PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của ề tài Là một trong những thành viên của Tổ chức Thƣơng mại thế giới WTO, nền kinh tế Việt Nam đã và đang mở cửa hội nhập mạnh mẽ với nền kinh tế khu vực và trên thế giới. Có thể nói, hoạt động xuất nhập khẩu chiếm vị trí chủ đạo và luôn đƣợc chú trọng đẩy mạnh để tăng nguồn thu ngoại tệ, tạo nguồn lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nƣớc. Chính vì vậy, việc xúc tiến xuất khẩu, nhập khẩu, tạo thuận lợi thƣơng mại luôn đƣợc Đảng và Nhà nƣớc đặc biệt quan tâm.
Lợi dụng kẽ hở trong chính sách điều hành xuất nhập khẩu và chính sách phát triển kinh tế đã đƣợc ban hành, các đối tƣợng buôn lậu, gian lận thƣơng mại và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới hoạt động có tổ chức, tính chất xuyên quốc gia không ngừng gia tăng với thủ đoạn ngày càng tinh vi và phức tạp. Đặc biệt là buôn bán vận chuyển các chất Ma túy, tình hình tội phạm và tệ nạn Ma túy trên địa bàn 3 tỉnh Điện Biên, Sơn La, Lai Châu tiếp diễn biến phức tạp, nhất là các tuyến biên giới, vùng giáp danh với các tỉnh Bắc Lào. Nguồn ma túy vẫn chủ yếu từ nƣớc ngoài thẩm lậu vào địa bàn tỉnh (đặc biệt là địa bàn tỉnh Điện Biên và Sơn La) rồi trung chuyển đi các tỉnh, thành phố khác hoặc sang nƣớc thứ 3 để tiêu thụ, tính chất, mức độ tội phạm ngày càng nguy hiểm, nhiều vụ án rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, đối tƣợng tội phạm về ma túy rất đa dạng về thành phần, lứa tuổi, phƣơng thức, thủ đoạn. Hoạt động tội phạm về ma túy rất tinh vi, đƣợc ngụy trang dƣới nhiều hình thức nhằm che mắt các cơ quan chức năng và đƣợc trang bị vũ khí nóng, khi bị phát hiện bắt giữ chúng chống trả quyết liệt các lực lƣợng chức năng.
Cơ quan Hải quan với vai trò là “ngƣời gác cửa” nền kinh tế quốc gia, là lực lƣợng biên phòng trên mặt trận kinh tế, ngoài việc ngăn chặn, phòng ngừa buôn lậu, gian lận thƣơng mại; đảm bảo cho các quy định về hoạt động 2 xuất nhập khẩu đƣợc thực hiện thì cơ quan Hải quan còn là công cụ của Đảng và Nhà nƣớc để bảo vệ an ninh quốc gia, ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội. Thực hiện chính sách mở cửa, hội nhập quốc tế chính là tham gia vào quá trình toàn cầu hóa mà thực chất là mở rộng và dỡ bỏ các rào cản đối với quan hệ thƣơng mại quốc tế giữa Việt Nam và các nƣớc trên thế giới. Đi kèm với những lợi ích to lớn đối với nền kinh tế, kể cả lĩnh vực sản xuất và tiêu dùng trong nƣớc sẽ là những tác động mặt trái không nhỏ bao gồm áp lực cạnh tranh quốc tế, kích thích nhu cầu tiêu dùng hàng ngoại nhập,. mà còn cả những vấn đề tiêu cực khác, đặc biệt là tình trạng buôn lậu và gian lận thƣơng mại.
