Tăng Cường Hiệu Quả Sử Dụng Nguồn Vốn ODA Ở Việt Nam

Nguồn vốn ODA (Official Development Assistance) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh… 100 trang · Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Đào Phương Liên
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Tăng Cường Hiệu Quả Sử Dụng Nguồn Vốn ODA Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Các nghiên cứu quốc tế
• 1.3. Các nghiên cứu trong nước
• 1.4. Khoảng trống và những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA
• 2.1. Những vấn đề chung về nguồn vốn ODA
• 2.2. Xuất xứ của ODA. Khái niệm về nguồn vốn ODA
• 2.3. Đặc điểm của vốn ODA
• 2.4. Điều kiện để được tiếp nhận vốn ODA
• 2.5. Phân loại vốn ODA
• 2.6. Vai trò của nguồn vốn ODA
• 2.7. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA
• 2.7.1. Các tiêu chí vĩ mô
• 2.7.2. Các tiêu chí đánh giá cụ thể (đánh giá vi mô)
• 2.8. Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA
• 2.8.1. Các nhân tố thuộc bên tài trợ
• 2.8.2. Các nhân tố thuộc bên nhận tài trợ
• 2.9. Kinh nghiệm về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở một số quốc gia và bài học cho Việt Nam
• 2.9.1. Kinh nghiệm thành công. Bài học thất bại
• 2.9.2. Một số nhận xét và những kinh nghiệm trong thu hút, sử dụng vốn ODA có thể vận dụng vào điều kiện Việt Nam
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA
• 3.1. Khái quát tình hình thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam
• 3.1.1. Giai đoạn 1993 đến nay
• 3.2. Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua
• 3.2.1. Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA xét theo các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô
• 3.2.2. Các chỉ tiêu cụ thể về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA
• 3.2.3. Đánh giá chung về ưu, nhược điểm trong sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam
• 3.2.3.1. Những nhược điểm và nguyên nhân
• 3.3. Một số vấn đề đặt ra nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA Ở VIỆT NAM
• 4.1. Những căn cứ đề xuất quan điểm và giải pháp tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian tới
• 4.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam thời gian tới
• 4.1.2. Định hướng thu hút và quản lí vốn vay ODA và vốn vay ưu đãi giai đoạn 2021-2025. Phương hướng tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam từ nay đến năm 2025
• 4.1.3. Thay đổi quan điểm nhìn nhận về vốn vay ODA
• 4.1.4. Tăng cường thể chế, củng cố công tác lựa chọn, thẩm định, giám sát, đánh giá và phân bổ vốn dự án đầu tư công (ĐTC). Xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn các dự án vay ODA theo thông lệ và chuẩn mực quốc tế. Đa dạng hóa các nguồn vốn ĐTPT và tạo sự cạnh tranh giữa các nhà tài trợ
• 4.1.5. Có tầm nhìn dài hạn, chủ động tích cực trong quan hệ hợp tác với các đối tác phát triển
• 4.1.6. Các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam
• 4.1.6.1. Hoàn thiện đồng bộ hành lang và khuôn khổ pháp lý về quản lý, sử dụng nguồn vốn ODA
• 4.1.6.2. Xây dựng cơ chế để khu vực tư nhân tiếp cận được nguồn vốn ODA và nhân rộng mô hình Hợp tác công - tư (PPP)
• 4.1.6.3. Thúc đẩy tiến độ giải ngân các chương trình, dự án sử dụng nguồn vốn ODA
• 4.1.6.4. Nâng cao vai trò làm chủ, tăng cường sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội và đề cao tính minh bạch trong quản lý, sử dụng ODA
• 4.1.6.5. Tăng cường vốn đối ứng, đặc biệt vốn đối ứng cho công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư đối với các dự án đầu tư xây dựng
• 4.1.6.6. Xây dựng lộ trình tiến tới giảm dần sự lệ thuộc của nền kinh tế vào nguồn vốn ODA
• 4.1.7. Một số kiến nghị với Chính phủ, Quốc hội và cộng đồng các nhà tài trợ
• 4.1.7.1. Kiến nghị với Chính phủ
• 4.1.7.2. Kiến nghị với Quốc hội
• 4.1.7.3. Kiến nghị với các nhà tài trợ
• 4.2. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hiệu Quả Sử Dụng Nguồn Vốn ODA Ở Việt Nam

Nguồn vốn ODA (Official Development Assistance) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam. Tuy nhiên, việc sử dụng nguồn vốn này vẫn còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu này sẽ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA.

1.1. Khái Niệm Và Vai Trò Của Nguồn Vốn ODA

Nguồn vốn ODA là khoản hỗ trợ tài chính từ các nước phát triển nhằm giúp các nước đang phát triển như Việt Nam thực hiện các dự án phát triển. Vai trò của ODA không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tài chính mà còn bao gồm chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực quản lý.

1.2. Tình Hình Sử Dụng Nguồn Vốn ODA Tại Việt Nam

Việt Nam đã thu hút được một lượng lớn vốn ODA từ nhiều nhà tài trợ khác nhau. Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân vẫn chậm, dẫn đến nhiều dự án không đạt được mục tiêu đề ra. Việc này cần được xem xét và cải thiện để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng.

II. Những Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Nguồn Vốn ODA Ở Việt Nam

Việc sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam gặp phải nhiều thách thức, từ quản lý đến thực hiện dự án. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA.

2.1. Tình Trạng Giải Ngân Chậm Và Lãng Phí

Tình trạng giải ngân chậm là một trong những vấn đề lớn nhất trong việc sử dụng nguồn vốn ODA. Nhiều dự án không được triển khai đúng tiến độ, dẫn đến lãng phí nguồn lực và không đạt được hiệu quả mong muốn.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Quản Lý ODA

Thiếu minh bạch trong quản lý nguồn vốn ODA gây ra sự nghi ngờ từ phía các nhà tài trợ. Điều này làm giảm lòng tin và khả năng thu hút vốn ODA trong tương lai.

