0 UỶ BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGUYỄN BẢO QUỐC (Tổng Chủ biên) LÊ DUY TÂN (Chủ biên) TRẦN VĂN CƯỜNG – TRẦN THANH PHONG – NGUYỄN PHƯỚC BẢO KHÔI HUỲNH VĂN BÌNH – HOÀNG THỊ THANH VÂN – NGUYỄN THỊ HẠ NGUYÊN NGUYỄN THỊ LẮM – NGUYỄN HOÀNG MỸ – HUỲNH VIỆT HÙNG TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Lớp 10 KÍ HIEÄU VAØ HÖÔÙNG DAÃN SÖÛ DUÏNG TAØI LIEÄU MỤC TIÊU Giúp các em hình thành được những phẩm chất, năng lực cần đạt sau mỗi chủ đề. KHỞI ĐỘNG Giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, hiểu biết của bản thân về các vấn đề có nội dung liên quan đến chủ đề học tập. KHÁM PHÁ Luyện tập Giúp học sinh lĩnh hội được các kiến thức, kĩ năng mới bằng cách tổ chức các hoạt động tương thích với từng nội dung học tập. LUYỆN TẬP Vận dụng Giúp học sinh củng cố, hoàn thiện kiến thức, kĩ năng vừa lĩnh hội được.
VẬN DỤNG Giúp học sinh vận dụng các kiến thức, kĩ năng để giải quyết các tình huống, vấn đề tương tự trong học tập hoặc trong cuộc sống. 2 Lời nói đầu Các em học sinh thân mến! Nhằm đáp ứng yêu cầu nội dung giáo dục địa phương của Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018, Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức biên soạn Tài liệu Giáo dục địa phương Thành phố Hồ Chí Minh – Lớp 10. Nội dung giáo dục địa phương Thành phố Hồ Chí Minh là những vấn đề cơ bản về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,… của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục chung thống nhất trong cả nước. Mỗi chủ đề được thiết kế qua các hoạt động: Khởi động, Khám phá, Luyện tập và Vận dụng nhằm tạo điều kiện giúp học sinh phát huy tính tích cực học tập, khả năng sáng tạo, đồng thời hỗ trợ các em phát triển năng lực tự học cũng như định hướng nghề nghiệp trong tương lai.
Với tính chất đồng hành, hỗ trợ, chúng tôi hi vọng Tài liệu Giáo dục địa phương Thành phố Hồ Chí Minh – Lớp 10 sẽ vừa giúp các em phát triển các phẩm chất và năng lực của bản thân, vừa cụ thể hoá tình yêu quê hương bằng những suy nghĩ, hành động và việc làm cụ thể; góp phần xây dựng quê hương Thành phố Hồ Chí Minh phát triển bền vững, hài hoà giữa truyền thống và hiện đại; hội nhập sâu rộng với các khu vực, vùng miền trên cả nước. Chúc các em có những trải nghiệm bổ ích cùng Tài liệu Giáo dục địa phương Thành phố Hồ Chí Minh – Lớp 10. CÁC TÁC GIẢ 3 MỤC LỤC Kí hiệu và hướng dẫn sử dụng tài liệu .3 CHỦ ĐỀ 1 Võ Trường Toản – Danh nhân đất Gia Định .5 CHỦ ĐỀ 2 Đạo lí “Uống nước nhớ nguồn” qua các nghi lễ dân gian ở Thành phố Hồ Chí Minh .9 CHỦ ĐỀ 3 Quá trình tiếp nhận và biến đổi văn hoá của vùng đất Sài Gòn – Gia Định – Thành phố Hồ Chí Minh. 23 CHỦ ĐỀ 4 Sự hình thành và phát triển các loại hình văn hoá, văn nghệ của Thành phố Hồ Chí Minh.
30 CHỦ ĐỀ 5 Hoạt động sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp của Thành phố Hồ Chí Minh. 42 CHỦ ĐỀ 6 Khi tôi là “đại sứ du lịch”. 49 CHỦ ĐỀ 7 Ô nhiễm môi trường ở Thành phố Hồ Chí Minh. 58 CHỦ ĐỀ 8 Kế hoạch nghề nghiệp của tôi.