Cục Hải quan Điện Biên cũng đã có những đóng góp rất quan trọng vào việc đảm bảo thực hiện Luật Hải quan cũng nhƣ phát hiện và xử lý nhiều vụ việc buôn lậu và gian lân thƣơng mại qua các cửa khẩu trên địa bàn, góp phần tích cực bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nƣớc (NSNN). Tuy nhiên, với những khó khăn về điều kiện tự nhiên và tính chất phức tạp của các hành vi vi phạm, tình trạng buôn lậu và gian lận thƣơng mại trên địa bàn Điện Biên tuy đã đƣợc hạn chế đáng kể nhƣng vẫn còn là vấn đề bức xúc, không chỉ gây thất thu cho NSNN, giảm hiệu lực quản lý Nhà nƣớc về Hải quan trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, mà còn nảy sinh những hiện tƣợng tiêu cực và tình trạng cạnh tranh không bình đẳng giữa hàng hoá nhập khẩu và hàng hoá sản xuất trong nƣớc, đặc biệt là đối với những ngành sản xuất hàng hàng hóa cần đƣợc tiếp tục bảo trợ hoặc ƣu tiên phát triển nhằm đáp ứng chủ trƣơng phát triển kinh tế địa phƣơng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đất nƣớc. Xuất phát từ thực tế trên đây, đề tài: “Thực thi chính sách phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại tại Cục Hải quan tỉnh Điện Biên” đƣợc lựa chọn và nghiên cứu để hoàn thành luận văn thạc sỹ Chính sách công. 3 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH PHÕNG, CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƢƠNG MẠI CỦA HẢI QUAN 1.
Khái niệm và sự cần thiết phải phòng, chống buôn lậu gian lận thƣơng mại 1.1 Khái niệm về buôn lậu và gian lận thương mại - Khái niệm về buôn lậu Buôn lậu là hiện tƣợng kinh tế - xã hội xuất hiện cùng với hàng rào thuế quan, nó tồn tại phát triển trong hoạt động thƣơng mại của xã hội loài ngƣời. Là một hiện tƣợng kinh tế - xã hội tiêu cực, buôn lậu xuất hiện cùng với sự ra đời của bộ máy nhà nƣớc và hàng rào thuế quan quản lý hoạt động thƣơng mại ở mỗi quốc gia; là hoạt động kinh tế bất họp pháp, mục đích là làm sao đạt đƣợc lợi nhuận cao nhất. Việc nhìn nhận đánh giá hiện tƣợng buôn lậu ở từng giai đoạn lịch sử và mỗi quốc gia cũng khác nhau. Ở Việt Nam thuật ngữ "buôn lậu” đã có từ lâu trong dân gian và đã đƣợc các nhà ngôn ngữ học Việt Nam định nghĩa: "buôn lậu là các hành vi buôn bán hàng trốn thuế hoặc hàng quốc cấm" hoặc là "mua bán những mặt hàng cấm và trốn đóng thuế theo quy định" có nghĩa là trong kinh doanh buôn bán, nếu có các hành vi trốn lậu, gian lận.
thì đều đƣợc xem là buôn lậu. Quan niệm trên đây đến nay vẫn tồn tại phổ biến trong nhận thức của nhiều ngƣời Việt Nam. Nói về buôn lậu ngƣời ta nghĩ ngay đến việc buôn bán hàng quốc cấm, trốn lậu thuế, buôn bán không trong sáng, buôn gian bán lậu. Khác với nhận thức trên, trong Từ điển tiếng Anh, buôn lậu (smuggling) đƣợc giải thích là: "hành vi mang hàng hóa một cách bí mật và không họp pháp vào hoặc ra khỏi một nƣớc mà không chịu trả thuế quan".