III. Phương Pháp Tăng Cường Hiệu Quả Sử Dụng Nguồn Vốn ODA

Để tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA, cần áp dụng các phương pháp quản lý và thực hiện dự án hiệu quả hơn. Các giải pháp này sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn vốn này.

3.1. Cải Thiện Quản Lý Dự Án ODA

Cần xây dựng một hệ thống quản lý dự án ODA chặt chẽ hơn, từ khâu lập kế hoạch đến thực hiện và đánh giá. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA.

3.2. Tăng Cường Đối Tác Công Tư PPP

Mô hình đối tác công tư (PPP) có thể giúp huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân, từ đó tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA. Việc này cũng giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về ODA

Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn từ việc sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam. Những kết quả này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp trong tương lai.

4.1. Các Dự Án ODA Thành Công Tại Việt Nam

Một số dự án ODA đã thành công trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Những bài học từ các dự án này cần được tổng kết và nhân rộng.

4.2. Đánh Giá Tác Động Của ODA Đến Phát Triển Kinh Tế

Nguồn vốn ODA đã có tác động tích cực đến phát triển kinh tế Việt Nam, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và giảm nghèo. Tuy nhiên, cần có những đánh giá cụ thể hơn để tối ưu hóa tác động này.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nguồn Vốn ODA Ở Việt Nam

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA là cần thiết để đảm bảo phát triển bền vững cho Việt Nam trong tương lai.

5.1. Định Hướng Sử Dụng ODA Trong Tương Lai

Việt Nam cần có định hướng rõ ràng trong việc sử dụng nguồn vốn ODA, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển đổi từ nước nhận viện trợ sang nước có thu nhập trung bình.

5.2. Các Kiến Nghị Đối Với Chính Phủ

Cần có các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ nhằm cải thiện chính sách và quy định liên quan đến việc sử dụng nguồn vốn ODA, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Tuấn được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đào Phương Liên và TS. Phạm Văn Công. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã số: 9.02), bảo vệ năm 2019 tại Hà Nội.

Tính cấp thiết của đề tài và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, vốn đầu tư phát triển giữ vai trò trọng yếu đối với Việt Nam nhằm hiện thực hóa mục tiêu cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2030. Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) được Chính phủ xác định là một cấu phần quan trọng của ngân sách nhà nước phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo và hoàn thiện kết cấu hạ tầng. Tuy nhiên, việc quản lý và giải ngân ODA tại Việt Nam bộc lộ nhiều hạn chế: tiến độ giải ngân chậm, thất thoát, lãng phí, sử dụng sai mục đích, năng lực quản lý dự án chưa đồng đều, làm gia tăng gánh nặng nợ công và giảm niềm tin từ các đối tác phát triển.

Khoảng trống nghiên cứu thực tiễn xuất hiện khi Việt Nam chính thức bước vào nhóm quốc gia có mức thu nhập trung bình (MIC/LMIC). Trong bối cảnh này, quy mô, cơ cấu và phương thức viện trợ của các nhà tài trợ quốc tế có sự thay đổi căn bản: viện trợ không hoàn lại giảm dần, các khoản vay ODA ưu đãi chuyển dịch sang vốn vay kém ưu đãi với lãi suất cao hơn và thời hạn ngắn hơn. Đồng thời, chủ trương mới của Đảng và Nhà nước (tiêu biểu là kết luận của Ban Bí thư cho phép doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ODA và vốn vay kém ưu đãi) đòi hỏi phải có các nghiên cứu toàn diện để đổi mới phương thức quản lý và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở luận giải các cơ sở khoa học và phân tích thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua, luận án đề xuất các quan điểm, định hướng và giải pháp chính sách, thể chế quản lý nhằm tối đa hóa hiệu quả của nguồn vốn ODA trong thời gian tới.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA.
  2. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ODA, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và khoảng trống học thuật cần tiếp tục giải quyết.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam giai đoạn 1993 - 2018 theo các chỉ tiêu vĩ mô và vi mô, xác định rõ các thành tựu, hạn chế và nguyên nhân.
  4. Dự báo bối cảnh, xây dựng phương hướng và đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam giai đoạn 2019 - 2025, tầm nhìn 2030.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA là gì?
2. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA cho Việt Nam?
3. Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam trong thời gian qua như thế nào?
4. Làm thế nào để tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Các vấn đề lý luận và thực tiễn về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam, bao gồm cơ chế quản lý, tác động kinh tế - xã hội và phương thức tiếp cận nguồn vốn.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 1993 - 2018 (tập trung phân tích sâu chuỗi số liệu từ năm 2011 đến 2018 khi Việt Nam trở thành nước có mức thu nhập trung bình thấp); đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2019 - 2020, 2021 - 2025 và tầm nhìn đến năm 2030.
• Phạm vi không gian: Thực hiện trên địa bàn lãnh thổ Việt Nam, kết hợp khảo cứu, so sánh kinh nghiệm thu hút và sử dụng ODA tại một số quốc gia có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật chi tiết các nhóm công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến ODA theo các trục nội dung chính:

