mở đầu việc "Quy hoạch tổng thể phát triển Thành phố đến năm 2020", theo đó 5 quận mới được thành lập do tách một số xã từ 3 Huyện Thủ Đức, Nhà Bè và Hóc Môn gồm: Quận 2, Quận 9 và Quận Thủ Đức (từ Huyện Thủ Đức), Quận 7 (từ Huyện Nhà Bè) và Quận 12 (từ Huyện Hóc Môn). Đến cuối năm 2003, Thành phố điều chỉnh lại địa giới Quận Tân Bình và Huyện Bình Chánh theo Nghị định số 130/2003/NĐ-CP, thành lập 2 quận mới là Tân Phú và Bình Tân trên cơ sở tách một số phường, xã của Quận Tân Bình và Huyện Bình Chánh. Như vậy, trong quá trình phát triển, nội thành Thành phố luôn được mở rộng. Nếu như trước năm 1997, Thành phố chia thành bốn cụm riêng biệt là: các quận trung tâm (gồm Quận 1, 3, 5, 10), quận nội thành (gồm Quận 4, 6, 11, Phú Nhuận), quận ven (gồm Quận 8, Tân Bình, Bình Thạnh, Gò Vấp) và các huyện ngoại thành (gồm huyện Nhà Bè, Hóc Môn, Thủ Đức, Củ Chi, Bình Chánh, Cần Giờ) thì nay chỉ còn 3 khu vực chính là nội đô, quận ven và 12 các huyện ngoại thành.
Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã làm thay đổi diện mạo Thành phố. Một trong những thay đổi dễ nhận ra là việc chia tách, thành lập các quận mới, dẫn đến sự ra đời các phường mới trên cơ sở tách, nhập, chuyển đổi địa giới hành chính các xã trước đây. Với những chuyển biến về kinh tế - xã hội, các quận ven đã và đang dần chuyển thành nội đô, các huyện ngoại thành chuyển thành vùng ven là xu thế tất yếu. Tuy nhiên, một số quận nội đô và các huyện ngoại thành hiện nay còn nhiều khó khăn về hệ thống hạ tầng kỹ thuật, cung ứng dịch vụ đô thị; một số quận mới, sau khi đô thị hóa phải đối mặt với những vấn đề bức xúc như tái nghèo, thất nghiệp, ô nhiễm môi trường, QLNN về dân cư… yêu cầu cần được giải quyết để nâng cao trình độ dân trí và chất lượng cuộc sống cho người dân.
Điểm khác nhau giữa quận và huyện ở TP. Hồ Chí Minh thể hiện ở các mặt chủ yếu sau: - Vị trí, vai trò: các quận nằm trong nội thành là nơi diễn ra mạnh mẽ các hoạt động kinh tế - chính trị, văn hóa - xã hội, là nơi đặt công sở, văn phòng các cơ quan đầu não của Thành phố và các cơ quan đại diện của Trung ương ở phía Nam, của các doanh nghiệp lớn thuộc các thành phần kinh tế và của nhiều tổ chức, quốc gia trên thế giới. Do vậy, đây còn là hạt nhân và động lực thúc đẩy sự phát triển của quốc gia, của vùng, của tỉnh, thành phố. - Kinh tế ở các quận mang tính chất đa ngành, chủ yếu là phi nông nghiệp, tập trung trong các lĩnh vực công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ.
với tốc độ tăng trưởng cao, là nguồn thu chủ yếu của ngân sách địa phương; kinh tế ở các huyện chủ yếu là nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp. - Dân cư: Quận có mật độ dân số cao, thành phần dân cư đa dạng, phức tạp, không thuần nhất; phong tục, tập quán và lối sống khác nhau; có trình độ dân trí cao hơn ở ngoại thành. Ở một số quận, dân ngụ cư không chính thức và dân vãng lai chiếm tỷ lệ đáng kể (quận 12, Bình Tân, Gò 13 Vấp), vì thế quản lý dân cư đô thị khó khăn và phức tạp hơn so với ngoại thành. Dân cư ngoại thành thuần nhất, gắn kết với nhau từ lâu đời, tạo nên những bản sắc, phong tục, tập quán riêng.
