chương 1, điều tra thống kê là giai đoạn đầu tiên của quá trình nghiên cứu thống kê. Nhiệm vụ của giai đoạn này là thu thập được đầy đủ thông tin cho quá trình nghiên cứu. Tron g DS-KHHGĐ, muốn có được thông tin phục vụ quá trình nghiên cứu, người ta cũng phải tổ chức các cuộc điều tra thống kê. Chương này sẽ bắt đầu bằng việc giới thiệu sơ lược những vấn đề lý thuyết chung về điều tra thống kê để làm cơ sở cho việc đi sâu giới t hiệu cụ thể các phương pháp và hình thức tổ chức điều tra thu thập thông tin đang được sử dụng trong công tác DS - KHHGĐ.
Những vấn đề chung về điều tra thống kê. Khái niệm, ý nghĩa của điều tra thống kê. Điều tra thống kê là việc tổ chức một cách kh oa học theo một kế hoạch thống nhất việc thu thập, ghi chép nguồn tài liệu ban đầu về hiện tượng nghiên cứu trong điều kiện cụ thể về thời gian, không gian. Nhiệm vụ chủ yếu của điều tra thống kê là thu thập được đầy đủ thông tin cần thiết về hiện tượng ng hiên cứu, làm cơ sở cho việc tổng hợp và phân tích.
Tuy nhiên, đối tượng của thống kê thường là những hiện tượng số lớn, phức tạp bao gồm nhiều đơn vị, phần tử khác nhau. Mặt khác, các hiện tượng này lại luôn biến động theo thời gian và không gian. Do sự đa dạng, phong phú và phức tạp của đối tượng nghiên cứu, nên muốn đáp ứng được mục đích nghiên cứu, muốn giải quyết được một vấn đề lý thuyết hoặc thực tế đã được định trước đòi hỏi các cuộc điều tra thống kê phải được tổ chức một cách khoa học, có kế hoạch tập trung, thống nhất, có chuẩn bị chu đáo theo những nguyên tắc khoa học nhất định. Điều 3, Luật Thống kê của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng định nghĩa: “ Điều tra thống kê là hình thức thu thập thông tin thống kê theo phương án điều tra 1”.
Định nghĩa này hoàn toàn phù hợp với khái niệm nêu trên, bởi lẽ phương án điều tra thống kê sẽ quy định rõ về mục đích, ý nghĩa, toàn bộ quá trình tổ chức, điều kiện thời gian, không gian. của cuộc điều tra. Tính khoa học, tính kế hoạch của cuộc điều tra được thể hiện rõ trong phương án này. Điều tra thống kê, nếu được tổ chức theo những nguyên tắc khoa học, chặt chẽ, sẽ đáp ứng được nhiều yêu cầu khác nhau cả về lý thuyết cũng như thực tế đặt ra.
1 Luật thống kê và các văn bản hướng d ẫn thi hành, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội, 2004, trang 14. 21 Trước hết, tài liệu do điều tra thống kê thu được là c ăn cứ tin cậy để kiểm tra, đánh giá thực trạng hiện tượng nghiên cứu, đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của từng đơn vị, từng địa phương và của toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Thứ hai, điều tra thống kê cung cấp những luận cứ xác đáng cho viêc phân tích, phát hiện, tìm ra những yếu tố tác động, những yếu tố quyết định sự biến đổi của hiện tượng nghiên cứu. Trên cơ sở đó, tìm biện pháp thích hợp thúc đẩy hiện tượng phát triển theo hướng có lợi nhất.
Thứ ba, những tài liệ u điều tra thống kê cung cấp một cách có hệ thống còn là căn cứ vững chắc cho việc phát hiện, xác định xu hướng, quy luật biến động của hiện tượng và dự đoán xu hướng biến động của hiện tượng trong tương lai. Trong quá trình điều hành, quản lý kinh tế xã h ội, các tài liệu này giúp cho việc xây dựng các định hướng, các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quản lý quá trình thực hiện các kế hoạch đó.2 Các yêu cầu cơ bản của điều tra thống kê. Muốn thực hiện được nhiệm vụ và các mục đich nghiên cứu nói trên, điều tra thống kê cần đảm bảo được các yêu câu cơ bản của một hoạt động thống kê nói chung là: trung thực, khách quan, chính xác, đầy đủ và kịp thời. Đây cũng chính là những vấn đề được quy định rõ trong nguyên tắc thứ nhất - nguyên tắc quan trọng nh ất của hoạt động thống kê.
Chúng không chỉ là những yêu cầu cơ bản của điều tra thống kê, mà nó còn liên quan đến tất cả các đối tượng áp dụng Luật thống kê, liên quan đến mọi hoạt động thống kê. Yêu cầu trung thực được đặt ra cho cả người tổ chức điều tr a, người điều tra và người cung cấp thông tin. Yêu cầu này đòi hỏi người thu thập thông tin phải tuyệt đối trung thực ghi chép đúng những điều đã được nghe, được thấy. Ngay trong việc đặt câu hỏi cũng phải hết sức khách quan, không áp đặt ý muốn chủ quan, thậm chí không được đưa ra những gợi ý có thể gây ảnh hưởng đối với người trả lời… nhằm giúp thu được những thông tin trung thực.
