Nội dung bồi dưỡng ngạch chuyên viên: Quyền lực và Hệ thống chính trị Nước ta

Tài liệu bồi dưỡng ngạch chuyên viên cung cấp kiến thức trọng tâm về quyền lực chính trị và hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

• Chuyên ngành: Khoa học Chính trị
• Đề tài: Hệ thống chính trị Việt Nam
• Loại tài liệu: Tài liệu bồi dưỡng

Tóm tắt

I. Khái niệm Quyền Lực Chính Trị và Hệ Thống Chính Trị

Quyền lực chính trị là một dạng quyền lực trong xã hội có giai cấp, gắn liền chặt chẽ với quyền lực nhà nước. Theo quan niệm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin, quyền lực chính trị là bạo lực có tổ chức của giai cấp để đàn áp giai cấp khác. Nó phản ánh mức độ giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước của những tập đoàn người trong xã hội để bảo vệ lợi ích của mình. Hệ thống chính trị theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ lĩnh vực chính trị với các tổ chức, chủ thể chính trị, quan điểm và hệ tư tưởng. Theo nghĩa hẹp, hệ thống chính trị là chỉnh thể các tổ chức hợp pháp thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội, bao gồm đảng phái chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội.

1.1. Đặc Điểm Chủ Yếu Của Quyền Lực Chính Trị

Quyền lực chính trị luôn mang tính giai cấp, phản ánh lợi ích qua tổ chức đại diện là đảng chính trị của giai cấp thống trị. Nó tồn tại trong mối liên hệ lợi ích với các giai cấp khác, tùy thuộc vào tương quan sức mạnh. Quyền lực chính trị của giai cấp thống trị được thực hiện chủ yếu thông qua nhà nước - bộ máy quyền lực đặc biệt.

1.2. Ba Nhánh Quyền Lực Nhà Nước

Quyền lập pháp là quyền làm Hiến pháp và luật do Quốc hội thực hiện. Quyền hành pháp là quyền tổ chức, quản lý đời sống xã hội do Chính phủ thực hiện. Quyền tư pháp là quyền đánh giá, phán quyết về tính hợp hiến, hợp pháp do Tòa án nhân dân thực hiện. Ở nước ta, ba nhánh này không tổ chức đối trọng mà có phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau.

II. Các Yếu Tố Cấu Thành Hệ Thống Chính Trị

Một hệ thống chính trị hiện đại bao gồm nhiều yếu tố cơ bản hình thành một chỉnh thể hoàn chỉnh. Hệ thống đảng chính trị là thành phần trung tâm với đảng cầm quyền là trung tâm lãnh đạo chính trị. Nhà nước đóng vai trò trung tâm của quyền lực công, thực hiện quản lý xã hội chủ yếu thông qua hệ thống pháp luật và các công cụ cưỡng chế. Các tổ chức quần chúng phản ánh lợi ích của những nhóm xã hội nhất định, tham gia vào hệ thống chính trị để bảo vệ quyền lợi của các thành viên. Sự kết hợp hài hòa giữa những yếu tố này tạo nên hệ thống chính trị vững mạnh, có khả năng thực hiện các chức năng quản lý nhà nước hiệu quả.

2.1. Hệ Thống Đảng Chính Trị

Hệ thống đảng chính trị với đảng cầm quyền làm trung tâm lãnh đạo là nhân tố quyết định hệ thống chính trị. Đảng là tổ chức chính trị tiên phong của giai cấp công nhân, thể hiện lợi ích của toàn thể nhân dân lao động. Nó có vai trò lãnh đạo chiến l略và hoạch định đường lối chính sách cho xã hội.

2.2. Nhà Nước và Tổ Chức Quần Chúng

Nhà nước thực hiện quyền lực công qua các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp. Tổ chức quần chúng bao gồm công đoàn, hội nông dân, hội liên hiệp phụ nữ, v.v., góp phần tham gia vào hệ thống chính trị để đảm bảo quyền lợi của thành viên trong xã hội.

III. Bản Chất Hệ Thống Chính Trị Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Hệ thống chính trị ở nước ta là hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa được hình thành sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, gắn với sự ra đời của nước Dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á. Cùng với sự phát triển của xã hội mới, hệ thống chính trị của nước ta ngày càng được củng cố, phát triển và hoàn thiện. Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa Việt Nam thể hiện bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, là cơ chế thực thi quyền lực chính trị trong điều kiện giai cấp công nhân là giai cấp cầm quyền. Nó trở thành công cụ để bảo vệ lợi ích giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và toàn thể nhân dân lao động, công cụ xây dựng chủ nghĩa xã hội.

3.1. Nguồn Gốc Và Phát Triển Hệ Thống Chính Trị Việt Nam

Hệ thống chính trị Việt Nam xuất phát từ thắng lợi Cách mạng tháng Tám 1945, đánh dấu sự thành lập nước Dân chủ nhân dân. Qua các giai đoạn phát triển, hệ thống chính trị nước ta liên tục được cải cách, hoàn thiện để phù hợp với yêu cầu xây dựng chủ nghĩa xã hội và phát triển kinh tế - xã hội.

