”. Với hơn 1,5 triệu phụ nữ di cư ra nước ngoài, BHXH là một điều cần thiết để cung cấp an ninh và bảo vệ cho người lao động và gia đình họ. Bài viết cung cấp một số thông tin về các chế độ BHXH có sẵn cho họ. Việc thiết lập và quản lý các chương trình có sẵn được giám sát bởi Cục Lao động nước ngoài Sri Lanka.
Bài viết cũng đã đề xuất biện pháp, cũng như cung cấp các khuyến nghị để tăng cường hơn nữa các nguồn lực cung cấp cho người lao động. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Trong những năm gần đây, lĩnh vực BHXH nói chung và thu BHXH nói riêng đã và đang được nhiều người quan tâm nghiên cứu. Đã có một số công trình nghiên cứu về BHXH với những cách tiếp cận khác nhau, được đề cập và thể hiện trong một số đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ và nhiều luận văn Tiến sĩ, Thạc sĩ khác. Cụ thể như: Đề tài nghiên cứu cấp Bộ “Thực trạng quản lý thu BHXH hiện nay và một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác thu BHXH Việt Nam” (Nguyễn Văn Châu, 1996).
Đây là một trong những đề tài được thực hiện sớm nhất kể từ khi ngành BHXH Việt Nam được thành lập (1995). Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam với vai trò là cơ quan cấp Trung ương quản lý về BHXH, trong công cuộc đổi mới về kinh tế của Đảng và Nhà nước đề ra. Phạm vi nghiên cứu trên toàn quốc. Đề tài đã đánh giá kết quả công tác thu BHXH thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, bao cấp là nguyên nhân kìm hãm sự phát triển chính sách BHXH, phân tích thực trạng tình hình, những vấn đề đặt ra đối với BHXH Việt 2 Luan van Nam đối với quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam khi mà Nhà nước đang mở ra một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, với nhiều thành phần kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài đòi hỏi phải đổi mới chính sách pháp luật quy định về thu BHXH nhằm đảm bảo mở rộng đối tượng NLĐ và NSDLĐ thuộc các thành phần kinh tế tham gia đóng BHXH đầy đủ.
Đáp ứng thực tiễn phong phú, đa dạng về các mức tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH, hình thức đóng BHXH đồng thời có cơ chế quản lý số tiền thu BHXH từ cấp địa phương đến trung ương. Đề tài đã đóng góp những nghiên cứu khoa học, có ý nghĩa thực tiễn về xây dựng hệ thống biểu mẫu thu BHXH, phương thức thực hiện thu BHXH từ địa phương đến trung ương, quản lý quỹ BHXH cũng như hình thức, phạm vi đầu tư tăng trưởng một phần quỹ BHXH góp phần tạo lập bền vững và cân đối quỹ BHXH về lâu dài. Đề tài cấp Bộ “Các giải pháp đảm bảo cân đối quỹ BHXH bắt buộc khi thực hiện Luật BHXH” (Phạm Đỗ Nhật Tân, 2005). Nguy cơ mất cân đối quỹ BHXH đã được các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và tổ chức lao động quốc tế (ILO) khuyến nghị tới Chính phủ Việt Nam từ khi xây dựng Luật BHXH.
Khi mà nguồn hình thành và quản lý các quỹ thành phần như là quỹ BHXH, quỹ BHYT, quỹ BHTN, trong đó quỹ BHXH chia thành các quỹ thành phần như là: quỹ chi trả chế độ hưu trí, tử tuất (dài hạn); quỹ chi trả chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức phục hồi sức khỏe, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (ngắn hạn). Việc hình thành nên các quỹ này là từ nguồn thu BHXH bắt buộc. Chính vì thế mà đề tài đã hệ thống các quy định của Nhà nước về đối tượng thu, mức thu, cách thức vận hành và quản lý các quỹ BHXH, phân tích đánh giá thực trạng tình hình thu - chi của quỹ BHXH bắt buộc của Việt Nam, từ đó đề tài đã đưa ra các dẫn chứng về những ưu điểm và những mặt hạn chế về việc duy trì và mở rộng nguồn thu BHXH, sử dụng quỹ BHXH, điều kiện để hưởng các chế độ chính sách BHXH nhằm đảm bảo sự an toàn của quỹ BHXH, cân đối quỹ BHXH trong tương lai. Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam” (Đỗ Văn Sinh, 2005).
