Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về PCBL&GLTM 1. Lý luận về PCBL&GLTM 1. Khái niệm về buôn lậu và gian lận thương mại Buôn lậu là một hiện tượng xảy ra khá phổ biến trên thế giới với những mức độ khác nhau; bắt đầu xuất hiện từ khi có sản xuất và trao đổi hàng hóa.
Đặc biệt, khi thực hiện chính sách mở cửa, hội nhập, thông thương giữa các quốc gia, buôn lậu qua biên giới đã xuất hiện và luôn là vấn đề nhức nhối đối với các quốc gia nói chung và các quốc gia có nhiều cửa khẩu và đường biên giới với các nước láng giềng như Việt Nam. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng như hiện nay, hoạt động thương mại quốc tế tăng trưởng nhanh với tốc độ cao hơn tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế thế giới; buôn lậu qua biên giới cũng gia tăng nhanh chóng. Sở dĩ như vậy là do, cùng với quá trình tự do hóa thương mại dưới tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, bên cạnh những hoạt động thương mại quốc tế hợp pháp cũng luôn tồn tại những hoạt động thương mại quốc tế phi pháp như trốn lậu thuế, buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng kém chất lượng, hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ,. Như vây, khi nói đến buôn lậu trong bối cảnh hiện nay, thường sử dụng thuật ngữ “buôn lậu qua biên giới”; được quan niệm phổ biến như sau: - Một là, buôn lậu qua biên giới là hành vi mang hàng hóa một cách bí mật và không hợp pháp vào hoặc ra khỏi một nước mà không chịu nộp thuế quan (Chỉ thị số 30/CT-TTg, tr.
- Hai là, buôn lậu qua biên giới là gian lận thương mại nhằm che giấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện, trong việc đưa hàng hóa lén lút qua biên giới (Chỉ thị số 30/CT-TTg, tr. 6 Cùng với buôn lậu thì gian lận thương mại cũng là một hoạt động phát triển nhanh chóng trong nền kinh tế thị trường mở cửa và hội nhập hiện nay đối với các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Có nhiều quan điểm khác nhau về thuật ngữ “Gian lận thương mại”, song có thể khái niệm về gian lận thương mại như sau: - Một là, gian lận thương mại (GLTM) là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thương mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, xuất nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Mục đích của hành vi gian lận thương mại là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá.
Chủ thể tham gia hành vi gian lận thương mại bao gồm: Người mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông qua đối tượng là hàng hóa (hàng hóa hữu hình và hàng hóa vô hình) (Hoàng Xuân Chiến, 2000). - Hai là, gian lận thương mại là một hiện tượng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hóa, các sản phẩm được mang ra trao đổi trên thị trường, có người mua, người bán nhằm thực hiện phần giá trị được kết tinh trong hàng hóa thì gian lận thương mại cũng mới xuất hiện. Sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm đưa ra trao đổi, buôn bán trên thị trường ngày càng nhiều, tiêu chuẩn và chủng loại hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú thì gian lận thương mại cũng ngày càng phức tạp và tinh vi hơn. Ngày nay, mặc dù người ta khó có thể tiến hành xã hội hóa toàn cầu nhưng toàn cầu hóa về kinh tế lại là một quá trình tất yếu khách quan dẫn đến gian lận thương mại mang tính toàn cầu trên cơ sở sự khác biệt giữa các nước, gian lận thương mại gắn với hoạt động thương mại quốc tế (Lê Thanh Bình, 1998).
Buôn lậu và gian lận thương mại ở Việt nam không phải là vấn đề mới, từ xa xưa, đã đúc kết hành vi buôn lậu và gian lận thương mại với những câu thành ngữ: “Buôn gian, bán lận" để chỉ những mặt trái của việc buôn bán, để mọi người cảnh giác với thủ đoạn, mánh khóe, lừa dối khách hàng của các gian 7 thương. Hiện nay, Việt Nam đang phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường hiện đại có sự quản lý điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Chấp nhận cơ chế thị trường tất yếu phải chấp nhận cạnh tranh. Cạnh tranh là động lực để phát triển.
Nguyên nhân và động cơ cuối cùng của cạnh tranh là lợi nhuận. Trong cạnh tranh chắc chắn sẽ xuất hiện hình thức và thủ đoạn buôn lậu và gian lận thương mại phức tạp và tinh vi thể hiện ở các hành vi trốn thuế, lẩn tránh sự kiểm soát của Nhà nước, buôn lậu, lừa đảo, hối lộ, lấy cắp bí mật sản xuất, cạnh tranh tiêu cực phi kinh tế. Như vậy, có thể thấy mục đích hành vi gian lận trong lĩnh vực thương mại nhằm thu được lợi nhuận không chính đáng. Buôn lậu và gian lận thương mại luôn đi liền với nhau, bổ trợ cho nhau và cùng thực hiện những hành vi phi pháp; cả hai hành vi này còn biểu hiện trong hoạt động logistics và thương mại phi truyền thống.