Các công trình nghiên cứu quốc tế

• Về quan điểm tiếp cận ODA: Shahriar Rahman Kibriya (2011) phân chia nghiên cứu về ODA thành 3 nhóm quan điểm: quan điểm lạc quan (tiêu biểu là Jeffrey Sachs, 2005 với tác phẩm The End of Poverty, đề xuất tăng ODA từ 135 - 195 tỷ USD/năm để chấm dứt đói nghèo); quan điểm thực dụng (Burnside và Dollar, 2000 trong Aid, Policies, and Growth khẳng định ODA chỉ phát huy hiệu quả khi nước nhận có chính sách tài chính, tiền tệ và thương mại tốt); và quan điểm bi quan (Easterly, 2006 với cuốn The White Man’s Burden hoài nghi về dòng tiền viện trợ do tình trạng tham nhũng và quản trị kém). Bên cạnh đó, Jin-Wook Choi (2011) tiếp cận theo góc độ lý tưởng (dựa trên động cơ nhân đạo - Maizels và Nissanke, 1984; Lumsdaine và Schopf, 2007) và thực dụng (phục vụ lợi ích kinh tế, an ninh của nước viện trợ - Arnold, 1985; Morgenthau, 1962; Noël và Thérien, 1995). Anne Maurits van der Veen (2000) phân loại ODA theo 4 trường phái: thực dụng (realist), thể chế (institutionalist), tự do (liberal) và kiến tạo (constructivist).
• Về vai trò và tác động của ODA: Helmut Fuhrer (1996) chuẩn hóa định nghĩa ODA theo tiêu chí của DAC/OECD; Chenery và Strout (1966) nghiên cứu mô hình hai khoảng thiếu hụt (tiết kiệm và ngoại tệ); Teboul và Moustier (2001) đánh giá tác động tăng tiết kiệm và GDP tại tiểu vùng Sahara và Địa Trung Hải; Tun Lin Moe (2012) phân tích tác động của ODA đến chỉ số phát triển con người và giáo dục tại 8 nước Nam Á; Pravakas Sahoo phân tích vai trò ODA Nhật Bản đối với hạ tầng và năng lượng tại Ấn Độ; Soparatana Jarusombat chỉ ra những bất cập về công nghệ và chi phí trong các dự án ODA môi trường của Nhật Bản tại Thái Lan (1991 - 2003); Jamie Morrison, Dirk Bezemer và Catherine Arnold (2004) chỉ ra sự sụt giảm nguồn vốn ODA nông nghiệp trên quy mô toàn cầu từ 17% (1982) xuống còn 3,5% (2002).
• Về mặt trái và tính điều kiện của ODA: David Dollar và Lant Pritchett (2009), Paul Mosley, Jame Harrigan và John Toye (2006) trong Aid and Power chỉ ra các ràng buộc kinh tế, điều kiện mua sắm hàng hóa xuất xứ từ nước tài trợ và chi phí chuyên gia cao làm giảm hiệu quả viện trợ; Boone (1996), Lensink và Morrissey (2000) cảnh báo tính bất ổn định của dòng vốn viện trợ ảnh hưởng xấu đến chính sách tài chính của nước tiếp nhận. SANGKIJIN và CHEOLH.OH (2012) khảo sát dữ liệu tại 117 quốc gia giai đoạn 1980 - 2008 khẳng định hiệu quả ODA phụ thuộc mật thiết vào thể chế chính trị và mức thu nhập của nước tiếp nhận.
• Về kinh nghiệm quốc gia: Các nghiên cứu về chuyển đổi từ nước nhận sang nước tài trợ ODA của Nhật Bản (Shinji Takagi, 1995; Kira N. Meadus, 2003; Fumitaka Furuoka, Mikio Oishi và Iwao Kato, 2010), Hàn Quốc (Jin-Wook Choi, 2011), Đài Loan (Ming-liang Lee, 2012); nghiên cứu kinh nghiệm quản lý ODA tại châu Phi (Carlsson, Somolekae và van de Walle, 1997) và các nước đang phát triển (Alina Rocha Menocal và Sarah Mulley, 2006; Jane Harrigan và Chengang Wang).

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Các báo cáo tổng kết của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam (2000 - 2007, 2011), báo cáo của DAC/OECD, UNDP (2014), ADB; các nghiên cứu về sử dụng hệ thống quốc gia của Marcus Cox, Samuel Wangwe, Hisaaki Mitsui và Trần Thị Hạnh (2007); báo cáo thực hiện Cam kết Hà Nội về hiệu quả viện trợ của Katarina Kotoglou và Marcus Cox (2008); báo cáo của Liesbet Steer và Cecelie Wathne (2009) về cơ chế giải trình.
• Chương trình nâng cao năng lực toàn diện về quản lý ODA (CCBP) do Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì; các kỷ yếu hội thảo ODA năm 1999, 2004, 2009 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư; nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (Lê Xuân Bá, Ngô Minh Tuấn, Trần Thị Hạnh, 2008) về phân cấp quản lý ODA ở địa phương giai đoạn 1993 - 2006.
• Các đề tài nghiên cứu cấp Bộ năm 2013 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư về quản lý giải ngân vốn đối ứng và nâng cao hiệu quả vốn ODA trong kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ.