Tác giả đã góp phần làm rõ thêm cơ sở khoa học và thực tiễn của quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam; tổng kết mô hình và phương thức quản lý quỹ BHXH của 3 Luan van một số nước trên thế giới để rút ra một số bài học kinh nghiệm có thể vận dụng trong quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam; đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam” (Phạm Trường Giang, 2010). Đóng góp nghiên cứu khoa học của luận án đó là tác giả đã nghiên cứu về cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam, việc phân cấp quản lý thu BHXH, các chế tài về đóng BHXH và xử lý vi phạm về đóng BHXH. Trên cơ sở phân tích cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam, đề cập vấn đề chế tài xử phạt vi phạm pháp luật BHXH còn thấp, chưa đủ sức răn đe, tác giả có tham khảo một số mô hình thu BHXH ở một số nước phát triển, từ đó tác giả có khuyến nghị một số giải pháp có ý nghĩa thực tiễn hoàn thiện cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam.
Đề án khoa học “Xây dựng quy định quản lý thu nợ BHXH, BHYT, BHTN” (Trần Đình Liệu, 2012). Đề án đã nghiên cứu và đánh giá tình hình nợ BHXH, BHYT của các đơn vị sử dụng lao động tại 63 tỉnh, thành phố trên cả nước và công tác quản lý thu nợ BHXH, BHYT trong thời gian 03 năm 2010-2012. Xác định những nguyên nhân khách quan, chủ quan đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý có hiệu quả nhằm chống thất thu, ngăn ngừa tình trạng chiếm dụng tiền đóng và giảm nợ đọng BHXH, BHYT như: + Hoàn thiện Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn có liên quan, giao thẩm quyền thanh tra về thu BHXH, BHYT cho cơ quan BHXH. + Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương, sự phối hợp của các cơ quan quản lý Nhà nước ở địa phương trong công tác thu hồi nợ đọng BHXH, BHYT.
+ Đẩy mạnh công tác cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác thu BHXH, BHYT. Đề án nghiên cứu khoa học “Hoàn thiện quy trình quản lý thu, quy trình cấp và quản lý sổ BXHH, thẻ BHYT” (Dương Xuân Triệu, 2011). Đề án đã hệ thống hóa các văn bản của Nhà nước, của Ngành về thực hiện về thu BHXH, cấp sổ BXHH, 4 Luan van thẻ BHYT, phân tích đánh giá thực trạng thực hiện thu BHXH, cấp sổ BHXH, thẻ BHYT trong mối tương quan hỗ trợ nhau. Đề án đã phân tích được những mặt còn chưa hợp lý, hạn chế như: văn bản quy định chồng chéo, thủ tục hành chính còn nhiều, biểu mẫu chưa khoa học, ứng dụng công nghệ thông tin còn thấp, việc thực hiện ở các địa phương còn chưa đồng nhất do nhận thức chưa đúng quy định của Nhà nước, của Ngành.
Từ đó Đề án đưa ra các giải pháp về xây dựng thống nhất các chỉ tiêu, biểu mẫu, quy trình về thu BHXH, cấp và quản lý sổ BHXH, thẻ BHYT phù hợp với tình hình mới. Thông qua tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, học viên nhận thấy các đề tài nghiên cứu trước đây liên quan đến quản lý thu BHXH đều xuất phát từ thực trạng và hướng tới các giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH ở mỗi địa phương, mỗi thời kỳ nhằm nuôi dưỡng và phát triển nguồn thu BHXH một cách bền vững.