Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách cấp xã là mắt xích cuối cùng và có ý nghĩa quyết định trong hệ thống quản lý tài chính công tại Việt Nam. Tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, tổng thu ngân sách xã năm 2017 đạt 328,161 tỷ đồng, tăng tới 188,12% so với mức 100,2 tỷ đồng của năm 2010. Mặc dù quy mô ngân sách có sự tăng trưởng vượt bậc nhờ chương trình xây dựng nông thôn mới, bức tranh tài chính cơ sở tại địa phương vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ cơ cấu nguồn thu thiếu tính bền vững khi nguồn trợ cấp cân đối từ ngân sách cấp trên năm 2016 lên tới 247 tỷ đồng (chiếm 85,56%) và năm 2017 tiếp tục tăng lên 283 tỷ đồng (chiếm 86,8%). Mức độ phụ thuộc tài chính quá lớn này làm suy giảm tính chủ động và năng lực tự cân đối của chính quyền cấp cơ sở.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý ngân sách xã, đánh giá toàn diện thực trạng thu - chi tại 32 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 30 xã và 2 thị trấn) thuộc huyện Hương Sơn giai đoạn 2015 – 2017, nhận diện các yếu tố tác động và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ diện tích 110.315 ha của huyện với dữ liệu thứ cấp từ năm 2015 đến 2017 và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa năm 2018. Ý nghĩa nghiên cứu mang tính cấp thiết, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ phụ thuộc trợ cấp xuống dưới 80%, tối ưu hóa 100% nguồn vốn đầu tư hạ tầng nông thôn và bảo đảm tính nghiêm minh của kỷ luật tài khóa cấp cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân cấp tài khóa (Fiscal Decentralization Theory) và lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại (Public Financial Management). Phân cấp tài khóa khẳng định việc trao quyền tự chủ ngân sách cho cấp chính quyền cơ sở sẽ tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực công nhờ sự am hiểu sâu sắc về nhu cầu dân sinh tại địa phương. Bên cạnh đó, khung quản trị tài chính công định hướng các nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình và kỷ luật tài khóa trong toàn bộ chu trình ngân sách.

Bốn khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt đề tài bao gồm:

  1. Ngân sách xã (NSX): Cấp ngân sách cơ sở theo Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, phản ánh toàn bộ các khoản thu, nhiệm vụ chi của chính quyền cấp xã.
  2. Phân cấp nguồn thu: Cơ chế xác định các khoản thu ngân sách xã hưởng 100%, các khoản phân chia theo tỷ lệ phần trăm và thu bổ sung từ ngân sách cấp trên.
  3. Chu trình quản lý ngân sách: Hệ thống quy trình khép kín gồm lập dự toán, chấp hành dự toán, hạch toán kế toán - quyết toán và thanh tra, kiểm tra.
  4. Kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Quy trình giám sát tính hợp lệ, hợp pháp của mọi khoản chi tiêu công cơ sở theo Thông tư 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo quyết toán ngân sách giai đoạn 2015 – 2017 của UBND huyện Hương Sơn, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế và Kho bạc Nhà nước huyện. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bằng bảng hỏi vào năm 2018. Cỡ mẫu điều tra bao gồm 64 cán bộ chủ chốt (Chủ tịch UBND xã và công chức Tài chính - Kế toán) tại toàn bộ 32/32 xã, thị trấn trên địa bàn huyện. Phương pháp chọn mẫu phân tầng toàn diện được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ đặc thù của 3 tiểu vùng địa lý: vùng đồng bằng, vùng trung du và vùng biên giới Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo.

Các phương pháp phân tích số liệu chủ yếu gồm:

  • Phương pháp thống kê mô tả: Lượng hóa quy mô, tốc độ tăng trưởng và cơ cấu các nguồn thu, nhiệm vụ chi.
  • Phương pháp so sánh: Đánh giá sự biến động giữa số dự toán và số thực hiện, so sánh tỷ lệ hoàn thành kế hoạch qua các năm 2015, 2016 và 2017.
  • Phương pháp cân đối tài chính: Phân tích tương quan giữa khả năng tạo nguồn tại chỗ và nhu cầu chi thường xuyên, chi đầu tư xây dựng cơ bản. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bảo đảm tính khách quan, xác thực và luận giải chính xác các sai lệch tài chính trong thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã tại huyện Hương Sơn giai đoạn 2015 – 2017 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tổng thu ngân sách xã tăng trưởng vượt bậc từ 100,2 tỷ đồng năm 2010 lên 328,161 tỷ đồng năm 2017 (tăng 188,12%), đáp ứng kịp thời nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn mới. Tuy nhiên, cơ cấu thu mang tính bất ổn cao khi nguồn thu từ cấp quyền sử dụng đất chiếm tỷ trọng lớn nhưng có xu hướng suy giảm dần theo chu kỳ quy hoạch, trong khi các khoản thu thuế và phí tại chỗ chỉ đóng góp khiêm tốn dưới 15% tổng thu.