Vị trí và khoảng trống học thuật luận án lựa chọn

Các công trình trước đây chủ yếu tập trung nghiên cứu ODA khi Việt Nam còn thuộc nhóm các nước có thu nhập thấp, phụ thuộc lớn vào viện trợ không hoàn lại và vốn vay ưu đãi cao. Luận án của NCS. Nguyễn Văn Tuấn định vị nghiên cứu trong bối cảnh mới khi Việt Nam trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình (giai đoạn 2011 - 2018 và định hướng đến 2025 - 2030), giải quyết bài toán chuyển dịch cơ cấu nguồn vốn ODA sang vốn vay kém ưu đãi, cơ chế quản lý vốn đối ứng, và đề xuất khung thể chế để khu vực tư nhân tiếp cận ODA theo mô hình đối tác công - tư (PPP).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm ODA: Luận án tiếp cận khái niệm ODA theo chuẩn mực của Ủy ban Hỗ trợ Phát triển thuộc OECD (DAC - OECD): là nguồn vốn hỗ trợ chính thức nhằm mục đích thúc đẩy phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội của các nước đang phát triển, trong đó thành tố ưu đãi (Grant Element - GE) phải đạt ít nhất 25%.
• Đặc điểm của vốn ODA:
  1. Thời gian cho vay dài (thường từ 25 - 40 năm, cá biệt lên tới 50 năm), có thời gian ân hạn từ 3 đến 10 năm.
  2. Chứa đựng thành tố hỗ trợ (GE) tối thiểu 25% (đối với khoản vay không ràng buộc) và tối thiểu 35% (đối với khoản vay có ràng buộc).
  3. Tuân thủ nguyên tắc tín dụng hoàn trả gốc và lãi theo thỏa thuận.
  4. Gắn liền với các chương trình, dự án đầu tư cụ thể (80% vốn ODA tập trung vào hạ tầng kinh tế, 20% vào hỗ trợ kỹ thuật).
  5. Nhà tài trợ không trực tiếp điều hành nhưng tham gia gián tiếp qua đấu thầu, cung cấp chuyên gia và áp đặt các điều kiện mua sắm vật tư, thiết bị.
  6. Mang tính nhạy cảm chính trị và chịu sự giám sát của công chúng tại quốc gia tài trợ.
• Điều kiện tiếp nhận ODA:
  • Điều kiện 1 (Thu nhập bình quân đầu người): Phân nhóm theo chuẩn quốc tế gồm các nước chậm phát triển nhất (LDC); nước thu nhập thấp (dưới 1.100 USD/năm); nước thu nhập trung bình thấp (1.101 - 3.035 USD/năm); nước thu nhập trung bình cao (từ 3.385 USD/năm); và nước thu nhập cao (trên 9.385 USD/năm). Các khoản ODA đặc biệt áp dụng cho nước có thu nhập dưới 220 USD/người/năm.
  • Điều kiện 2 (Sự phù hợp mục tiêu): Dự án phải phù hợp với phương hướng ưu tiên của bên tài trợ (như Mục tiêu Thiên niên kỷ, xóa đói giảm nghèo đối với nước nghèo; hoặc cải cách thể chế, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế thị trường đối với nước thu nhập trung bình).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng phương pháp luận chủ đạo của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nghiên cứu các mối quan hệ kinh tế - chính trị trong quá trình thu hút và sử dụng ODA. Đồng thời, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu định tính và thứ cấp: Thu thập các văn bản pháp luật, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, báo cáo tổng kết giai đoạn 1993 - 2018 từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, các bộ ngành chủ quản và các tổ chức quốc tế (WB, ADB, UNDP, DAC/OECD).
• Phương pháp phỏng vấn sâu (Dữ liệu sơ cấp): Thực hiện phỏng vấn sâu các bên liên quan theo khung nội dung chuẩn hóa (Hộp 1):
  1. Đại diện cơ quan quản lý ODA của Chính phủ.
  2. Đại diện các Bộ thu hút khối lượng ODA lớn: Bộ Giao thông vận tải, Bộ Công thương.
  3. Sở Kế hoạch và Đầu tư tại các địa phương đại diện: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Thái Nguyên.
  4. Đại diện các nhà tài trợ lớn (WB, ADB, Nhật Bản) và tổ chức quốc tế (UNDP, UNICEF).
  5. Đại diện các Ban Quản lý dự án ODA.
• Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Thiết kế phiếu khảo sát song ngữ (Việt - Anh) gửi đến các đối tác phát triển đa phương, song phương và các cơ quan chủ quản dự án ODA trên phạm vi toàn quốc. Bảng hỏi kết hợp các câu hỏi trắc nghiệm (từ 3 đến 5 phương án chọn) và các câu hỏi mở để thu thập đánh giá chuyên sâu về hiệu quả, mô hình viện trợ mới và cơ chế cho khu vực tư nhân tiếp cận ODA.
• Phương pháp định lượng và xử lý dữ liệu:
  • Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để phản ánh thực trạng các chỉ tiêu: vốn cam kết, vốn ký kết và vốn giải ngân ODA qua các năm.
  • Sử dụng phân tích tương quan Pearson ($r$) và kiểm định ANOVA để lượng hóa mối liên hệ giữa ODA giải ngân (biến độc lập) với các biến phụ thuộc: tăng trưởng GDP, tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội và nợ công giai đoạn 1993 - 2018.
  • Đánh giá mức độ tương quan dựa trên thang phân loại của Evans (1996): $r < 0{,}39$ (tương quan rất yếu); $r \ge 0{,}40$ (có tương quan); $r \ge 0{,}60$ (tương quan mạnh); và $r$ tiến tới 1 (tương quan rất mạnh).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa các công trình học thuật trong nước và quốc tế về viện trợ phát triển. Tác giả tổng thuật ba luồng quan điểm chính (lạc quan, thực dụng, bi quan) về tác động của ODA đối với tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo và quản trị quốc gia. Phân tích các báo cáo đánh giá của DAC/OECD, WB, ADB, UNDP, luận án chỉ rõ các bài học quốc tế về chuyển dịch vai trò từ nước tiếp nhận thành nước tài trợ (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan), cũng như thất bại của một số quốc gia châu Phi do thể chế yếu kém và nạn tham nhũng. Tác giả xác lập khoảng trống nghiên cứu thực tiễn: cần có nghiên cứu toàn diện đánh giá hiệu quả ODA tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi sang nước có thu nhập trung bình thấp (LMIC), giải quyết các mâu thuẫn về điều kiện ràng buộc kinh tế, vốn đối ứng và áp lực nợ công.

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA

Tác giả làm rõ bản chất kinh tế - chính trị của ODA, phân loại nguồn vốn theo nhiều giác độ (đối tác: song phương, đa phương; hình thức: không hoàn lại 3 - 5%, vay ưu đãi >85%, vay hỗn hợp; điều kiện: có ràng buộc, không ràng buộc; mô hình: hỗ trợ ngân sách, chương trình, dự án, phi dự án).

Luận án chỉ ra tính chất hai mặt của ODA:

• Đối với bên tài trợ: Vừa hỗ trợ phát triển, vừa mở rộng thị trường xuất khẩu tư bản, tiêu thụ hàng hóa, thiết bị và nâng cao ảnh hưởng chính trị. Luận án dẫn chứng tỷ lệ cấp vốn ODA bắt buộc bằng hàng hóa của các nước tài trợ:

Quốc gia tài trợ	Tỷ lệ cấp vốn ODA bằng hàng hóa (%)
Áo	75,0%
Canada	65,0%
Bỉ	52,0%
Pháp	50,0%
Phần Lan	50,0%
Đan Mạch	25,1%
Nauy	23,0%
Đức	15,9%