Đó là việc thông qua một nước thứ 3 để che dấu nguồn gốc thực sự của hàng hóa nhằm che mắt Hải quan nước nhập khẩu. Trong trường hợp này, nước thứ 3 là nước cung cấp tài liệu giả hoặc dùng các thủ đoạn thay đổi nguồn gốc hàng từ nước xuất khẩu sang nước quá cảnh. Đến khi hàng được nhập vào nước nhập khẩu sẽ tránh được các hàng rào thuế quan và phi thuế quan (TBs và NTBs) hoặc các quy định hạn chế mặt hàng của nước nhập khẩu như: Hạn ngạch, chế độ tối huệ quốc, bản quyền phát minh sáng chế, thương hiệu, hệ thống quản lý chất lượng (ISO), quy định xuất xứ hàng hóa, hàng rào kỹ thuật. Những nội dung ở trên cho thấy, buôn lậu và gian lận thương mại cần được nhìn nhận và đánh giá khoa học và khi hoạt động thương mại quốc tế phát triển mạnh mẽ, thì buôn lậu và gian lận thương mại cần được nhiều nước trên thế giới quan tâm.
Đối với Việt Nam hiện nay, các thủ đoạn buôn lậu và gian lận thương mại trong hoạt động thương mại quốc tế cũng chính là các hình thức mà tổ chức Hải quan thế giới đã xác định như trên. Tác hại của buôn lậu và gian lận thương mại - Buôn lậu và gian lận thương mại là mặt trái, mặt tiêu cực của kinh tế thị trường. Một số đối tượng do mong muốn tìm kiếm lợi nhuận siêu ngạch mong muốn làm giàu nhanh đã đi vào con đường làm ăn phi pháp. - Buôn lậu và gian lận thương mại tác hại rất lớn đối với nền sản xuất trong nước: Hàng lậu trốn thuế giá rẻ sẽ bóp nghẹt sản xuất trong nước, làm cho hàng hoá sản xuất không tiêu thụ được, công nhân mất việc làm.
- Buôn lậu và gian lận thương mại còn làm nản lòng các nhà đầu tư, tác hại đối với môi trường kinh doanh và đầu tư do hàng hoá sản xuất ra không tiêu thụ được. - Buôn lậu và gian lận thương mại gây thất thu cho ngân sách Nhà nước. - Buôn lậu và gian lận thương mại đã có lúc trở thành “Quốc nạn” làm rối ren, mất an ninh, phá hoại hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước, làm giảm lòng tin của nhân dân và Đảng và Nhà nước. Tóm lại: Nạn buôn lậu và gian lận thương mại tạo ra rất nhiều mỗi nguy hại cho nền kinh tế.
Việt Nam muốn hoàn thành sự nghiệp CNH, HĐH và hội nhập KTQT, muốn tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững thì phải kiên quyết đấu tranh mạnh mẽ với tệ nạn này. Khái niệm về PCBL&GLTM Có nhiều khái niệm, quan niệm khác nhau về PCBL&GLTM, dựa trên quan điểm đây là một nội dung của QLNN về PCBL&GLTM. Do vậy, có thể thấy “PCBL&GLTM là các cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp ngăn chặn và xử lý theo quy định của pháp luật đối với các tổ chức, cá nhân buôn lậu và gian lận thương mại trái phép, các cơ quan chức năng có trách nhiệm phối hợp hoặc chủ động phối hợp với các cơ quan nhà nước hữu quan thực hiện các biện pháp phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới ngày càng được các đối tượng thực hiện bằng nhiều biện pháp, thủ đoạn tinh vi, phức tạp” (Nghị quyết số 41/NQ-CP). 9 Việc đấu tranh nhằm ngăn chặn có hiệu quả các hành vi vi phạm pháp luật hải quan cần phải được thực hiện kịp thời, đồng thời cần sự phối hợp đồng bộ của các lực lượng.
Vì vậy, đối với một quốc gia hoặc trên địa bàn một Tỉnh để nâng cao hơn nữa trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong thực hiện nhiệm vụ phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển hàng hóa qua biên giới, kịp thời ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động này cần phối hợp cùng các cơ quan chức năng (công an, QLTT, thanh tra, sở ban ngành…) trên địa bàn biết để phối hợp ngăn chặn, xử lý kịp thời. Vai trò của PCBL&GLTM Buôn lậu và gian lận thương mại chủ yếu xuất hiện và diễn biến phức tạp khi có tự do hóa thương mại và sản xuất hàng hóa; cùng với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế; hoạt động xuất nhập khẩu và thương mại nội địa diễn ra sôi động; phát triển nhanh, với nhiều phương thức khác nhau; nội dung của hoạt động nội thương và ngoại thương phi truyền thống xuất hiện. Đối với các quốc gia, trong đó có Việt Nam là một nước có nhiều đường biên giới với các nước láng giềng, các địa phương có đường biên giới với các quốc gia khác hoặc các địa phương nằm trong khu vực các tỉnh biên giới, đang phải đối mặt với hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại diễn ra hết sức phức tạp do hàng hóa nhập khẩu được đưa qua đường tiểu ngạch và phi hải quan ở các tỉnh biên giới Việt Nam để chuyển sâu vào nội địa tiêu thụ, gây tác hại nghiêm trọng về nhiều mặt cho sản xuất, đời sống và sức khỏe của người tiêu dùng.