- Lối sống: dân cư nội thành có nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần phong phú, đa dạng, tư duy năng động, sáng tạo, dễ thích nghi; trong khi dân cư ngoại thành có nhu cầu tương đối đơn giản, lối sống chất phác, thật thà, chịu khó, có ý chí khắc phục khó khăn để vươn lên trong cuộc sống, - Cơ sở hạ tầng ở các quận tốt hơn, tập trung nhiều điểm vui chơi công cộng, nhiều công trình an ninh, quốc phòng. Vì thế, các quận là nơi thường xuyên diễn ra nhiều hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng quan trọng của Trung ương và địa phương. Cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh, ngày càng nhiều khu chế xuất, khu công nghiệp ra đời góp phần giải quyết việc làm và di dời các cơ sở sản xuất ra các quận ven và ngoại thành (Quận 7, 9, 12, Thủ Đức, huyện Củ Chi); nhiều khu dân cư mới, hiện đại hình thành ở các quận mới (Quận 2, 7, Thủ Đức) và ngoại thành (huyện Bình Chánh) góp phần giải quyết vấn đề bức xúc về việc làm, nhà ở, ô nhiễm môi trường cho nội thành Thành phố. Với mục tiêu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành đô thị vừa văn minh, hiện đại, vừa giàu bản sắc dân tộc và phát triển bền vững, trong tương lai mô hình phát triển thành phố sẽ được gắn kết với hệ thống các đô thị vệ tinh thuộc các tỉnh lân cận (Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Tây Ninh, Bà Rịa - Vũng Tàu).
Hướng phát triển chính của Thành phố là về phía Đông Bắc từ Thủ Đức đến Thuận An (Bình Dương), Biên Hòa (Đồng Nai); về phía Nam và Đông Nam tiến ra biển, gắn với Nhà Bè, Bình Chánh, Cần Giờ và đô thị mới Nhơn Trạch - Long Thành. Ngoài ra, còn có hướng phụ khác là Tây Bắc với Hóc Môn, Củ Chi, dọc quốc lộ 22 và trục xuyên Á nối Tây Ninh, Campuchia; trung tâm Thành phố cũng được mở rộng qua Thủ Thiêm nhằm khai thác lợi thế về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và môi trường. 14 Hệ thống trung tâm dịch vụ của Thành phố được tổ chức theo hướng đa trung tâm, bao gồm trung tâm hành chính, thương mại, ngân hàng, văn hóa được bố trí tại quận 1, 3, 5, 10, Bình Thạnh và mở rộng về Thủ Thiêm với diện tích khoảng 1. Các trung tâm khu vực được bố trí tại các cửa ngõ thành phố như khu A của Nam Sài Gòn, quận 9, quận 12, huyện Bình Chánh.
Các trung tâm chuyên ngành: trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học, y tế, văn hóa, thể dục - thể thao. sẽ được nâng cấp, mở rộng và xây dựng mới phù hợp với quy hoạch của thành phố, trong đó có khu Đại học Quốc gia (Thủ Đức) 800 ha, khu thể dục - thể thao Rạch Chiếc 400 ha, khu lịch sử - văn hóa - du lịch 400 ha. Hệ thống công viên cây xanh sẽ tập trung khai thác cảnh quan sông Sài Gòn, Đồng Nai và các sông rạch lớn khác. Bảo tồn các công viên hiện hữu (235 ha), cải tạo kênh rạch, tăng chỉ tiêu cây xanh vùng nội thành (2m2/người), nội thành mới và đô thị ngoại thành (17m 2/người), tạo các hồ chứa nước lớn, khai thác kênh rạch tự nhiên, hình thành các vành đai, hành lang xanh, bảo tồn rừng tại Cần Giờ, Củ Chi, Bình Chánh.
