CHƯƠNG 1 NGUỒN VỐN VÀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Ngân hàng là một trong những tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế. Sự ra đời của Ngân hàng thương mại (NHTM) đã đánh dấu một bước phát triển trong đời sống kinh tế xã hội.
Ngân hàng thương mại được coi là một trung gian tài chính quan trọng hàng đầu trong hệ thống tài chính, là một kênh dẫn vốn gián tiếp từ những người thừa vốn tới những người thiếu hụt vốn. Thông qua Ngân hàng thương mại, vốn nhàn rỗi từ những người không có khả năng đầu tư được chuyển tới những người có cơ hội đầu tư nhưng thiếu hoặc không đủ lượng vốn cần thiết. Ngân hàng thương mại là tổ chức chuyên nghiệp trong lĩnh vực tạo ra và cung cấp các dịch vụ tài chính. Theo Luật các tổ chức tín dụng do Quốc hội khóa X thông qua vào ngày 12 tháng 12 năm 1997 thì ngân hàng được định nghĩa như sau: “Ngân hàng là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan”.
Luật này còn định nghĩa: Tổ chức tín dụng là loại hình doanh nghiệp được thành lập theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật để hoạt động kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ ngân hàng với nội dung nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Luật Ngân hàng Nhà nước định nghĩa: Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán. Vậy, có thể định nghĩa về NHTM như sau: NHTM là một tổ chức kinh tế được thực hiện toàn bộ hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ và tín dụng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng, cung cấp các dịch vụ thanh toán và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Hoạt động cơ bản của NHTM NHTM là một tổ chức tài chính tiền tệ thực hiện các chức năng cơ bản sau: 1.
Hoạt động huy động vốn Cho vay là hoạt động sinh lời cao, do vậy để đảm bảo cho hoạt động đem lại nhiều lợi nhuận đó, các NHTM đã tìm mọi cách để huy động được vốn. Một trong những nguồn quan trọng là các khoản tiền gửi(thanh toán và tiết kiệm). Ngân hàng mở dịch vụ nhận tiền gửi để bảo quản hộ người có tiền với cam kết hoàn trả đúng hạn. Trong quá trình cạnh tranh để tìm và giành được các khoản tiền gửi, các ngân hàng đã trả lãi cho tiền gửi của khách hàng như là phần thưởng về việc sẵn sàng hy sinh nhu cầu trước mắt và cho phép ngân hàng sử dụng tạm thời để kinh doanh.
Để đảm bảo thực hiện được các chức năng nhận tiền gửi, các ngân hàng đã cung cấp cho khách hàng của mình các dịch vụ tài khoản giao dịch và thanh toán. Tiền gửi thanh toán là hình thức huy động vốn của NHTM bằng cách mở cho khách hàng tài khoản gọi là tài khoản thanh toán. Tài khoản này được mở cho khách hàng là tổ chức, cá nhân khi có nhu cầu thực hiện thanh toán qua ngân hàng. Khách hàng thường duy trì số dư trên tài khoản, tuy nhiên, không phải lúc nào họ cũng sử dụng số dư trên tài khoản vào mục đích thanh toán.
Do vậy, đôi khi số dư này nhàn rỗi tạm thời cho đến khi sử dụng vào mục đích thanh toán. Những lúc tạm thời nhàn rỗi như vậy, số dư này trở thành nguồn vốn nhàn rỗi của ngân hàng đó, ngân hàng có thể sử dụng cho hoạt động của mình. Tuy nhiên, do tính chất đặc thù của tài khoản tiền gửi thanh toán là khách hàng có thể rút tiền bất cứ lúc nào mà không cần thông báo trước cho ngân hàng, nên ngân hàng khó có thể dự báo được sự biến động của luồng tiền. Ngoài ra, để huy động vốn ngân hàng cung cấp các loại hình gửi tiết kiệm có kỳ hạn khác.
Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá để huy động vốn của các tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước. Vay vốn của các tổ chức tín dụng hoạt động tại Việt Nam và của các tổ chức tín dụng nước ngoài. Vay vốn ngắn hạn của Ngân hàng Nhà nước. Các hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
Hoạt động tín dụng Theo Luật các Tổ chức tín dụng, cấp tín dụng được khái niệm như sau: “Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”. Tín dụng là hoạt động kinh doanh chủ chốt của NHTM để tạo ra lợi nhuận, các khoản mục cho vay tạo ra phần lớn thu nhập của ngân hàng. Khách hàng mong muốn các NHTM hỗ trợ cho sự phát triển của cộng đồng thông qua việc cung cấp tín dụng, đáp ứng nhu cầu tài chính của xã hội với một mức lãi suất hợp lý. Rõ ràng, việc cung cấp tín dụng là chức năng cơ bản hàng đầu của ngân hàng.