• Đối với bên nhận viện trợ: ODA giúp bù đắp thiếu hụt vốn đầu tư (saving-gap), cải thiện cán cân thanh toán, nâng cấp hạ tầng kinh tế - xã hội, thúc đẩy thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Luận án trích dẫn đánh giá của Ngân hàng Thế giới: tại các quốc gia có thể chế tốt, 1 USD ODA có thể kích thích thu hút thêm 2 USD vốn đầu tư tư nhân, và tăng 1% GDP vốn ODA có thể giúp tốc độ tăng trưởng GDP tăng thêm 0,5%. Ngược lại, tại các nước quản trị kém, 1% GDP viện trợ có thể làm sụt giảm 0,5% GDP đầu tư tư nhân do hiện tượng lấn át và gây rủi ro bất ổn kinh tế vĩ mô.
• Chương 2 cũng phân tích kinh nghiệm thu hút và quản lý ODA của các nước trong khu vực (Trung Quốc, Thái Lan, Philippines, Indonesia, Malaysia, Bangladesh) để rút ra các bài học về thành lập cơ quan điều phối tập trung, nâng cao năng lực thẩm định và tăng cường quyền làm chủ quốc gia.

Chương 3: Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua

Chương 3 đi sâu phân tích toàn diện bức tranh thu hút và sử dụng ODA tại Việt Nam trong suốt 26 năm (1993 - 2018), tập trung vào giai đoạn 2011 - 2018:

• Đánh giá theo chỉ tiêu kinh tế vĩ mô: Lượng hóa tác động của vốn ODA giải ngân đối với tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP), tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội và nợ công thông qua hệ số tương quan Pearson và mô hình hồi quy.
• Đánh giá theo chỉ tiêu cụ thể (vi mô): Đánh giá kết quả thực hiện các chương trình, dự án ODA trong các ngành then chốt (giao thông vận tải, năng lượng, nông nghiệp - phát triển nông thôn, y tế, giáo dục, cấp thoát nước và bảo vệ môi trường).
• Đánh giá ưu điểm và hạn chế:
  • Ưu điểm: Bổ sung nguồn lực tài chính lớn cho đầu tư kết cấu hạ tầng then chốt; chuyển giao công nghệ và kỹ năng quản lý tiên tiến; góp phần thực hiện thành công các mục tiêu giảm nghèo và cải cách thể chế kinh tế.
  • Hạn chế và nhược điểm: Tiến độ giải ngân chậm kéo dài; chi phí dự án bị đội vốn lớn; tình trạng lãng phí, thất thoát và tham nhũng tại một số dự án; chất lượng chuẩn bị dự án tiền khả thi thấp; vướng mắc nghiêm trọng trong khâu giải phóng mặt bằng và bố trí vốn đối ứng từ ngân sách nhà nước; cơ chế chuyển giao vốn vay lại còn nhiều bất cập, làm gia tăng nghĩa vụ trả nợ công trực tiếp và gián tiếp của Chính phủ.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam

Dựa trên phân tích bối cảnh quốc tế và định hướng phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021 - 2025, tầm nhìn 2030, tác giả đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp:

• Thay đổi quan điểm nhìn nhận: Chuyển từ việc xem ODA là nguồn vốn hỗ trợ mang tính ưu đãi sang tư duy xem ODA và vốn vay kém ưu đãi là các công cụ vay nợ thương mại có điều kiện; lấy hiệu quả kinh tế - tài chính và khả năng tự hoàn vốn làm tiêu chuẩn hàng đầu trong lựa chọn dự án.
• Các nhóm giải pháp chủ yếu:
  1. Hoàn thiện hành lang pháp lý: Sửa đổi, bổ sung và đồng bộ hóa hệ thống pháp luật về quản lý đầu tư công, đấu thầu, xây dựng và quản lý nợ công liên quan đến ODA.
  2. Cơ chế cho khu vực tư nhân tiếp cận ODA và phát triển mô hình PPP: Thể chế hóa chủ trương của Đảng cho phép doanh nghiệp tư nhân tiếp cận vốn vay ODA và vay ưu đãi; nhân rộng các dự án hợp tác công - tư (PPP) có sử dụng vốn ODA làm vốn mồi.
  3. Đẩy nhanh tiến độ giải ngân: Cải cách thủ tục hành chính, hài hòa hóa quy trình thủ tục giữa Chính phủ Việt Nam và nhà tài trợ trong công tác phê duyệt dự án, đấu thầu và rút vốn.
  4. Đề cao tính minh bạch và sự tham gia của xã hội: Tăng cường vai trò giám sát của cộng đồng, các tổ chức xã hội dân sự, nâng cao trách nhiệm giải trình của các Ban Quản lý dự án và cơ quan chủ quản.
  5. Đảm bảo nguồn vốn đối ứng: Ưu tiên bố trí vốn ngân sách nhà nước kịp thời cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư để tránh tình trạng dự án bị kéo dài thời gian thi công.
  6. Xây dựng lộ trình giảm phụ thuộc ODA: Nâng cao năng lực hấp thu vốn trong nước, đa dạng hóa các kênh huy động vốn phát triển, chủ động các phương án cân đối ngân sách trả nợ khi các khoản vay ODA bước vào thời kỳ đáo hạn.
• Kiến nghị chính sách: Đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với Quốc hội (hoàn thiện khung luật pháp, tăng cường giám sát tối cao), Chính phủ (phân bổ vốn, cải cách quản lý nợ công) và cộng đồng các nhà tài trợ (linh hoạt điều kiện ràng buộc, hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về hiệu quả sử dụng vốn ODA trong điều kiện nền kinh tế đang phát triển chuyển đổi sang nhóm nước có thu nhập trung bình (MIC).
• Làm rõ nội hàm mở rộng của khái niệm ODA hiện đại: không chỉ giới hạn ở viện trợ không hoàn lại và vốn vay ưu đãi truyền thống mà bao gồm cả các khoản vay kém ưu đãi (với điều kiện tài chính vẫn thuận lợi hơn vay thương mại thuần túy).
• Hoàn thiện hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả ODA trên cả hai bình diện kinh tế vĩ mô (tăng trưởng, đầu tư, nợ công) và vi mô (tiến độ, tính bền vững của dự án, năng lực hấp thu), đồng thời làm rõ tác động hai mặt của các điều kiện ràng buộc từ bên tài trợ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về thực trạng thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam trong suốt giai đoạn 1993 - 2018 (đặc biệt là giai đoạn 2011 - 2018), chỉ rõ những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng giải ngân chậm, đội vốn và áp lực nợ công.
• Tổng kết các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị tham khảo cao đối với Việt Nam từ các quốc gia thành công (Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan) và các bài học cảnh báo từ các quốc gia tiếp nhận viện trợ kém hiệu quả.
• Xây dựng hệ thống giải pháp mang tính đồng bộ, khả thi cho giai đoạn 2021 - 2025 và tầm nhìn 2030, trong đó giải quyết trực diện các điểm nghẽn thể chế: cơ chế vốn đối ứng giải phóng mặt bằng, cơ chế cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận ODA và mô hình tài trợ dự án PPP.
• Đề xuất các nhóm kiến nghị chính sách cụ thể, phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan quản lý chuyên ngành, cũng như định hướng đàm phán với cộng đồng các đối tác phát triển.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về nguồn số liệu công khai và tính chất phân tán của các dự án ODA qua nhiều thời kỳ, việc lượng hóa chi tiết hiệu quả tài chính vi mô tại từng dự án độc lập ở cấp địa phương chưa được bao phủ toàn bộ; phạm vi phân tích định lượng vĩ mô dừng lại ở mốc thời gian năm 2018.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng đánh giá thực nghiệm tác động của các khoản vay ODA kém ưu đãi đối với an toàn nợ công của Việt Nam trong giai đoạn sau năm 2020; nghiên cứu sâu các mô hình tài chính cụ thể cho phép khu vực kinh tế tư nhân tham gia trực tiếp vay lại vốn ODA trong các dự án hạ tầng giao thông và năng lượng tái tạo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan chủ quản trong việc xây dựng chiến lược thu hút, đàm phán hiệp định vay ODA, hoàn thiện quy định về quản lý đầu tư công và nợ công.
• Ban Quản lý dự án ODA và chính quyền địa phương: Cung cấp các phân tích về điểm nghẽn trong giải ngân, vốn đối ứng giải phóng mặt bằng và quy trình quản trị dự án theo chuẩn mực quốc tế.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy các học phần Kinh tế chính trị, Tài chính quốc tế, Quản lý kinh tế và Đầu tư công tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định các điều kiện tiếp nhận nguồn vốn ODA theo chuẩn quốc tế như thế nào?
Luận án chỉ ra hai điều kiện chung: (1) Mức thu nhập bình quân đầu người của nước tiếp nhận phải thuộc nhóm chậm phát triển hoặc đang phát triển (các nhóm thu nhập: dưới 1.100 USD/năm, từ 1.101 - 3.035 USD/năm, hoặc dưới 220 USD/năm đối với ODA đặc biệt); (2) Mục tiêu sử dụng vốn ODA của nước tiếp nhận phải phù hợp với định hướng ưu tiên của nhà tài trợ (như Mục tiêu Thiên niên kỷ, xóa đói giảm nghèo đối với nước thu nhập thấp; hoặc cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh đối với nước thu nhập trung bình).