3.2. Vai Trò Công Cụ Chính Trị Của Hệ Thống

Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa Việt Nam là công cụ để thực hiện lợi ích giai cấp công nhân, nông dân và nhân dân lao động. Nó có trách nhiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội, bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

IV. Nguyên Tắc Tổ Chức Và Hoạt Động Hệ Thống Chính Trị Việt Nam

Hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc phổ biến của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa. Thứ nhất, nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, phản ánh bản chất dân chủ của chế độ. Thứ hai, nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với nhà nước và xã hội là nguyên tắc cốt lõi. Thứ ba, nguyên tắc tập trung dân chủ đảm bảo sự thống nhất trong quyết định và tính dân chủ trong thực hiện. Thứ tư, quyền lực nhà nước thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, khác biệt với nguyên tắc "tam quyền phân lập" ở các nước tư bản.

4.1. Nguyên Tắc Quyền Lực Thuộc Về Nhân Dân

Nguyên tắc cơ bản là tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, được thực hiện thông qua Quốc hội, Chính phủ, Tòa án và các cơ quan địa phương. Điều này phản ánh tính dân chủ, tính nhân dân của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa nước ta.

4.2. Sự Lãnh Đạo Của Đảng Cộng Sản Việt Nam

Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo chính trị duy nhất, đảm bảo định hướng chính đúng cho nhà nước và xã hội. Nguyên tắc tập trung dân chủ và quyền lực nhà nước thống nhất được áp dụng để tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Quyền lực chính trị là một dạng quyền lực trong xã hội có giai cấp. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin quan niệm rằng quyền lực chính trị là bạo lực có tổ chức của giai cấp để đàn áp một giai cấp khác. Như vậy, quyền lực chính trị luôn gắn liền với quyền lực nhà nước, phản ánh mức độ giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước của những tập đoàn người trong xã hội để bảo vệ lợi ích của mình, chi phối các tập đoàn khác. Nói cách khác, quyền lực chính trị phản ánh mức độ thực hiện lợi ích của một giai cấp, một nhóm người nhất định trong mối quan hệ với các giai cấp hay nhóm người khác thông qua mức độ chi phối quyền lực nhà nước.

Là một bộ phận của quyền lực trong xã hội có giai cấp, quyền lực chính trị có những đặc điểm chủ yếu sau: - Quyền lực chính trị bao giờ cũng mang tính giai cấp, phản ánh lợi ích của giai cấp thông qua tổ chức đại diện của mình là đảng chính trị của giai cấp thống trị. - Quyền lực chính trị tồn tại trong mối liên hệ lợi ích khi đặt nó trong quan hệ với giai cấp khác. Tùy thuộc vào tương quan, so sánh lực lượng mà các giai cấp ở vào vị thế khác nhau trong quan hệ với việc sử dụng quyền lực chính trị. - Quyền lực chính trị của giai cấp thống trị được thực hiện trong xã hội thông qua phương tiện chủ yếu là nhà nước.

Nhà nước là bộ máy quyền lực đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị để hiện thực hóa các lợi ích của giai cấp này trong xã hội trong mối tương quan với các giai cấp khác. - Quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước có mối quan hệ qua lại chặt chẽ. - Quyền lực nhà nước trong xã hội hiện đại bao gồm 3 nhánh chủ yếu là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp: + Quyền lập pháp là quyền làm ra Hiến pháp và luật, do cơ quan lập pháp thực hiện. + Quyền hành pháp là quyền tổ chức, quản lý đời sống xã hội theo Hiến pháp, pháp luật.

+ Quyền tư pháp là quyền đánh giá, phán quyết của nhà nước (được thực hiện bởi toà án) về tính hợp hiến, hợp pháp của các quyết định, hoạt động của 2 con người, về hoạt động tội phạm, các tranh chấp dân sự, hành chính theo thủ tục tố tụng. Theo Hiến pháp năm 2013, Quốc hội là cơ quan thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp; Chính phủ là cơ quan thực hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa ba bộ phận quyền lực này ở các nước khác nhau không giống nhau: trong khi ở các nước tư bản, quyền lực nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc “tam quyền phân lập” với những biến thể khác nhau thì ở các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) như ở nước ta, ba nhánh quyền lực này lại không được tổ chức đối trọng với nhau mà có sự phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau. Hệ thống chính trị và các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị a.