Thứ hai, mức độ tự chủ tài chính của cấp xã rất yếu. Nguồn thu bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp huyện chiếm tỷ lệ áp đảo, ghi nhận 247 tỷ đồng (85,56%) năm 2016 và tăng lên 283 tỷ đồng (86,8%) năm 2017. Nguồn thu tại địa phương chỉ chiếm từ 13,2% đến 14,44%, phản ánh tâm lý trông chờ, ỷ lại nghiêm trọng vào trợ cấp cấp trên.

Thứ ba, công tác lập và chấp hành dự toán còn nhiều sai lệch. Dự toán thu chưa bao quát hết các nguồn thu tiềm năng như quỹ đất công ích, phí chợ, lệ phí chứng thực. Tỷ lệ dự phòng ngân sách xã từ 2% đến 5% chưa được điều hành linh hoạt. Một số khoản thu - chi hạch toán chưa đúng mục lục ngân sách nhà nước, việc nộp tiền mặt vào Kho bạc Nhà nước còn chậm trễ so với quy định của Thông tư 344/2016/TT-BTC.

Thứ tư, năng lực quản lý của bộ máy tài chính cơ sở còn hạn chế. Qua khảo sát 32 xã, hơn 30% công chức kế toán xã còn lúng túng trong nghiệp vụ quyết toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản và ứng dụng phần mềm kế toán ngân sách xã tích hợp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng phụ thuộc tài chính bắt nguồn từ cơ cấu kinh tế thuần nông của huyện Hương Sơn, với 57,06% lực lượng lao động (14.467 người trong tổng số 80.073 lao động năm 2016) làm việc trong khu vực nông nghiệp tạo ra giá trị gia tăng thấp. Doanh nghiệp và hộ kinh doanh cá thể phân tán nên nguồn thu từ thuế môn bài, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp đạt mức thấp.

So sánh với các nghiên cứu thực tiễn tại huyện Tân Yên (Bắc Giang) có tỷ lệ sai lệch dự toán ngân sách xã khoảng 12% và vi phạm chấp hành thu chi 2%, hay mô hình tại thị xã Từ Sơn (Bắc Ninh) đạt thu ngân sách 690,7 tỷ đồng (vượt 129,4% kế hoạch nhờ tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ cao), huyện Hương Sơn cần nhanh chóng chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn liền với hành lang kinh tế Quốc lộ 8A và Quốc lộ Hồ Chí Minh dài 86 km qua địa bàn.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ diễn biến cơ cấu ngân sách địa phương có thể được biểu diễn rõ nét thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện tỷ trọng 3 nguồn thu (thu 100%, thu phân chia %, thu bổ sung) kết hợp đồ thị đường biểu diễn mức độ phụ thuộc trợ cấp tăng từ 85,56% lên 86,8%. Bảng phân tích chênh lệch dự toán và thực hiện chi thường xuyên đối chiếu với chi đầu tư xây dựng cơ bản sẽ làm rõ hiệu quả điều hành ngân sách thực tế tại 32 xã, thị trấn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 5 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm tăng cường quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Hương Sơn:

  1. Nâng cao chất lượng lập dự toán ngân sách: UBND 32 xã, thị trấn phối hợp cùng Chi cục Thuế rà soát 100% đối tượng nộp thuế, lập bộ thuế sát thực tế, phấn đấu giảm tỷ lệ sai lệch dự toán thu - chi xuống dưới 5% trong giai đoạn 2019 – 2022.
  2. Hoàn thiện phân cấp nguồn thu và định mức chi: HĐND và UBND tỉnh Hà Tĩnh cần xem xét tăng tỷ lệ điều tiết tiền sử dụng đất cho ngân sách cấp xã lên mức 70% – 80%, đồng thời giao quyền thu cố định một số loại phí địa bàn, phấn đấu hạ tỷ lệ trợ cấp cân đối từ cấp trên xuống dưới 75% trước năm 2025.
  3. Chuẩn hóa năng lực đội ngũ công chức tài chính: Phòng Nội vụ kết hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tổ chức tối thiểu 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về Luật Ngân sách nhà nước 2015 và chế độ kế toán xã, bảo đảm 100% cán bộ tài chính xã sử dụng thành thạo phần mềm quản lý tài chính công vào cuối năm 2020.
  4. Tăng cường kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Kho bạc Nhà nước Hương Sơn siết chặt kiểm soát 100% hồ sơ thanh toán vốn xây dựng cơ bản, kiên quyết từ chối chi các khoản không có trong dự toán hoặc vượt định mức; định kỳ thanh tra, kiểm tra tài chính 100% đơn vị cấp xã theo chu kỳ 2 năm/lần.
  5. Thực hiện nghiêm túc công khai, minh bạch tài chính: UBND các xã niêm yết công khai 100% báo cáo dự toán và quyết toán ngân sách tại trụ sở xã và nhà văn hóa thôn trước ngày 31 tháng 3 hàng năm, mở rộng sự giám sát của Hội đồng nhân dân và người dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung giải pháp của luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