2. Thành tố hỗ trợ (Grant Element - GE) trong ODA được quy định ở mức tối thiểu bao nhiêu?
Theo quy chuẩn của DAC/OECD được luận án trích dẫn, thành tố hỗ trợ (GE) của một khoản ODA phải đạt ít nhất 25% đối với các khoản vay không ràng buộc và đạt ít nhất 35% đối với các khoản vay có ràng buộc mua sắm hàng hóa, dịch vụ.

3. Theo kết quả tổng hợp trong luận án, thể chế quản lý tác động như thế nào đến hiệu quả kích thích đầu tư tư nhân từ vốn ODA?
Dẫn chứng từ các nghiên cứu quốc tế của Ngân hàng Thế giới, luận án nêu rõ: ở những quốc gia có thể chế tốt, 1 USD vốn ODA đóng vai trò xúc tác hút thêm khoảng 2 USD vốn đầu tư tư nhân; ngược lại, ở các quốc gia có thể chế yếu kém, 1% GDP vốn ODA tiếp nhận có thể làm sụt giảm 0,5% GDP đầu tư tư nhân do hiện tượng lấn át và gây lo ngại về bất ổn vĩ mô.

4. Khung khảo sát dữ liệu sơ cấp của luận án được triển khai với những đối tượng nào?
Luận án thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua phỏng vấn sâu và khảo sát bảng hỏi đối với: đại diện các cơ quan quản lý ODA của Chính phủ; các Bộ quản lý ODA quy mô lớn (Bộ GTVT, Bộ Công thương); Sở Kế hoạch và Đầu tư các địa phương (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Thái Nguyên); các nhà tài trợ lớn (WB, ADB, Nhật Bản) và tổ chức quốc tế (UNDP, UNICEF); cùng các Ban Quản lý dự án ODA.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để nâng cao hiệu quả sử dụng ODA tại Việt Nam?
Luận án đề xuất 6 nhóm giải pháp chính: (1) Hoàn thiện đồng bộ khung khổ pháp lý về quản lý ODA; (2) Xây dựng cơ chế cho khu vực tư nhân tiếp cận ODA và mở rộng mô hình PPP; (3) Thúc đẩy tiến độ giải ngân dự án; (4) Đề cao tính minh bạch, sự tham gia của tổ chức xã hội và vai trò làm chủ quốc gia; (5) Tăng cường và bảo đảm nguồn vốn đối ứng cho giải phóng mặt bằng, tái định cư; (6) Xây dựng lộ trình giảm dần sự lệ thuộc của nền kinh tế vào vốn ODA.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Văn Tuấn là một công trình nghiên cứu hệ thống về lý luận và thực tiễn quản lý nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức. Bằng việc kết hợp phương pháp luận kinh tế chính trị với các công cụ phân tích định tính và định lượng, luận án đã đánh giá toàn diện bức tranh sử dụng ODA giai đoạn 1993 - 2018 và chỉ ra các rào cản thể chế lớn tại Việt Nam. Các phương hướng, giải pháp và kiến nghị được đề xuất có giá trị thực tiễn phục vụ quá trình chuyển đổi chính sách quản lý ODA, bảo đảm an toàn nợ công và nâng cao hiệu quả đầu tư phát triển trong giai đoạn 2021 - 2025 và tầm nhìn 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tính hính nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lì luận và thực tiễn về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA Chương 3: Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua Chương 4: Quan điểm và giải pháp tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam 11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Vấn đề quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA luôn dành được mối quan tâm của đông đảo các nhà nghiên cứu, các chuyên gia trong và ngoài nước. Cho đến nay, khá nhiều nghiên cứu tại Việt Nam và quốc tế có liên quan đến tính hính thu hút, quản lý, sử dụng nguồn vốn ODA cũng như các kinh nghiệm quốc tế về quản lý nguồn vốn này được đăng trên các tạp chì kinh tế, các báo cáo nghiên cứu của nhóm tư vấn, diễn văn họp thường niên của các nhà tài trợ, báo cáo đánh giá của các cơ quan nhà nước Việt Nam và của các nhà tài trợ. Các nghiên cứu quốc tế Liên quan đến tổng quan tính hính thu hút, sử dụng ODA, các kinh nghiệm trong quản lý ODA cũng như hiệu quả viện trợ tại Việt Nam, các nghiên cứu quốc tế có thể chia thành hai mảng chình như sau: a) Các nghiên cứu tổng quan về ODA, về tính hính thu hút, quản lý sử dụng ODA, kinh nghiệm quản lý ODA và hiệu quả viện trợ quốc tế: ODA được tiếp cận/hiểu theo nhiều cách khác nhau.

