CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT GIAN LẬN THƯƠNG MẠI TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN 1. Một số vấn đề cơ bản về gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan 1. Khái niệm và các hình thức gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan 1. Khái niệm gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan GLTM là một hiện tượng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hóa, các sản phẩm được mang ra trao đổi trên thị trường, có người mua, người bán nhằm thực hiện phần giá trị được kết tinh trong hàng hóa thì GLTM cũng mới xuất hiện.
Sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm đưa ra trao đổi, buôn bán trên thị trường ngày càng nhiều, tiêu chuẩn và chủng loại hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú thì GLTM cũng ngày càng phức tạp và tinh vi hơn. Ngày nay, mặc dù người ta khó có thể tiến hành xã hội hóa toàn cầu nhưng toàn cầu hóa về kinh tế lại là một quá trình tất yếu khách quan dẫn đến GLTM mang tính toàn cầu trên cơ sở sự khác biệt các Nhà nước, quốc gia độc lập. GLTM ở Việt Nam không phải là vấn đề mới, từ xa xưa, ông cha ta đã đúc kết hành vi GLTM thành câu: "Buôn gian, bán lận" để chỉ những mặt trái của việc buôn bán, để mọi người cảnh giác với thủ đoạn, mánh khóe, lừa dối khách hàng của các gian thương. Hiện nay, chúng ta đang phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước.
Chấp nhận cơ chế thị trường tất yếu phải chấp nhận cạnh tranh. Cạnh tranh là động lực để phát triển. Nguyên nhân và động cơ cuối cùng của cạnh tranh là lợi nhuận. Trong cạnh tranh chắc chắn sẽ xuất hiện hình thức và thủ đoạn GLTM phức tạp và tinh vi thể hiện ở các hành vi trốn thuế, lẩn tránh sự kiểm soát của Nhà nước, buôn lậu, lừa đảo, hối lộ, lấy cắp bí mật sản xuất, cạnh tranh tiêu cực phi kinh tế.
như vậy, có thể thấy mục đích hành vi gian lận trong lĩnh vực thương mại nhằm thu được lợi nhuận không chính đáng. Ở nước ta hiện nay chưa có một văn bản pháp luật nào đề cập một cách đầy đủ khái niệm về GLTM cũng như GLTM trong lĩnh vực hải quan. Mặc dù vậy, thuật ngữ 8 GLTM được sử dụng một cách rộng rãi ở các Bộ, Ngành, các tổ chức khác nhau. Sau đây, chúng ta xem xét quan điểm của tổ chức Hải quan thế giới định nghĩa về GLTM.
GLTM trong lĩnh vực hải quan Khác với GLTM nói chung, GLTM trong lĩnh vực hải quan là những hành vi gian lận nhằm trốn tránh việc kiểm soát của cơ quan Hải quan để trốn thuế XNK. Hoạt động GLTM trong lĩnh vực hải quan là tiến hành hoạt động XNK có phép tắc, công khai đến cơ quan Hải quan để làm thủ tục (khai báo, kiểm tra, nộp thuế) và công khai, hợp pháp đưa hàng hóa qua cửa khẩu nhưng lợi dụng những kẽ hở để khai báo gian dối như về mẫu mã, về số lượng, về chất lượng. nhằm đạt được kết quả cuối cùng là gian lận về mức thuế phải nộp. Hành vi này có khi chỉ là thủ đoạn riêng của chủ hàng hoặc khi có sự tiếp tay của một số công chức hải quan.
Việc xác định khái niệm GLTM trong lĩnh vực hải quan đã được Hội đồng hợp tác Hải quan quốc tế (nay là Tổ chức Hải quan thế giới World Customs Organization - WCO) thảo luận nhiều lần. Ngày 09/6/1977, các nước thành viên họp tại Nairobi (Nước Cộng hòa Kenya) đã đưa ra định nghĩa: "GLTM trong lĩnh vực hải quan là hành vi vi phạm pháp luật Hải quan, lừa dối Hải quan để lẩn tránh một phần hoặc toàn bộ việc nộp thuế XNK, vi phạm các biện pháp cấm hoặc hạn chế do luật pháp Hải quan quy định, để thu được một khoản lợi nào đó qua việc vi phạm pháp luật này”. Hiện nay, trong xu thế toàn cầu hóa, thương mại quốc tế ngày càng phát triển, GLTM ngày càng phức tạp và tinh vi hơn. Vì vậy, tại Hội nghị quốc tế lần thứ 5 về chống GLTM trong lĩnh vực Hải quan do WCO triệu tập tại Brussels, Vương quốc Bỉ ngày 09/10/1995 đã thống nhất đưa ra một định nghĩa mới như sau: "GLTM trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm các điều khoản pháp qui hoặc pháp luật Hải quan nhằm trốn tránh hoặc cố ý trốn tránh nộp thuế Hải quan, phí và các khoản thu khác đối với việc di chuyển hàng hóa thương mại hoặc nhận và có ý định nhận việc hoàn trả trợ cấp hoặc phụ cấp cho hàng hóa không thuộc đối tượng đó hoặc đạt được hoặc cố ý đạt được lợi thế thương mại bất hợp pháp gây hại cho các nguyên tắc và tập tục cạnh tranh thương mại chân chính".