Đối với người cung cấp thông tin, yêu cầu này đòi hỏi họ phải cung cấp những thông tin xác thực, không được che dấu và đặc biệ t nghiêm cấm việc khai man thông tin… Chính xác - khách quan trong điều tra thống kê nghĩa là các tài liệu thu thập được phải phản ánh đúng đắn tình hình thực tế khách quan của hiện tượng nghiên cứu. Điều này đòi hỏi việc ghi chép phải được được thực hiện một cách trung thực, không được tùy tiện thêm bớt, không được sao chép một cách tùy hứng, không được suy luận, “sáng tạo” ra các con số theo ý muốn chủ quan của bất kỳ một tổ chức hay cá nhân nào, nhằm bất cứ mục đích nào. Tài liệu được điều tra chính xác mới có thể dùng làm căn cứ tin cậy cho việc tổng hợp, phân tích và rút ra kết luận đúng đắn về hiện trạng, các yêu tố ảnh hưởng đến biến động của hiện tượng, đến quy luật xu hướng biến động 22 của nó. Chỉ có trên cơ sở tài liệu được điều tra chính xác - khách quan mới có thể tính toán, lập kế hoạch và quản lý tốt các mặt, các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân.
Chính yêu cầu này cũng lại trở thành một yếu tố cơ bản quyết định chất lượng của công tác thống kê. Yêu cầu kịp thời của điều tra thống kê được hiểu th eo hai nghĩa. Trước hết, các tài liệu của điều tra thống kê phải có tính nhạy bén, phản ánh được m ọi sự biến đổi của hiện tượng nghiên cứu đúng lúc cần thiết, đúng lúc hiện tượng có sự thay đổi về chất và phải phản ánh đầy đủ những bước ngoặt quan trọng nh ất trong sự biển đổi của hiện tượng mà ta cần theo dõi. Tức là các tài liệu ghi chép được phải mang tính thời sự.
Thứ hai, thống kê phải cung cấp tài liệu phục vụ các yêu cầu nghiên cứu đúng lúc cần thiết. Trong công tác DS-KHHGĐ, yêu cầu kịp thời của điều tra thống kê giúp cho nhà quản lý ra các quyết định, mệnh lệnh có tính chuẩn xác, mang lại lợi ích kinh tế - xã hội cao. Yêu cầu này cũng đòi hỏi việc cung cấp thông tin cũng phải đảm bảo đúng hạn theo quy định của phương án điều tra. Đầy đủ có nghĩa là tài liệu điều tra phải được thu thập theo đúng nội dung cần thiết cho việc nghiên cứu hoặc đã được quy định trong phương án điều tra.
Đầy đủ cũng còn có nghĩa là phải thu thập thông tin đối với tất cả số đơn vị của hiện tượng nghiên cứu, không được đếm trù ng hay bỏ sót bất kỳ một đơn vị nào. Trong các cuộc điều tra không toàn bộ thì phải thu thập thông tin trên tất cả các đơn vị đã được quy định. Tài liệu điều tra đầy đủ không những giúp cho việc tổng hợp, phân tích chính xác mà còn giúp cho việc đánh giá, phân tích hiện tượng nghiên cứu một cách chính xác, tránh đưa ra những kết luận phiến diện chủ quan. Ngoài ra, điều tra thống kê muốn phản ánh đúng bản chất, tính quy luật của hiện tượng nghiên cứu cần phải dựa trên cơ sở quan sát số lớn.
Quan sát số lớn trong điều tra thống kê có nghĩa là phải đảm bảo thu thập số liệu trên nhiều đơn vị hoặc hiện tượng cá biệt. Chỉ khi đó, các yếu tố ngẫu nhiên mới bị bù trừ, triệt tiêu lẫn nhau, bản chất và quy luật của hiện tượng mới được bộc lộ rõ qua các con số thống kê. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định, nhất là với những điển hình tiên tiế n hoặc lạc hậu, điều tra thống kê cũng có thể chỉ tiến hành trên một số đơn vị cá biệt, nhưng các đơn vị này phải được lựa chọn và xem xét trong mối quan hệ với tổng thể n ghiên cứu.3 Các loại điều tra thống kê. Điều tra thống kê có nhiều loại khác nhau, tùy theo mục đích nghiên cứu, đặc điểm của đối tượng điều tra và điều kiện thực tế mà người ta có thể sử dụng loại nào cho phù hợp.
Sau đây là một số cách phân loại điều tra chủ yếu: 23 1.1 Điều tra thường xuyên và không thường xuyên. Căn cứ vào tính liên tục, tính hệ thống của các cuộc điều tra, ta có thể phân biệt hai loại điều tra thống kê: điều tra thường xuyên và điều tra không thường xuyên. Điều tra thường xuyên là việc tiến hành thu thập, ghi chép tài liệu ban đầu của hiện tượng nghiên cứu một cách liên tục, có hệ thống và thường là theo sát quá trình phát sinh, phát triển của hiện tượng. Ví dụ, việc tổ chức theo dõi đăng ký số sinh, số chết tại các địa phương theo yêu cầu của chế độ đăng ký hộ tịch, hộ khẩu được thực hiện hàng ngày.
Mỗi tháng, mỗi quý được tổng hợp và báo cáo lên cấp trên. Điều tra thường xuyên giúp ta thu thập được những số liệu theo dõi tỷ mỷ tình hình phát triển của hiện tượng theo thời gia n, đánh giá được sự phát triển, tích lũy của hiện tượng. Tài liệu của điều tra thường xuyên là cơ sở chủ yếu để lập các báo cáo thống kê định kỳ, là công cụ quan trọng để theo dõi tình hình thực hiện kế hoạch. Loại điều tra này phù hợp với những hiện tượng có quá trình phát triển liên tục cần phải theo dõi.
Hình thức tổ chức chủ yếu và quan trọng nhất của điều tra thống kê thường xuyên là “báo cáo thống kê định kỳ”. Đây là một hình thức thu thập số liệu dựa vào các biểu mẫu báo cáo thống kê được lập sẵn. Theo đó, các đơn vị báo cáo ghi số liệu vào biểu mẫu và gửi lên cấp trên.