Cơ bản chia thành các trường phái, quan điểm sau: Shahriar Rahman Kibriya (2011), Aid and Peace: A critique of foreign assistance, conflict and development, đã đưa ra cách hiểu về ODA theo ba quan điểm chình, đó là quan điểm lạc quan (optimistics), thực dụng (realistic) và bi quan (pessimistic). Quan điểm lạc quan nhấn mạnh đến tác động tìch cực của ODA đối với phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội ở các nước đang phát triển. Gương mặt tiêu biểu cho quan điểm này là Jeffrey Sachs, với cuốn sách có tiêu đề: “The end of poverty: Economic possibilties for our time (2005)”, cùng với thông điệp của ông là "chấm dứt nghèo đói" khi các nước phát triển cung cấp thêm ODA với mức bính quân 135-195 tỷ USD cho thập kỷ tới. Quan điểm thực dụng nhấn mạnh đến yếu tố hiệu quả trong viện trợ, do đó đòi hỏi phải có sự lựa chọn kỹ càng hơn khi cung cấp viện trợ cho bên hưởng lợi và đưa ra các đề xuất để tạo ra một thị trường viện trợ hiệu quả hơn.

Trong “Aid, Policies, and Growth”, Burnside và Dollar (2000) phát hiện ra rằng viện trợ có tác động tìch cực đến tăng trưởng ở các nước đang phát triển mà có chình sách tài chình, tiền tệ và thương mại tốt. Trong khi thực hiện chình sách tồi, viện trợ không có tác dụng tìch cực đối với sự phát triển. Quan điểm bi quan cho rằng cải cách và thực hiện các khoản viện trợ là vô ìch và bị tham những. Trong cuốn sách “The White man’s burden: Why the West’s efforts to aid the rest have done so much III and so little good” của Easterly (2006) đặt ra câu hỏi liệu những đồng tiền viện trợ thực sự đến được tay người nghèo không.

Lì do đưa ra quan điểm này ví ông cảm thấy đó là do quản lý không dân chủ và chình quyền tham nhũng tại các nước nhận viện trợ này. 12 Theo Jin-Wook Choi (2011), “From A Recipient To A Donor State: Achievements And Challenges Of Korea’s ODA”, ODA được hiểu dưới góc độ lý tưởng và thực dụng. Theo cách tiếp cận lý tưởng, coi viện trợ ODA xuất phát từ lợi ìch của nước tiếp nhận hơn là nước viện trợ (Lumsdaine và Schopf, 2007). Điều này phù hợp với bản chất của ODA là nhằm mục đìch nhân đạo (Maizels và Nissanke, 1984).

Còn cách tiếp cận thực dụng có xu hướng tập trung vào lợi ìch kinh tế và an ninh quốc gia của nước cung cấp viện trợ ODA (Arnold, 1985; Morgenthau, 1962; Noël và Thérien, 1995). Theo Anne Maurits van der Veen (2000), “Ideas and In terests in Foreign Policy: The Politics of Official Development Assistance”, ODA hiểu theo bốn cách khác nhau. Cách thứ nhất hiểu ODA theo cách thực dụng (realist) giống với quan điểm của của Jin-Wook Choi (2011); cách thứ hai hiểu ODA theo thuyết thể chế (institutionalist), nhấn mạnh vai trò của các tổ chức quốc tế như DAC trong việc đưa ra các nguyên tắc, chuẩn mực để ràng buộc các nước cùng chấp nhận và chia sẻ cùng nhau về các vấn đề quốc tế như: viện trợ ODA; cách thứ ba là hiểu ODA theo thuyết tự do (liberal), tập trung vào nhóm lợi ìch trong nước để tối đa hóa ảnh hưởng và lợi ìch riêng của họ; cách thứ tư là hiểu ODA theo thuyết kiến tạo (constructivist), nói đến đa mục tiêu trong viện trợ ODA như: ổn định quốc tế, thúc đẩy dân chủ, và bảo vệ môi trường toàn cầu. Các nghiên cứu, báo cáo của DAC - OECD (Ủy ban hỗ trợ phát triển - Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế).