Trên cơ sở định nghĩa trên kết hợp với thực tiễn ở Việt Nam, khái niệm GLTM trong lĩnh vực Hải quan trong phạm vi nghiên cứu của luận văn được hiểu: 9 GLTM trong lĩnh vực Hải quan là hành vi gian lận các luồng sản phẩm XNK bằng cách lợi dụng sơ hở của luật pháp, chính sách và quản lý của các cơ quan Nhà nước để lẩn tránh việc kiểm tra, kiểm soát của Hải quan nhằm trốn tránh nghĩa vụ đối với Nhà nước và thu lợi bất chính cho riêng mình. GLTM là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thương mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, XNK hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Mục đích của hành vi GLTM là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá. Chủ thể tham gia hành vi GLTM bao gồm: người mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông qua đối tượng là hàng hóa.
Các hình thức gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan Có nhiều hình thức GLTM gây hậu quả rất nghiêm trọng qua việc lợi dụng chính sách thuế XNK, chủ yếu tập trung vào những mặt hàng có thuế suất cao, lợi nhuận lớn hoặc chênh lệch giữa mặt hàng này với mặt hàng khác. Hành vi GLTM qua chính sách thuế nhiều khi biểu hiện rất trắng trợn và lộ liễu, các hình thức GLTM qua lợi dụng chính sách thuế nổi bật là: Một là, GLTM qua việc khai sai về xuất xứ hàng hóa Việc xác định xuất xứ hàng hóa là vấn đề phức tạp và dễ bị lợi dụng để hưởng chính sách ưu đãi về thuế và về chính sách thương mại giữa các nước giành cho nhau chế độ tối huệ quốc. Sử dụng giả mạo các chứng từ chứng nhận xuất xứ (C/O), chứng nhận vận tải của một nước không được hưởng ưu đãi về thuế hoặc được hưởng ở mức độ thấp sang nước được hưởng ưu đãi hoặc ưu đãi về thuế quan cao hơn. Vấn đề này liên quan đến thuế XNK và chính sách ưu đãi thuế.
Vì vậy, nếu không xác định đúng xuất xứ sẽ làm thất thu thuế của nhà nước hoặc làm thiệt hại cho doanh nghiệp. Hai là, GLTM qua việc xác định áp mã hàng hóa Hiện nay, việc xác định áp mã số hàng hóa XNK là cần thiết để tránh thất thu thuế, ảnh hưởng đến doanh nghiệp trong và ngoài nước, đồng thời việc xác định mã hàng hóa giúp phân loại hàng hóa để kìm hãm hoặc khuyến khích hàng hóa XNK. Mỗi loại mặt hàng đều có mã số riêng, và dựa vào đó có mức thuế suất phù hợp với từng mặt hàng, có mặt hàng thuế suất cao, những có mặt hàng có thuế suất rất thấp, thậm chí 0%. Do đó, việc áp sai mã hàng hóa hoặc lách để được hưởng mức thuế suất thấp 10 hơn so với mức thuế suất đúng của loại hàng hóa đó cũng là một trong những hình thức GLTM trong lĩnh vực hải quan hiện nay.
Ba là, GLTM qua số lượng, trọng lượng, phẩm chất hàng hóa XNK Khai báo sai về số lượng, chất lượng và phẩm chất hàng hóa thực tế XNK để trốn thuế. Hiện đại hóa và đơn giản hóa thủ tục hải quan là mục tiêu của nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam nhằm thông quan hàng hóa nhanh chóng, tạo thuận lợi cho hoạt động XNK của doanh nghiệp. Vì vậy, các đối tượng đã lợi dụng sự thông thoáng trong chính sách, lợi dụng sơ hở trong khâu kiểm tra, kiểm soát tại các cửa khẩu để kê khai sai về số lượng, chất lượng hoặc thay đổi bao bì,… hàng hóa với mục đích trốn thuế. Bốn là, GLTM qua giá Theo Tổ chức Hải quan thế giới, đây là hình thức GLTM phổ biến nhất trên thế giới.
GLTM qua giá là việc doanh nghiệp khai báo không chính xác trị giá thực tế đã thanh toán hay sẽ phải thanh toán của hàng hóa XNK để được hưởng những lợi ích không chính đáng. Những lợi ích này có thể trực tiếp là số thuế XNK giảm do giảm trị giá hoặc thuế thu nhập doanh nghiệp giảm do tăng trị giá hải quan. Trong điều kiện thương mại quốc tế ngày càng gia tăng, việc làm thủ tục hải quan ngày càng thông thoáng, doanh nghiệp được giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kết quả khai báo thì nguy cơ gian lận trị giá hải quan ngày càng lớn, đòi hỏi cơ quan quản lý hải quan ngày càng có biện pháp hữu hiệu hơn. Những hình thức phổ biến của loại GLTM này là: Ngụy tạo chứng từ liên quan đến việc xác định trị giá; thủ tiêu hoặc từ chối cung cấp các chứng từ liên quan đến việc xác định trị giá; sử dụng các chứng từ dành riêng cho hải quan.
Ngoài ra, GLTM trong lĩnh vực sản xuất hàng gia công XK, GLTM trong lĩnh vực liên doanh đầu tư có vốn đầu tư nước ngoài, của các doanh nghiệp cũng nhằm mục đích gian lận về thuế. Hậu quả của gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan Sự ra đời của hàng rào thuế quan nhằm mục đích bảo hộ sản xuất trong nước, bảo vệ an ninh trật tự xã hội và văn hóa truyền thống của dân tộc, sự xuất hiện và phát triển của GLTM đã ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ nền kinh tế, văn hóa, xã hội. Một 11 số hậu quả chủ yếu là: Thứ nhất, GLTM làm sai lệch quản lý kinh tế vĩ mô, phá vỡ cạnh tranh lành mạnh giữa hàng nội và hàng ngoại nhập, gây thất thu thuế. GLTM có nguy cơ kìm hãm tốc độ tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế, tạo lực cản lớn đến công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.