Khái niệm hệ thống chính trị Hệ thống chính trị theo nghĩa rộng là toàn bộ lĩnh vực chính trị của đời sống xã hội với tư cách là một hệ thống bao gồm các tổ chức, các chủ thể chính trị, các quan điểm, quan hệ chính trị, hệ tư tưởng và các chuẩn mực chính trị. Theo nghĩa hẹp, hệ thống chính trị là một chỉnh thể các tổ chức hợp pháp thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội, bao gồm các đảng phái chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội. Các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị Với quan niệm trên, các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị của một quốc gia hiện đại gồm: Hệ thống đảng chính trị (trong đó đảng cầm quyền là trung tâm lãnh đạo chính trị của hệ thống chính trị); Nhà nước là trung tâm của quyền lực công, thực hiện quyền quản lý xã hội trước hết qua hệ thống pháp luật và các công cụ cưỡng chế; các tổ chức quần chúng phản ánh lợi ích của những nhóm xã hội nhất định. Hệ thống chính trị nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam a.

Bản chất hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Hệ thống chính trị ở nước ta là hệ thống chính trị XHCN được hình thành sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 gắn với với ra đời của Nhà 3 nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á. Cùng với sự phát triển của xã hội mới, hệ thống chính trị của nước ta ngày càng được củng cố, phát triển và hoàn thiện. Hệ thống chính trị XHCN ở Việt Nam thể hiện bản chất của nền dân chủ XHCN, là cơ chế để thực thi quyền lực chính trị trong điều kiện giai cấp công nhân là giai cấp cầm quyền, liên minh với giai cấp nông nhân và đội ngũ trí thức. Như vậy, hệ thống chính trị trở thành công cụ để bảo vệ lợi ích của giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và toàn thể nhân dân lao động, là công cụ để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Nguyên tắc tổ chức và hoạt động hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Hệ thống chính trị nước CHXHCN Việt Nam tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc phổ biến của hệ thống chính trị XHCN: - Nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. - Nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội. - Nguyên tắc tập trung dân chủ. - Nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất; có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Vai trò của các tổ chức trong hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Hệ thống chính trị ở nước ta bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà nước CHXHCN Việt Nam; Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội. Các tổ chức trong hệ thống chính trị vận hành theo cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”, được gắn kết với nhau theo những quan hệ, cơ chế và nguyên tắc nhất định trong một môi trường văn hóa chính trị đặc thù. - Đảng Cộng sản Việt Nam trong hệ thống chính trị. Hệ thống chính trị nước ta được tổ chức và hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam - Đảng duy nhất nắm quyền lãnh đạo nhà nước và xã 4 hội.

Vai trò, vị trí và khả năng lãnh đạo của Đảng được xã hội thừa nhận thông qua sự nghiệp lãnh đạo của Đảng đối với cả dân tộc trong công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc. Mục đích của Đảng là xây dựng nước Việt Nam độc lập, dân chủ, giàu mạnh, xã hội công bằng, văn minh, không còn người bóc lột người, thực hiện thành công chủ nghĩa xã hội và cuối cùng là chủ nghĩa cộng sản. Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng cầm quyền, lãnh đạo Nhà nước và xã hội.

Đảng lãnh đạo bằng cương lĩnh, chiến lược, các định hướng về chính sách và chủ trương lớn; bằng công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động, tổ chức, kiểm tra, giám sát và bằng hành động gương mẫu của đảng viên. Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ, giới thiệu những đảng viên ưu tú có đủ năng lực và phẩm chất vào hoạt động trong các cơ quan lãnh đạo của hệ thống chính trị. Đảng lãnh đạo thông qua tổ chức đảng và đảng viên hoạt động trong các tổ chức của hệ thống chính trị, tăng cường chế độ trách nhiệm cá nhân, nhất là người đứng đầu. Đảng thường xuyên nâng cao năng lực cầm quyền và hiệu quả lãnh đạo, đồng thời phát huy mạnh mẽ vai trò, tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của các tổ chức khác trong hệ thống chính trị.

Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo hệ thống chính trị, đồng thời là bộ phận của hệ thống chính trị. Đảng gắn bó mật thiết với nhân dân, tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, dựa vào nhân dân để xây dựng Đảng, chịu sự giám sát của nhân dân, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật1. - Nhà nước CHXHCN Việt Nam trong hệ thống chính trị. Nhà nước CHXHCN Việt Nam là trụ cột của hệ thống chính trị, là công cụ tổ chức thực hiện ý chí và quyền lực của nhân dân, thay mặt nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân để quản lý toàn bộ hoạt động của đời sống xã hội.

Nhà 1 Đảng cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, NXB Chính trị Quốc gia- Sự thật, Hà Nội; tr. 5 nước là phương tiện quan trọng nhất của nhân dân để nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Nhà nước thể chế hoá, cụ thể hóa đường lối, quan điểm của Đảng thành Hiến pháp, pháp luật và thực hiện quyền quản lý đất nước. Hoạt động của nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, tuy vậy nhà nước có tính độc lập tương đối, với các công cụ và phương thức quản lý riêng.

Ở nước ta, quyền lực nhà nước được tổ chức và thực hiện theo nguyên tắc: Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nhà nước ban hành pháp luật, tổ chức, quản lý xã hội bằng pháp luật và theo pháp luật. - Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài.