Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DẦU 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có tầm quan trọng, có tác động mạnh mẽ tới sự phát triển kinh tế và sự ổn định xã hội của mỗi quốc gia. Xăng dầu là yếu tố đầu vào quan trọng của sản xuất. Sự biến động của xăng dầu trên thị trường thế giới ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nói riêng và của nền kinh tế quốc gia nói chung.
Xăng dầu luôn là đề tài nóng được các báo đài quan tâm, được các nhà nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau. Năm 2008, tác giả Nguyễn Quang Tuấn trong nghiên cứu “Quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam” đã phân tích đánh giá năng lực quản lý Nhà nước trong lĩnh kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam, đồng thời đưa ra quan điểm và những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam trong quá trình hội nhập. Trong những năm gần đây tình hình xăng dầu thế giới có nhiều biến động to lớn; đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam cũng như của các quốc gia trên thế giới. Các bài viết đưa ra kinh nghiệm quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu của các quốc gia phát triển trên thế giới và bài học kinh nghiệm về công tác quản lý kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam.
Một số công trình nghiên cứu đã tập trung vào công tác tổ chức kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam, điều chỉnh chính sách nhập khẩu và điều hành giá bán lẻ xăng dầu và dự trữ quốc gia. Nguyễn Duyên Cường (2011) với nghiên cứu“Đổi mới quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế 5 quốc tế.” đã phân tích vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu và chỉ rõ tầm quan trọng của quản lý nhà nước trong quá trình hoạch định, thực thi và đánh giá cơ chế chính sách phát triển thị trường xăng dầu Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Tác giả đã đề xuất phương pháp đánh giá vai trò của quản lý Nhà nước trong quá trình biến động và phát triển thị trường xăng dầu mà cụ thể là hoạt động xuất nhập khẩu và kinh doanh phân phối xăng dầu ở Việt Nam. Năm 2012, tác giả Bùi Thị Hồng Việt trong nghiên cứu “Chính sách quản lý nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam.” đã chỉ rõ các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh xăng dầu chính là các yếu tố ảnh hưởng đến cung và cầu về xăng dầu.
Những nhân tố ảnh hưởng đến cung về xăng dầu: (1) Hạn ngạch của tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ OPEC, (2) Lượng dầu trong kho dự trữ của Tổ chức năng lượng thế giới IEA, (3) Tình hình chính trị trên thế giới, (3) Hoạt động đầu tư, thăm dò và khai thác các mỏ dầu khí mới. Những nhân tố ảnh hưởng đến cầu về xăng dầu: (1) Sự tăng trưởng của kinh tế thế giới, (2) Sự đầu cơ của các quốc gia và các hãng xăng dầu lớn trên thế giới, (3) Yếu tố thời tiết, (4) Việc sử dụng nhiên liệu thay thế và sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật. Nghiên cứu đã đề xuất bổ sung một số chính sách cần đưa vào áp dụng trong công tác quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng như: chính sách hạn mức, chính sách thuế, chính sách giá, chính sách dự trữ. Các nghiên cứu của các tác giả tập trung vào nghiên cứu vai trò quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu ở tầm vĩ mô.
Từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò về công tác quản lý nhà nước nói chung. Các nghiên cứu chưa đi sâu vào nghiên cứu công tác quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng dầu tại một địa phương cụ thể. Tác giả của luận văn này chọn đề tài nghiên cứu quản lý nhà nước tại một địa phương cụ thể là Bắc Ninh. Trên cơ sở kế thừa và vận dụng những 6 luận điểm các công trình của các tác giả nghiên cứu trước đây về lĩnh vực quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu, từ đó đưa ra hướng nghiên cứu cho mình.Luận văn đi vào nghiên cứu tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh Bắc Ninh, thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng dầu trên địa bàn tỉnh.
Từ đó tìm ra những hạn chế trong công tác quản lý, nguyên nhân của những hạn chế và đưa ra những biện pháp nhằm tăng cường công tác quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng dầu trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Một số lý luận về quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 1. Một số khái niệm - Khái niệm quản lý nhà nước về kinh tế Quản lý nhà nước về kinh tế là sự tác động có tổ chức và bằng pháp quyền của Nhà nước lên nền kinh tế quốc dân nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế đất nước đã đặt ra, trong điều kiện hội nhập và mở rộng giao lưu quốc tế [15]. - Khái niệm hoạt động kinh doanh xăng dầu Kinh doanh xăng dầu bao gồm các hoạt động: Xuất khẩu (xăng dầu, nguyên liệu sản xuất trong nước và xăng dầu, nguyên liệu có nguồn gốc nhập khẩu), nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, gia công xuất khẩu xăng dầu, nguyên liệu; sản xuất và pha chế xăng dầu; phân phối xăng dầu tại thị trường trong nước; dịch vụ cho thuê kho, cảng, tiếp nhận, bảo quản và vận chuyển xăng dầu [8].
Kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam có đặc điểm là kinh doanh hàng hóa nhập khẩu. Việt Nam phải nhập khẩu phần lớn xăng dầu cho nhu cầu trong nước nên chịu ảnh hưởng khá rõ từ những biến động của thị trường xăng dầu thế giới. - Khái niệm quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 7 Quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu là việc nhà nước sử dụng các công cụ quản lý của mình để tác động đến hoạt động kinh doanh xăng dầu nhằm đảm bảo sự phát triển ổn định của thị trường xăng dầu và đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô trong từng thời kỳ [14]. Quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu 1.
Đặc điểm kinh doanh xăng dầu - Kinh doanh cần có những điều kiện bảo đảm nhất định về cơ sở vật chất kỹ thuật. Xăng dầu ở thể lỏng rất dễ bốc cháy, đặc biệt nhạy cảm với sự thay đổi của nhiệt độ môi trường. Đặc điểm này đòi hỏi công tác phòng cháy trong hoạt động kinh doanh xăng dầu hết sức nghiêm ngặt. Phương tiện và thiết bị dùng cho kinh doanh xăng dầu phải là những thiết bị chuyên dùng.
Công tác phòng cháy chữa cháy gắn liền với toàn bộ quá trình hoạt động kinh doanh xăng dầu. - Hoạt động kinh doanh xăng dầu liên quan trực tiếp đến cơ sở hạ tầng của nền kinh tế. Hệ thống cảng biển, hệ thống vận tải thuỷ, bộ, đường sắt, hệ thống kho chứa, đường ống dẫn xăng dầu,. vừa là cơ sở cho hoạt động kinh doanh xăng dầu vừa là một bộ phận quan trọng trong kết cấu hạ tầng cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế.
Những hệ thống này càng mở rộng và hiện đại không chỉ đảm bảo cho kinh doanh xăng dầu thuận lợi mà còn là sự tăng cường tiềm lực phát triển của nền kinh tế. Nếu hệ thống đường bộ, đường sắt, đường thuỷ như những mạch máu của nền kinh tế thì đồng thời nó cũng là mạng để xăng dầu vận động. Vì vậy, quan điểm toàn diện trong việc xây dựng, mở rộng và hiện đại hoá các cơ sở phục vụ kinh doanh xăng dầu cũng phải được xem là quá trình tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế. - Xăng dầu là mặt hàng kinh doanh chịu sức ép mạnh của các quan hệ kinh tế, chính trị quốc tế.
Thực tế cho thấy, quan hệ ngoại giao song phương, chính sách phong toả và cấm vận của các nước lớn luôn có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xuất, 8 nhập khẩu xăng dầu. Là một mặt hàng chiến lược, tất cả các quốc gia, đặc biệt là các nước có thế lực trong buôn bán quốc tế luôn sử dụng mặt hàng xăng dầu như một con bài trong các quan hệ kinh tế - chính trị quốc tế. Vì vậy, kinh doanh xăng dầu không chỉ đơn thuần là một hoạt động kinh tế mà nó còn chịu ảnh hưởng trực tiếp của tình hình chính trị quốc tế. - Xăng dầu là mặt hàng có tính nhạy cảm cao.
Như đã phân tích ở phần vai trò của xăng dầu, xăng dầu là mặt hàng có ý nghĩa quan trọng ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, xã hội, thậm chí ảnh hưởng đến cả an ninh quốc phòng và đời sống chính trị. Vì vậy, kinh doanh xăng dầu là lĩnh vực rất nhạy cảm, một thay đổi nhỏ trong cung cầu cũng có thể tạo ra tác động lớn đến kinh tế xã hội. Đặc điểm quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu Từ những phân tích về đặc điểm hoạt động kinh doanh xăng dầu ở trên ta có thể thấy Quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu có hai đặc điểm cơ bản sau: - Quản lý nhà nước đối với mặt hàng kinh doanh có điều kiện, do đó phải xây dựng và điều chỉnh các điều kiện cho phù hợp với yêu cầu phát triển và thực tiễn. - Quản lý mặt hàng xăng dầu với ý nghĩa là vật tư đầu vào của nhiều ngành kinh tế do đó cần phải thấy được tác động qua lại giữa giá xăng dầu với chi phí, giá thành của các ngành kinh tế khác để điều chỉnh, can thiệp cho phù hợp.
Nội dung quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu Công tác quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng gồm bốn lĩnh vực chính: - Quản lý điều kiện gia nhập thị trường kinh doanh xăng dầu. - Quản lý đo lường và chất lượng xăng dầu. - Quản lý giá và thuế xăng dầu. - Quản lý về công tác phòng chữa cháy và bảo vệ môi trường.