Các nghiên cứu của OECD trong lĩnh vực ODA tập trung vào phân tìch chình sách về viện trợ phát triển, quản lý công. Hàng năm, tổ chức này đều có báo cáo đánh giá các thành viên, các nước cung cấp ODA; báo cáo đánh giá các chương trính phát triển (theo lĩnh vực hoặc theo các quốc gia); những số liệu phân tìch cơ bản về viện trợ (theo nhà tài trợ, nước nhận viện trợ hay khu vực và theo lĩnh vực). Một số nghiên cứu nổi bật trong thời gian qua là: Tổng quan viện trợ phát triển 2010: Số liệu theo khu vực (phân tìch số liệu ODA theo 5 khu vực Châu Phi, Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ và Châu Đại dương). Viện trợ tốt hơn - Quản lý các nguồn lực phát triển: Xem xét lại quá trính tăng cường quản lý tài chình công, đưa ra các khuyến nghị nhằm đạt được các mục tiêu 2010 của Tuyên bố Paris.

Báo cáo năm 2009 của DAC về Dự báo viện trợ - Điều tra Kế hoạch chi tiêu 2009 - 2011 của các nhà tài trợ: phân tìch kế hoạch chi tiêu của các nhà tài trợ trong 3 năm, nhằm tằng khả năng dự báo viện trợ quốc tế. Các quốc gia chủ yếu đi nghiên cứu làm thế nào để có thể thu hút được nhiều vốn ODA và sử dụng có hiệu quả vốn này để từ đó đề ra hàng loạt các chình sách cụ thể. Vì dụ như những nghiên cứu của Philippin, Kenya được trính bày trong tài liệu Thực trạng của viện trợ 1998 - 1999 của Ngân hàng Thế giới, NXB Chình trị quốc gia, 13 Hà Nội, 1999. Hàng năm các nhà tài trợ chình về ODA như WB, ADB, IMF, Nhật Bản, Mỹ… thường tiến hành nghiên cứu những ảnh hưởng, tác động của vốn ODA của họ tại các quốc gia tiếp nhận ODA.

Thể hiện qua các tài liệu: Asian Development Bank (2007), Guidelines for the economic Analysis of Projects, HaNoi, February 2007; Council on ODA reforms for the 21st Centery Final Report (2008) Internet; EAST ASIA: The Road to recovery (2008) - NXB the World Bank; Foreign Aid and the Composition of Public Spendeng - (1999) RRO679 - 76, project supervisor Vinaya Swaroop – Internet; World Bank (1999), 1999 World Development Indicator, pp.350; Thực trạng của viện trợ 1996 - 1997; Thực trạng của viện trợ 1998 - 1999; Thực trạng của viện trợ 2000; Aid reform in Africa (2001) của Ngân hàng Thế giới… Từ đó, họ đưa ra chình sách, đưa ra các khuyến cáo. Các nghiên cứu của các tổ chức, các chuyên gia quốc tế, vì dụ như: Tonny German and Judith Randel (1998), “Thực trạng của viện trợ 1997 - 1998 _ Một sự đánh giá độc lập về hợp tác phát triển”; Daniel Blais, Luc Picard (1997), Các thiết chế tài chình quốc tế và các nước đang phát triển; Chenery và Strout (1966) đã nghiên cứu tác động của viện trợ đối với phát triển kinh tế, tác giả nhấn mạnh vai trò và tầm quan trọng của nguồn vốn ODA, cho rằng hỗ trợ phát triển từ các nước giàu cho các nước đang phát triển, đặc biệt là các nước nghèo, thu nhập thấp sẽ thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo, thông qua hỗ trợ một lượng vốn cần thiết để giúp các nước này có vai trò hết sức rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của một quốc gia để đạt mục tiêu phát triển kinh tế xã hội. Helmut Fuhrer (1996) trong nghiên cứu “A history of the development assistance committee and the development co-operation directorate in dates, names and figures” đã đưa ra được khái niệm về nguồn vốn ODA của Tổ chức OECD trong đó nguồn vốn Hỗ trợ Phát triển chình thức (viết tắt là ODA) là nguồn vốn hỗ trợ để tăng cường phát triển kinh tế và xã hội của các nước đang phát triển với thành tố ưu đãi (grant) chiếm một khoảng xác định trong khoản tài trợ này. Nguồn ODA được phân biệt với các nguồn vốn đầu tư khác với hai đặc điểm chình: (i) Đây là khoản hỗ trợ phát triển chình thức; (ii) Được xác định bởi thành tố ưu đãi.

Từ hai yếu tố này giúp chúng ta xác định được nguồn vốn đầu tư đó có phải là nguồn vốn ODA hay không. Teboul và Moustier (2001) đã đưa ra đánh giá về ảnh hưởng tìch cực của viện trợ phát triển đối với trường hợp của các nước trong tiểu vùng Sahara châu Phi, trong đó tác động làm gia tăng tiết kiệm và tăng trưởng GDP, hỗ trợ cho sáu quốc gia đang phát triển trên biển Địa Trung Hải giai đoạn 1960-1966 trong quá trính phát triển của mình. Antonio Tujan Jr (2009), đã đưa ra đánh giá hiệu quả viện trợ và tổng kết một số bài học kinh nghiệm trong việc sử dụng viện trợ của Nhật Bản cho Philippines, trong đó khuyến nghị cần tăng cường hỗ trợ trực tiếp và nâng cao vai trò của các tổ chức xã hội 14 dân sự là hạt nhân quan trọng trong tiếp nhận và triển khai viện trợ, thực hiện các chương trính quan trọng của Philippines đặc biệt là chương trính xoá đói giảm nghèo; và khuyến nghị cần nâng cao hơn nữa quyền làm chủ và trách nhiệm của địa phương trong quản lý viện trợ và giảm dần sự phụ thuộc của họ vào nhà tài trợ. Các báo cáo của Ngân hàng thế giới và ADB về các chiến lược, bài học kinh nghiệm trong sử dụng viện trợ, đánh giá hiệu quả hiệu trợ, mối quan hệ giữa viện trợ và quyền lực, kinh nghiệm huy động vốn của khu vực kinh tế tư nhân đầu tư phát triển ở Châu Âu và khu vực Trung Á, viện trợ tại Đông Nam Á (đặc biệt là những nghiên cứu của Daniele Calabrese, David Dollar, Paul Mosley, Jame Harrigan, John Toye.