Trong Từ điển Bách khoa Việt Nam buôn lậu là: 4 - Hành vi buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hóa hoặc ngoại tệ, kim khí và đá quý, những vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa, hàng cấm mà Nhà nƣớc cấm xuất khẩu hay nhập khẩu hoặc buôn bán hàng hóa nói chung qua biên giới mà trốn thuế và trốn sự kiểm tra của Hải quan. - Hành vi buôn bán trốn thuế, lậu thuế những hàng hóa ở trong nƣớc mà Nhà nƣớc cấm kinh doanh. - Tổ chức Hải quan thế giới wco (World Customs Organization) họp tại thủ đô Nairobi của nƣớc Cộng hòa Kênia ngày 09/6/1977 thống nhất đƣa ra khái niệm (còn gọi là công ƣớc Naừobi) nhƣ sau: "Buôn lậu là gian lận thương mại nhằm che giấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện trong việc đưa hàng hóa lén lút qua biên giới". Buôn lậu xuất hiện trƣớc hết là do những mâu thuẫn cơ bản của sự phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; đó là sự lạc hậu về kinh tế, tình trạng không đồng nhất giữa các nƣớc, nhất là các nƣớc trong khu vực về sức sản xuất, nhu cầu tiêu dùng và giá cả hàng hóa, đặc biệt là trong điều kiện quốc tế hóa việc phân công lao động sản xuất mang tính chuyên môn hóa đã làm tiết kiệm chi phí sản xuất, nâng cao chất lƣợng sản phẩm, giá thành hạ, sự chênh lệch quá lớn về giá thành sản phẩm giữa các nƣớc trong khu vực tạo ra lợi nhuận siêu ngạch cho ngƣời làm lƣu thông hàng hóa.
Đây chính là điều kiện sâu xa làm cho buôn lậu tồn tại và phát triển nhƣ một tất yếu khách quan. Với bản chất là một hoạt động kinh tế bất họp pháp mang tính xã hội, buôn lậu luôn chịu sự tác động của các quy luật kinh tế. Việc quan niệm về buôn lậu của từng quốc gia trong từng giai đoạn và điều kiện chính trị, văn hóa, xã hội cũng khác nhau. Những nƣớc có nền kinh tế phát triển thì khuyến khích xuất khẩu hàng hóa có sức cạnh tranh ra nƣớc ngoài để chiếm thị trƣờng, mang lại lợi nhuận cao luôn đƣợc các quốc gia đó quan tâm; chỉ ngăn chặn những hàng hóa nhập khẩu có ảnh hƣởng xấu đến xã hội nhƣ m a túy, chất nổ.
5 Đối với các nƣớc nghèo, sức sản xuất thấp, giá cả hàng hóa cao, nhu cầu tiêu dùng của xã hội lớn thì buôn lậu và chống buôn lậu là vấn đề hết sức nan giải. Xuất phát từ những yếu tố khách quan của hoạt động buôn lậu, cũng nhƣ thực tiễn tình hình và yêu cầu đấu tranh chống buôn lậu ở Việt Nam, ta có thể đƣa ra khái niệm buôn lậu nhƣ sau: Buôn lậu là buôn bán trái phép qua biên giới hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quỷ, đá quý hoặc các vật phẩm thuộc di tích lịch sử văn hóa, hàng cấm - Khái niệm về gian lận thƣơng mại Gian lận thƣơng mại là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thƣơng mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, xuất nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Mục đích của hành vi gian lận thƣơng mại là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá. Chủ thể tham gia hành vi gian lận thƣơng mại bao gồm: ngƣời mua, ngƣời bán, hoặc cả ngƣời mua và ngƣời bán thông qua đối tƣợng là hàng hóa.
Gian lận thƣơng mại là một hiện tƣợng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hóa, các sản phẩm đƣợc mang ra trao đổi trên thị trƣờng, có ngƣời mua, ngƣời bán nhằm thực hiện phần giá trị đƣợc kết tinh trong hàng hóa thì gian lận thƣơng mại cũng mới xuất hiện. Sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, thị trƣờng ngày càng mở rộng, các sản phẩm đƣa ra trao đổi, buôn bán trên thị trƣờng ngày càng nhiều, tiêu chuẩn và chủng loại hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú thì gian lận thƣơng mại cũng ngày càng phức tạp và tinh vi hơn. Ngày nay, mặc dù ngƣời ta khó có thể tiến hành xã hội hóa toàn cầu nhƣng toàn cầu hóa về kinh tế lại là một quá trình tất yếu khách quan dẫn đến gian lận thƣơng mại mang tính toàn cầu trên cơ sở sự khác biệt các Nhà nƣớc, quốc gia độc lập.