74 Giải thích thuật ngữ, khái niệm. 79 4 CHỦ ĐỀ VÕ TRƯỜNG TOẢN – 1 DANH NHÂN ĐẤT GIA ĐỊNH MỤC TIÊU – Nêu được những nội dung nổi bật về Võ Trường Toản – một danh nhân tiêu biểu của Gia Định. – Phân tích được vai trò, vị thế của danh nhân Võ Trường Toản đối với Gia Định nói riêng và miền Nam nói chung. – Rút ra được bài học cá nhân về việc rèn luyện phẩm chất đạo đức từ danh nhân Võ Trường Toản.
KHỞI ĐỘNG – Kể tên một số người thầy nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam nói chung và đất Gia Định nói riêng. – Nêu sơ lược những hiểu biết về họ. KHÁM PHÁ ĐỌC VĂN BẢN Võ Trường Toản quê ở làng Hoà Hưng, huyện Bình Dương, Gia Định. Ông sống vào thế kỉ XVIII.
Tổ tiên ông có nguồn gốc từ miền Trung di cư vào miền Nam. Suốt những năm chiến tranh giữa Tây Sơn và nhà Nguyễn, Võ Trường Toản sống ẩn dật, ông từ chối mọi lời mời tham gia vào chính sự và không phụng sự bên nào. Khi “bình định” được Gia Định, Gia Long (tức Nguyễn Phúc Ánh) thường triệu ông đến bàn luận việc nước. Khi lên ngôi vua, Nguyễn Hình 1.
Tượng thầy giáo Võ Trường Toản (Nguồn: Sở Giáo dục và Đào tạo Phúc Ánh muốn phong quan tước cho ông nhưng TP.HCM) 5 ông từ chối, chỉ mong muốn chuyên tâm vào việc dạy học, đào tạo nhân tài cho đất nước. Vua rất khen và tiếc vì không được dùng tài của ông. Năm Nhâm Tý (1792), Võ Trường Toản mất, vua truy tặng ông danh hiệu “Gia Định Thành xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh”(1), lấy hiệu này khắc vào mộ chí của ông. Từ những dữ kiện ít ỏi còn lưu lại về tiểu sử, thơ văn của ông, hậu thế hình dung ông là một vị thầy uy nghi, mẫu mực, khẳng khái(2), đức độ, không quá quan trọng công danh.
Trong sự nghiệp giáo dục, ông được sĩ phu Nam Bộ xưng tôn là danh sư, người đặt nền móng cho nền giáo dục phương Nam, có ảnh hưởng rộng lớn đến học vấn, đạo đức của giới sĩ phu, nhân dân Nam Kỳ lúc bấy giờ. Ông là người có công lớn trong việc khai thông đạo học, giáo hoá dân chúng, làm cho nhân dân miền Nam gắn bó chặt chẽ hơn với vận mệnh quốc gia. Võ Trường Toản chú trọng hướng con người đến lễ nghĩa, nhân hậu, chí khí(3). Phan Thanh Giản từng nhận xét: “Nhân dân Nam Bộ “trung nghĩa cảm phát(4), liều chẳng tiếc mình” khi đất nước cần cũng xuất phát từ công “khai đạo”(5) của ông.
Không giống các nhà Nho cùng thời, Võ Trường Toản chủ trương dạy theo phương pháp dùng “nghĩa lí để giáo hoá”. Khi giảng với học trò về sách Đại học, một sách trong Tứ thư, ông nói rõ: “Sách Đại học một nghìn bảy trăm chữ, tán(6) ra gồm vô số sự vật, tóm lại còn hai trăm chữ, tóm nữa thì còn một chữ, tóm lại nữa một chữ cũng không”. Từ đó hiểu rộng ra, khi đọc một cuốn sách không nên học vẹt từng câu, từng chữ, câu nệ tiểu tiết mà cần thấu hiểu nội dung cơ bản, cốt lõi, đó gọi là “tri ngôn dưỡng khí”. Tri ngôn là hiểu lời, còn dưỡng khí là nuôi dưỡng khí phách; muốn có được khí phách phải làm việc nghĩa, cống hiến hết mình cho nghĩa lớn.