Ngày nay, do kinh tế phát triển dẫn đến nhu cầu về tín dụng của khách hàng rất đa dạng và phong phú. Để đáp ứng nhu cầu của thực tiễn, các NHTM đã cung cấp các hình thức tín dụng khác nhau: - Cho vay: NHTM cho các tổ chức, cá nhân vay vốn dưới các hình thức sau : + Cho vay ngắn hạn nhằm đáp ứng nhu cầu vốn cho sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và đời sống. + Cho vay trung hạn, dài hạn để thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, dịch vụ và đời sống. - Bảo lãnh: NHTM được bảo lãnh vay, bảo lãnh thanh toán, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh đấu thầu và các hình thức bảo lãnh ngân hàng khác bằng uy tín và bằng khả năng tài chính của mình đối với người nhận bảo lãnh.
- Chiết khấu: NHTM được chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn khác đối với tổ chức, cá nhân và có thể tái chiết khấu các thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn đối với các tổ chức tín dụng khác. - Cho thuê tài chính: NHTM được hoạt động cho thuê tài chính nhưng phải thành lập công ty cho thuê tài chính riêng. Việc thành lập, tổ chức và hoạt động của công ty cho thuê tài chính thực hiện theo Nghị định của Chính phủ về tổ chức và 6 hoạt động của công ty cho thuê tài chính. - Bao thanh toán: Các NHTM triển khai thực hiện bao thanh toán như là một hình thức cấp tín dụng cho khách hàng doanh nghiệp như: bao thanh toán truy đòi (recourse factoring), bao thanh toán miễn truy đòi (non - recourse factoring), bao thanh toán ứng trước hay bao thanh toán chiết khấu, bao thanh toán trong nước, bao thanh toán quốc tế.
- Tài trợ nhập khẩu: Hiện nay, khá nhiều NHTM cung cấp tài trợ xuất nhập khẩu bao trọn gói để hỗ trợ doanh nghiệp. - Tài trợ xuất khẩu: Các hình thức tài trợ xuất khẩu của các NHTM còn phong phú hơn do các doanh nghiệp xuất khẩu thường nhận được tài trợ từ các NHTM về các giao dịch kinh doanh cả trước và sau các thương vụ xuất khẩu - Cho vay theo hạn mức thấu chi: Là việc cho vay mà tổ chức tín dụng thoả thuận bằng văn bản chấp thuận cho khách hàng chi vượt số tiền có trên tài khoản thanh toán của khách hàng phù hợp với các quy định của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về Hoạt động thanh toán qua các tổ chức Cung ứng dịch vụ thanh toán. Nhiều NHTM, đặc biệt là các chi nhánh NHTM nước ngoài đang mở rộng nghiệp vụ thấu chi đến các khách hàng có mở tài khoản tại ngân hàng của họ. Khi sử dụng dịch vụ này, mỗi khách hàng được cấp một hạn mức thấu chi khi khách hàng tạm thời thiếu hụt trong thanh toán, khách hàng không cần phải thế chấp hay tín chấp.
- Cho vay theo hạn mức tín dụng và hạn mức tín dụng dự phòng. + Cho vay theo hạn mức tín dụng: Tổ chức tín dụng và khách hàng xác định và thoả thuận một hạn mức tín dụng duy trì trong một khoảng thời gian nhất định. + Cho vay theo hạn mức tín dụng dự phòng: Tổ chức tín dụng cam kết đảm bảo sẵn sàng cho khách hàng vay vốn trong phạm vi hạn mức tín dụng nhất định. Tổ chức tín dụng và khách hàng thoả thuận thời hạn hiệu lực của hạn mức tín dụng dự phòng, mức phí trả cho hạn mức tín dụng dự phòng.
Hoạt động dịch vụ thanh toán ngân quỹ và một số hoạt động khác Để thực hiện dịch vụ thanh toán giữa các doanh nghiệp thông qua ngân hàng, NHTM mở tài khoản cho khách hàng trong và ngoài nước. Để thực hiện thanh toán giữa các ngân hàng với nhau thông qua Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng thương mại phải mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước nơi NHTM đặt trụ sở chính và duy trì tại đó số dư tiền gửi dự trữ bắt buộc theo quy định. Ngoài ra, chi nhánh của NHTM được mở tài khoản tiền gửi tại chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh, thành phố nơi đặt trụ sở của chi nhánh. Hoạt động dịch vụ thanh toán và ngân quỹ của ngân hàng thương mại bao gồm các hoạt động như: Cung cấp các phương tiện thanh toán, thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước cho khách hàng, thực hiện dịch vụ thu hộ và chi hộ, thực hiện các dịch vụ thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, thực hiện dịch vụ thu và phát tiền mặt cho khách hàng.
Tổ chức hệ thống thanh toán nội bộ và tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng trong nước. Thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế, tham gia hệ thống thanh toán quốc tế khi được Ngân hàng Nhà nước cho phép. Ngoài các hoạt động truyền thống bao gồm huy động tiền gửi, cấp tín dụng và cung cấp dịch vụ thanh toán và ngân quỹ, Ngân hàng thương mại còn có thể thực hiện một số hoạt động khác như: Góp vốn và mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh ngoại hối, ủy thác và nhận ủy thác, cung ứng dịch vụ bảo hiểm, tư vấn tài chính, bảo quản vật quý giá.