Dù cho có sự khác nhau như đã nêu trên nhưng các quận và huyện của TP. Hồ Chí Minh đều thành lập các tổ chức trong HTCT gồm: Đảng bộ, Chính quyền, Liên đoàn Lao động, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp phụ nữ, Hội Cựu chiến binh; riêng các quận mới (Quận 2, 7, 9, Thủ Đức, Bình Tân) và các huyện có thêm Hội Nông dân. Việc thực hiện thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND) theo Nghị quyết số 724/2009/NQ-UBTVQH12 ngày 16/1/2009 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã đặt ra một số yêu cầu mới đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên, cán bộ trong HTCT ở cơ sở. Các Đảng bộ quận, huyện chịu sự lãnh đạo, quản lý trực tiếp của Đảng bộ Thành phố, có nhiệm vụ cụ thể hóa nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố, đồng thời lãnh đạo cơ sở một cách trực tiếp, toàn diện trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, góp phần đảm bảo hoạt động của các tổ chức trong HTCT từ Trung ương đến cơ sở luôn được liên tục và thống nhất.
Trong 15 bối cảnh phát triển "Thành phố mở" trong tương lai, mỗi quận, huyện có vai trò quan trọng, là "mắt xích" trung tâm trong mạng lưới chùm đô thị và là "hạt nhân" góp phần bảo đảm cho sự phát triển bền vững của thành phố. Vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm Trung tâm bồi dưỡng Chính trị quận, huyện ở Thành phố Hồ Chí Minh 1. Khái quát về các Trung tâm Bồi dưỡng Chính trị quận, huyện ở Thành phố Hồ Chí Minh Sau khi giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nhận thức tầm quan trọng của công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ CB, ĐV đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới của cách mạng, Ban Bí thư TW Đảng (khóa IV) đã ra chỉ thị xây dựng hệ thống giáo dục LLCT cơ bản ở các tỉnh phía Nam, mở rộng việc giáo dục LLCT cơ bản trong cả nước. Đến cuối năm 1979, hệ thống trường Đảng quận, huyện ở TP.
Hồ Chí Minh được thành lập, là một bộ phận của Ban Tuyên giáo, có nhiệm vụ bồi dưỡng LLCT, thông tin tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước cho đảng viên trên địa bàn. Ngày 16/4/1988, Ban Thường vụ Thành ủy TP. Hồ Chí Minh ra quyết định số 30/QĐ-TVTU về việc sắp xếp tổ chức lại bộ máy cấp quận, huyện; theo đó, các Trung tâm Giáo dục chính trị gồm trường Đảng và bộ phận làm công tác tuyên truyền của Ban Tuyên giáo (BTG) được thành lập và là đơn vị sự nghiệp trực thuộc BTG. Trung tâm Giáo dục chính trị có nhiệm vụ như trường Đảng trước đây, nhưng đối tượng bồi dưỡng được mở rộng hơn, không chỉ riêng đảng viên mà còn có cả cán bộ, công nhân viên và đội ngũ cán bộ tuyên truyền viên cơ sở theo sự phân cấp của BTG Thành ủy.
Đến năm 1993, Trung tâm Giáo dục chính trị đổi tên thành Trung tâm Bồi dưỡng cán bộ, vẫn là một bộ phận (đơn vị sự nghiệp) trực thuộc BTG, có chức năng giúp cấp ủy, UBND quận, huyện trong việc tổ chức bồi dưỡng LLCT, phổ biến thời sự, chính sách, bồi dưỡng công tác xây dựng Đảng, công tác vận động quần chúng, công tác QLNN và những kiến thức, nghiệp vụ 16 khác cho CB, ĐV và công nhân viên không thuộc đối tượng đào tạo tập trung của Trường Chính trị Nguyễn Văn Cừ.