Học cốt ở tinh thần, tư tưởng chứ không phải học theo kiểu rập khuôn máy móc để rồi tự đánh mất khả năng tư duy, sáng tạo. Tư tưởng này của ông ảnh hưởng sâu sắc đến những nho sĩ tài danh thế hệ hậu bối như: Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa, Trương Định, Nguyễn Hữu Huân,… Đối chiếu với thực tiễn giáo dục, cách dạy học của Võ Trường Toản vẫn còn nguyên giá trị. Sinh thời, môn sinh dưới trướng ông có mấy trăm người. Trong số học trò của ông, nhiều người trở thành trụ cột quốc gia như: Ngô Tùng Châu, Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tĩnh (Ngô Nhân Tịnh).
Họ không chỉ sáng tác thơ văn yêu nước mà còn đem tài năng ra thi thố lập được nhiều công danh, như Ngô Tùng Châu từng dạy hoàng tử Cảnh, Trịnh Hoài Đức làm thượng thư bộ Lại kiêm bộ Binh, Lê Quang Định làm thượng thư bộ Hộ kiêm quản Khâm thiên giám, Ngô Nhơn Tĩnh làm thượng thư bộ Công lãnh chức Hiệp trấn Gia Định thành,. Họ cũng đóng góp rất nhiều cho lĩnh vực ngoại giao của nước nhà với nhiều (1) Gia Định Thành xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh: Võ tiên sinh, kẻ sĩ ẩn dật nổi tiếng đạo đức ở Gia Định. (2) Khẳng khái: có khí phách cứng cỏi và kiên cường, hết mình vì đạo nghĩa. (3) Chí khí: có chí lớn và sự khẳng khái, không chịu khuất phục trước sức mạnh hoặc trở ngại.
(4) Trung nghĩa cảm phát: xuất phát từ trung nghĩa mà hành động. (5) Khai đạo: mở đường. (6) Tán: bàn bạc mở rộng vấn đề. 6 lần đảm nhiệm vai trò sứ giả đi giao ban với các nước lân cận.
Thấm nhuần tư tưởng “thật chất, uyên thâm, thông đạt(1)” được truyền dạy, họ đã viết nên các công trình khoa học về lịch sử và địa lí có giá trị như: Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức), Hoàng Việt nhất thống địa dư chí (Lê Quang Định), Nghệ An phong thổ ký (Ngô Nhơn Tĩnh cùng viết với Bùi Dương Lịch). Những đóng góp của ông cho nước nhà được người dân nước ta bao đời đều tôn vinh. Sinh thời, ông mở trường dạy học tại đình Chí Hoà, làng Hoà Hưng (nay toạ lạc tại một con hẻm ở đường Cách Mạng Tháng Tám, Phường 13, Quận 10, Thành phố Hồ Chí Minh). Trong đình, hiện có một khu vực đặt bàn thờ và tượng ông.
Vào năm 1867, khi Phan Thanh Giản là Kinh lược sứ Nam Kỳ, dù không phải là học trò của Võ Trường Toản nhưng hết lòng tôn kính, đã cùng với Đốc học Vĩnh Long là Nguyễn Thông tổ chức dời mộ Võ Trường Toản và gia đình (vợ và con gái) tại Hoà Hưng đưa về an táng tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Chính tay Phan Thanh Giản đã soạn một bài văn bia khắc ở mộ Võ Trường Toản, tóm tắt tiểu sử và nêu bật công đức của bậc tôn sư. Hằng năm, đến ngày giỗ ông, chính quyền địa phương và nhân dân từ khắp nơi đến dâng hương kính viếng, tỏ lòng tôn kính bậc danh nhân rất đông. Hiện nay, tại Văn miếu Trấn Biên (Đồng Nai), Văn Thánh miếu (Vĩnh Long), có thờ Võ Trường Toản.
Nhiều ngôi trường, con đường trên khắp cả nước vinh dự được mang tên ông. Võ Trường Toản là một nhà nho yêu nước, nhà giáo mẫu mực, hết lòng vì nước, vì dân, là tấm gương sáng cho các thế hệ học trò và nhà giáo sau này học theo. Noi gương ông, nhiều thế hệ học trò không vì mưu lợi cầu vinh mà quên trách nhiệm với quốc gia, dân tộc. Các thế hệ nhà giáo tiếp nối ông cố gắng tu dưỡng phẩm chất thanh cao để làm gương cho học trò và muôn đời sau.
Vì vậy, không bất ngờ khi ông được các nhân sĩ trí thức, các nhà nghiên cứu thống nhất tôn là “Cụ tổ ngành giáo dục Nam Kỳ”. ?