  • Lãnh đạo và công chức tài chính - kế toán cấp xã, thị trấn: Sử dụng tài liệu như cẩm nang nghiệp vụ để chuẩn hóa quy trình lập dự toán, quản lý nguồn thu tại chỗ, kiểm soát chứng từ chi và lập báo cáo quyết toán theo đúng Thông tư 344/2016/TT-BTC.
  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện và tỉnh (UBND huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước): Tham khảo dữ liệu thực chứng để điều chỉnh tỷ lệ điều tiết phân cấp nguồn thu, xây dựng định mức phân bổ ngân sách phù hợp với các huyện miền núi có điều kiện tương đồng.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Khai thác khung lý thuyết phân cấp tài khóa, phương pháp luận chọn mẫu phân tầng 32 đơn vị hành chính và hệ thống chỉ tiêu phân tích ngân sách cơ sở làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu.
  • Đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp: Vận dụng các phát hiện thực tế để nâng cao chất lượng thẩm tra dự toán, phê chuẩn báo cáo quyết toán và giám sát việc thực hiện kỷ cương tài chính tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao ngân sách xã tại huyện Hương Sơn phụ thuộc lớn vào nguồn trợ cấp cấp trên?
Nguyên nhân chủ yếu do nền kinh tế huyện mang tính thuần nông với 57,06% lao động làm nông nghiệp, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, nguồn thu tại chỗ từ thuế môn bài, phí và lệ phí rất thấp. Năm 2017, nguồn trợ cấp từ cấp trên lên tới 283 tỷ đồng, chiếm 86,8% tổng thu ngân sách xã, khiến địa phương thiếu tính tự chủ.

Quy trình lập dự toán ngân sách xã theo quy định hiện hành gồm những bước nào?
Theo Thông tư 344/2016/TT-BTC, quy trình gồm: Ban Tài chính xã phối hợp cơ quan thuế tính toán nguồn thu; các đơn vị dự toán trực thuộc lập dự toán chi; Ban Tài chính tổng hợp cân đối trình UBND xã thông qua; trình Thường trực HĐND xã cho ý kiến trước khi gửi Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện thẩm định và HĐND xã quyết nghị.

Vai trò kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước đối với ngân sách xã được thể hiện ra sao?
Kho bạc Nhà nước thực hiện kiểm duyệt 100% hồ sơ, chứng từ thanh toán của xã. Cơ quan này chỉ giải ngân khi khoản chi đúng dự toán được giao, bảo đảm tiêu chuẩn định mức và có hồ sơ hợp lệ, qua đó ngăn chặn tình trạng thất thoát vốn đầu tư xây dựng cơ bản và nợ đọng xây dựng nông thôn mới.

Những nhân tố chính nào ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý ngân sách xã tại địa bàn miền núi?
Có 6 nhân tố chính gồm: năng lực tổ chức của bộ máy quản lý, hệ thống chính sách pháp luật của Nhà nước, cơ chế phân cấp nguồn thu - nhiệm vụ chi, mức độ phát triển kinh tế - xã hội địa phương, trình độ chuyên môn của công chức kế toán xã và nhận thức chỉ đạo của lãnh đạo cấp ủy, chính quyền xã.

Giải pháp đột phá nào giúp chính quyền cấp xã tại Hương Sơn tăng thu ngân sách tại chỗ?
Giải pháp trọng tâm là rà soát, khai thác tối đa quỹ đất công ích, quản lý chặt chẽ hoạt động kinh doanh thương mại dịch vụ dọc tuyến Quốc lộ 8A và khu vực Cửa khẩu Cầu Treo, đồng thời kiến nghị nâng tỷ lệ điều tiết các sắc thuế phân chia để tạo nguồn thu bền vững cho xã.

Kết luận

  • Luận văn đã đánh giá toàn diện bức tranh ngân sách 32 xã, thị trấn huyện Hương Sơn với quy mô thu đạt 328,161 tỷ đồng năm 2017, tăng 188,12% so với năm 2010.
  • Nghiên cứu chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất là tỷ lệ trợ cấp cấp trên chiếm tới 86,8% (283 tỷ đồng), phản ánh sự thiếu bền vững và bị động của tài chính cơ sở.
  • Hệ thống hóa các nguyên nhân về hạn chế chuyên môn cán bộ, vướng mắc trong phân cấp tài khóa và công tác kiểm tra, kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước.
  • Đóng góp hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp nâng cao năng lực lập dự toán, tăng tỷ lệ điều tiết nguồn thu và công khai tài chính dân chủ.
  • Lộ trình triển khai các giải pháp được định hướng từ năm 2019 đến 2025 nhằm giảm mức độ phụ thuộc trợ cấp xuống dưới 75% và tối ưu hóa nguồn lực công.

Quản lý hiệu quả ngân sách xã là chìa khóa thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn bền vững. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cán bộ cơ sở hãy tham khảo, vận dụng khung giải pháp của công trình nghiên cứu này để nâng cao hiệu lực quản trị tài chính công tại cơ quan, địa phương mình.