Chương I MỘT SÔ VẤN ĐỂ CHUNG CỦA VIỆC BIÊN SOẠN TẬP TÌNH HUỐNG QUẢN LÝ NHÀ Nước VÊ HÀNH CHÍNH, KINH TẾ, DÂN Sự, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH, ĐẤT ĐAI, KHIÊU NẠI, TỐ CÁO I- TÌN H HUỐNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC 1. K hái niệm - Tình huống Có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm “tình huống”, theo Từ điển tiếng Việt, tình huống là “sự diễn biến của tình hình, về mặt cần phải đốỉ phó”1, tức là toàn thể những sự việc xảy ra tại một địa điểm, trong một thời gian cụ thể, buộc ngưòi ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó, tìm cách giải quyết. ủ y ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học: Từ điển tiếng Việt, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1988, tr.
Theo Từ điển Tâm lý học. Tình huống là hệ thống các sự kiện bên ngoài có quan hệ với chủ thể, có tác dụng thúc đẩy chủ thể đó. Trong quan hệ không gian, tình huống xảy ra bên ngoài nhận thức của chủ thể. Trong quan hệ thòi gian, tình huống xảy ra trước so với hành động của chủ thể.
Trong quan hệ chức năng, tình huống là sự độc lập của các sự kiện đôì với chủ thể ở thời điểm mà ngưòi đó thực hiện hành động1. Trong khoa học giáo dục, có nhiều quan điểm khác nhau về tình huống: Gomez-Ibanez - Tiến sĩ Chính sách công, Đại học Harvard, Hoa Kỳ cho rằng: Tình huống là một hoàn cảnh thực tế trong đó một viên chức hay nhà quản lý công hoặc tư phải đưa ra quyết định. Các tình huống tóm tắt những áp lực và khía cạnh khác nhau mà viên chức hay nhà quản lý đó phải cân nhắc khi ra quyết định, và với những thông tin thưòng không hoàn chỉnh hoặc mâu thuẫn vào lúc đó2. Theo Đào Thị Ái Thi - Chủ nhiệm đề tài khoa học cấp bộ Áp dụng phương pháp dạy học tình huông 1.
Xem Vũ Dũng (Chủ biên): Từ điển Tâm lý học, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000. Xem Tập bài giảng phương pháp dạy - học tích cực, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2016. trong đào tạo, bồi dưõng cán bộ, công chức Việt Nam năm 2004 thì tình huống là tất cả những vấn đề, sự kiện, sự việc xảy ra xung quanh cuộc sống con ngưòi chứa đựng một trong những mâu thuẫn của hệ thống sinh thái, của hệ thống nhân văn hoặc của cả hai hệ thống đòi hỏi con người phải giải quyết.
Tình huống trong giảng dạy là các tình huống sư phạm do giảng viên lựa chọn phục vụ cho nội dung của bài giảng. Các dữ liệu và quá trình trong tình huống phải liên quan đến các tri thức, kỹ năng, thái độ mà giảng viên muốn học viên cảm nhận được. Tình huống được đưa vào giảng dạy thường dưới dạng những bài tập nghiên cứu. Đặc điểm nổi bật của loại hình bài tập này là xoay quanh những sự kiện có th ật hay gần gũi với thực tế, trong đó chứa đựng những vấn đề và mâu thuẫn cần phải được giải quyết.
Theo nghĩa phổ biến, tình huống là những quá trình, sự kiện, sự việc diễn ra trong cuộc sông của con người chứa đựng các vâh đề, các mâu thuẫn, các phương thức hành động mà con người đã, đang hoặc sẽ phải đô'i mặt. Mỗi tình huống đều phải có các bối cảnh, có các tình tiết với tư cách dữ kiện, điều kiện, có các vấn đề, quá trình, kết quả. Thông qua phân tích tình huống, ngưòi ta có thể tìm thấy những mối quan hệ, những xu hướng phát triển hoặc những vấn đề cần nhận thức nào đó. - Quản lý nhà nước “Quản lý nhà nước” được hiểu là hoạt động của các cơ quan nhà nước thực thi quyền lực nhà nước.
Về nguyên tắc, quyền lực nhà nước hiện nay ở mọi quốc gia trong quá trình thực thi đều được chia thành ba bộ phận cơ bản là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. + Quyền lập pháp là quyền ban hành và sửa đổi Hiến pháp và luật, tức là quyền xây dựng các quy tắc pháp lý cơ bản để điều chỉnh tất cả các mối quan hệ xã hội theo định hướng thống nhất của nhà nước. Quyền lập pháp do cơ quan lập pháp thực hiện, ở nước ta, quyền lập pháp thuộc về Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. + Quyền hành pháp là quyền thực thi pháp luật, tức là quyền chấp hành luật và tổ chức quản lý các mặt của đời sống xã hội theo pháp luật.
Quyền này do cơ quan hành pháp thực hiện, bao gồm cơ quan hành pháp trung ương và hệ thống cơ quan hành pháp ở địa phương. Ở nước ta, quyền hành pháp được trao cho Chính phủ và bộ máy hành chính nhà nước ỏ địa phương thực hiện. + Quyền tư pháp là quyền bảo vệ pháp luật do cơ quan tư pháp (trước hết là hệ thống Tòa án) thực hiện. 0 nước ta, cơ quan có chức năng thực hiện quyền tư pháp quy định trong Hiến pháp là Tòa án nhân dân.
Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan quản lý nhà nước tiến hành đối với tất cả mọi cấ nhân và tổ chức trong xã hội, trên tất cả các mặt của đời sôhg xã hội bằng cách sử dạng quyền lực nhà nước có tính cưdng chế đơn phương nhằm mục tiêu phục vụ lợi ích chung của cả cộng đồng, duy trì ổn định, an ninh trật tự và thúc đẩy xã hội phát triển theo một định hướng thông nhất của nhà nước. - Tình huôhg quản lý nhà nước Từ những nội dung trên có thể hiểu, tình huống quản lý nhà nước là toàn bộ những sự việc xảy ra tại một địa điểm, trong một không gian và thời gian cụ thể trong hoạt động quản lý nhà nước, buộc cơ quan, người có thẩm quyền phải suy nghĩ, hành động, xử lý, tìm cách giải quyết. Một sô tình huống quản lý nhà nước a) Tình huống quản lý nhà nước về hành chính Từ điển Oxíbrd định nghĩa hành chính là một hành động thi hành, quản lý các công việc hoặc hướng dẫn giám sát sự thực hiện, sử dụng hoặc điều khiển. Theo gốc Latinh, ban đầu hành chính bắt nguồn từ từ “minor”, nghĩa là “phục vụ”, sau này là “ministrate”, nghĩa là “điều hành”1.
Từ những định nghĩa trên có thể thấy rằng, hành chính có những đặc tính sau: thứ nhất, hành chính phục vụ người khác thông qua việc chấp hành các quyết định do người đó ban hành và chịu sự kiểm soát của họ. Thứ hai, hành chính là điều hành - khai thác, huy động và sử dụng các quyền lực (cơ sỗ vật chất, tài nguyên, nhân lực, tài chính.) theo quy định (luật hoặc điều lệ) nhằm đạt được mục tiêu của hệ thống (tổ chức hoặc nhà nước). Tóm lại, hành chính là hoạt động chấp hành và điều hành trong quản lý một hệ thống theo những quy định được định trước nhằm đạt mục tiêu của hệ thống. Hành chính nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước, đó là hoạt động chấp hành và điều hành của hệ thống hành chính nhà nước trong quản lý xã hội theo khuôn khổ pháp luật nhà nước nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội.
Xem Học viện Hành chính: Giáo trình L ý luận hành chính nhà nước, Hà Nội, 2010. Hành chính nhà nước là một bộ phận của quản lý nhà nước, nói cách khác, hành chính nhà nước có phạm vi hẹp hơn so với quản lý nhà nước ở hai điểm cơ bản: Thứ nhất, hành chính nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước, tức là hoạt động chấp hành và điều hành. Thứ hai, chủ thể của hành chính nhà nước là các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền trong hệ thống hành chính nhà nước. Như vậy, tình huống quản lý nhà nước vê' hành chính là những tình huống trong quá trình thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành của hệ thông hành chính nhà nước từ trung ương đến cơ sở (tình huốhg liên quan đến cơ quan hành chính nhà nước, cán bộ, công chức, thuyết phục và cưdng chế trong quản lý hành chính, trách nhiệm hành chính, thủ tục hành chính, tài phán hành chính).
Để giải quyết một tình huống quản lý nhà nước về hành chính cần thống nhất một số nhận thức: - Về chủ thể: Chủ thể tham gia một quan hệ pháp luật hành chính rất rộng, bao gồm các cá nhân (công dân Việt Nam, người nưốc ngoài, người không quốc tịch, cán bộ, công chức, viên chức), tổ chức (kinh tế, xã hội. - v ề nguyên tắc giải quyết các tranh chấp hành chính: Bảo đảm nguyên tắc thứ bậc trong quản lý hành chính nhà nước. - Về nội dung: Tình huống quản lý nhà nước về hành chính xoay quanh việc bảo vệ lợi ích (vật chất hoặc tinh thần) của chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hành chính. - Khi xảy ra các tranh chấp về quyền và nghĩa vụ trong quan hệ pháp luật hành chính thì việc “xử lý, giải quyết” tran h chấp nhất thiết phải có sự tham gia của nhà nước (thông qua cơ quan nhà nước hoặc ngưòi có thẩm quyền trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước).
b) Tình huống quản lý nhà nước về kinh tế Kinh tế là tổng thể các yếu tố sản xuất, các điều kiện sống của con người, các môi quan hệ trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội. Nói đến kinh tế, suy cho cùng là nói đến vấn đề sở hữu và lợi ích. Như vậy, kinh tế là “toàn bộ các hoạt động sản xuất, trao đổi, phân phối, lưu thông” của cả một cộng đồng dân cư, một quốc gia trong một khoảng thời gian, thường là một năm. Quản lý nhà nước về kinh tế là sự tác động có tổ chức và bằng pháp luật của nhà nước lên nền kỉnh tế quốic dân nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế đất nưóc đặt ra trong điều kiện hội nhập và mỗ rộng giao lưu quốíc tế.
Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước về kinh tế được thực hiện thông qua cả ba cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp của nhà nước. Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước về kinh tế được hiểu là hoạt động quản lý nhằm điều hành nền kinh tế, được thực hiện bởi cơ quan hành pháp (chính phủ).