CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TẠM ĐÌNH CHỈ XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án hành chính 1. Khái niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án hành chính Quá trình giải quyết phúc thẩm VAHC trải qua các trình tự, thủ tục khác nhau từ nhận đơn, xem xét đơn kháng cáo, quyết định kháng nghị cho đến thụ lý, chuẩn bị xét xử, xét xử phúc thẩm VAHC. Mỗi trình tự, thủ tục có những công việc, hoạt động cụ thể, thế nhưng đều nhằm mục đích giải quyết kháng cáo, kháng nghị một cách chính xác, đúng đắn nhất.
Song không phải lúc nào việc giải quyết phúc thẩm cũng diễn ra suôn sẻ, liền mạch mà chúng có thể bị gián đoạn trong khoảng thời gian nhất định khi xuất hiện các căn cứ như: Đương sự kháng cáo là cá nhân chết, cơ quan, tổ chức đã giải thể mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng; cần đợi kết quả giải quyết của cơ quan khác hoặc kết quả giải quyết vụ việc khác có liên quan… Nói cách khác, khi xuất hiện một trong các căn cứ này Tòa án cấp phúc thẩm phải tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án để có thời gian khắc phục, bảo đảm cho việc giải quyết được đúng đắn, chính xác. Vấn đề đặt ra, tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC được hiểu như thế nào? Hiện nay, khái niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC chưa được chính thức thừa nhận trong quy định tại Luật TTHC và các văn bản pháp luật có liên quan. Chính vì vậy, việc tìm hiểu về khái niệm này phải dựa trên khía cạnh lý luận và cách giải thích các thuật ngữ trong nội hàm của nó. Theo đó, để hiểu rõ được khái niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC, chúng ta cần hiểu được các cụm từ sau: “VAHC”; “tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm”.
Trước hết là khái niệm về VAHC, hiện nay Luật TTHC và các văn bản pháp luật có liên quan cũng chưa có quy định đề cập đến và đương nhiên để hiểu rõ nội hàm của nó chúng ta cũng bắt đầu từ cách giải thích ngữ nghĩa. Trong từ điển Tiếng Việt thì “vụ” là “việc, sự việc không hay, rắc rối cần được giải quyết 2” còn “án” là “vụ phạm pháp hoặc tranh chấp về quyền lợi cần được xét xử trước Tòa án3”. Mặt khác, trong Từ điển Luật học cũng nêu “VAHC là vụ án phát sinh tại Tòa hành chính do cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện ra Tòa án yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp 2 Hoàng Phê (2008) “Từ điển Tiếng Việt”, Nhà xuất bản Đà Nẵng, tr.vn/dict/vn_vn/%C3%81n, truy cập ngày 01/4/2021. 6 pháp của mình4”.
Mặc dù, khái niệm này đã nêu lên được chủ thể khởi kiện, chủ thể có thẩm quyền giải quyết cũng như mục đích của việc khởi kiện VAHC. Tuy nhiên, khái niệm này còn khá chung chung và chưa nêu lên được đối tượng khởi kiện của VAHC là các quyết định hành chính, hành vi hành chính. Dưới góc độ nghiên cứu, Giáo trình Luật TTHC của Trường Đại học Luật Hà Nội nêu “VAHC là vụ việc tranh chấp hành chính được Tòa án thụ lý theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ5”. Có phần tương tự với cách định nghĩa trên, Trường Đại học Luật TP.HCM cũng giải thích “VAHC là vụ án phát sinh khi cá nhân, tổ chức khởi kiện hợp lệ các quyết định hành chính hay hành vi hành chính hoặc các quyết định khác theo quy định của pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và được Tòa án có thẩm quyền thụ lý6”.
Xâu kết các cách lý giải trên, chúng ta có thể hiểu: VAHC là vụ án phát sinh khi cá nhân, tổ chức khởi kiện hợp lệ để xem xét tính hợp pháp của các quyết định hành chính hay hành vi hành chính hoặc các quyết định khác theo quy định của pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và được Tòa án có thẩm quyền thụ lý theo quy định của Luật TTHC. Sau đó, chúng ta cùng tiếp tục tìm hiểu về khái niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm. Theo đó, dưới góc độ ngữ nghĩa, “tạm” được hiểu là: “tạm làm việc gì chỉ trong một thời gian nào đó, khi có điều kiện thì sẽ có thay đổi7”, “tạm đình chỉ vụ án” là Tòa án tạm ngừng giải quyết vụ án đã thụ lý8”. Mặt khác, khi quy định về giai đoạn phúc thẩm VAHC, Luật TTHC trực tiếp đề cập “Xét xử phúc thẩm là việc Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị9”.
Như vậy, các lập luận trên bước đầu cho chúng ta hiểu “tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm là việc tạm dừng việc xét xử phúc thẩm sau khi thụ lý vụ án”. Nhận thấy, cách giải thích này còn ở mức sơ khai, theo tính chắp vá các từ ngữ nên để có được khái niệm “tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC” chúng ta cần phải tiếp tục tiếp cận ở khía cạnh lý luận pháp lý từ một số công trình khoa học có uy tín dưới đây. Về mặt lý luận, tuy không nhiều công trình khoa học đề cập đến trực tiếp khái 4 Đại học Luật Hà Nội (1999), Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr. 5 Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr.
6 Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam (Tái bản lần thứ nhất có sửa đổi, bổ sung), Nhà xuất bản Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr.vn/dict/vn_vn/T%E1%BA%A1m, truy cập ngày 01/4/2021. 8 Đại học Luật Hà Nội (1999), Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr. 9 Điều 203 Luật Tố tụng hành chính. 7 niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC nhưng chí ít cũng đề cập gián tiếp hoặc có điểm qua các nội dung liên quan đến chúng.
Tại trang 369, Giáo trình TTHC Trường Đại học Luật Hà Nội có viết “Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm có thể ra những quyết định pháp luật nhất định nếu xét thấy có đủ căn cứ pháp luật, cụ thể là: Khi có những căn cứ phù hợp với quy định của Điều 197 Luật TTHC thì ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án10”. Có phần rõ ràng, chi tiết hơn, Giáo trình TTHC Việt Nam Trường Đại học Luật TP.HCM nêu “Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án, hậu quả của việc tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án và tiếp tục xét xử phúc thẩm vụ án được thực hiện theo quy định tại Điều 141 và Điều 142 của Luật TTHC 2015. Quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án có hiệu lực thi hành ngay. Quyết định tạm đình chỉ phải được gửi ngay cho đương sự và VKS cùng cấp11”.
Ở một số công trình khác, tuy không trình bày trực tiếp, nhưng cũng đã nhắc đến “Trong quá trình giải quyết VAHC theo thủ tục phúc thẩm có thể phát sinh những căn cứ làm cho Tòa án không thể tiếp tục giải quyết vụ án theo thủ tục phúc thẩm. Khi có các căn cứ này, Tòa án phải ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm. Những căn cứ tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm là những căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 141 Luật TTHC. Đây là những căn cứ tạm đình chỉ giải quyết vụ án nhưng phát sinh trong giai đoạn xét xử phúc thẩm12”.
Hay, cuốn bình luận Luật TTHC của tác giả Vũ Thư, Lê Thương Huyền đã viết “Khi nhận được kháng cáo, kháng nghị, Tòa án sẽ phải phân công Thẩm phán giải quyết vụ án, Hội đồng xét xử sẽ nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi xét xử. Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, nếu có căn cứ dẫn đến phải tạm đình chỉ giải quyết vụ án thì Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm (nếu có các dấu hiệu quy định tại Điều 141)13”. Có thể thấy, về cơ bản, các công trình trên đây đều đưa ra khái niệm về tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC nhưng còn ở mức độ sơ khai, chung chung, chưa cô đọng được một khái niệm hoàn chỉnh, toàn diện. Mặc dù vậy, các công trình đều đã phản ánh được về một số điểm cơ bản là: (i) thời điểm; (ii) điều kiện ra quyết định; (iii) chủ thể có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm.
Như vậy, khi tập hợp các cách luận giải, lý luận trên đây, chúng ta có thể hiểu: 10 Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr. 11 Khoản 1 Điều 228 Luật Tố tụng hành chính 2015. 12 Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên) (2017), Giải thích và bình luận Luật Tố tụng hành chính 2015, Nhà xuất bản Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 13 Vũ Thư, Lê Thương Huyền (2016), Bình luận Khoa học Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Nhà xuất bản Hồng Đức, tr.
8 Tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC là việc Tòa án cấp phúc thẩm sau khi thụ lý vụ án đã ra quyết định tạm dừng việc xét xử phúc thẩm khi xuất hiện các căn cứ tạm đình chỉ do Luật định, vụ án sẽ được tiếp tục xét xử khi các căn cứ tạm đình chỉ đó được khắc phục. Đặc điểm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án hành chính Thông qua khái niệm tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC nêu trên, chúng ta tiếp tục tìm hiểu các đặc điểm cơ bản của tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC: Thứ nhất, tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm VAHC chỉ được Tòa án cấp phúc thẩm ban hành sau khi thụ lý xét xử phúc thẩm. VAHC chỉ được xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm khi Tòa án cấp phúc thẩm ra thông báo thụ lý phúc thẩm. Nói cách khác, hành vi thụ lý của Tòa án cấp phúc thẩm là điều kiện quan trọng làm phát sinh thủ tục phúc thẩm, xác định trách nhiệm của Tòa án trong việc xét xử lại vụ án, đánh giá tính hợp pháp và tính có căn cứ trong kháng cáo của đương sự, kháng nghị của VKS.